III CZP 133/13

Sygn. akt III CZP 133/13 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 27 marca 2014 r. 
Sąd Najwyższy w składzie: 
 
SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący) 
SSN Iwona Koper (sprawozdawca) 
SSN Krzysztof Pietrzykowski 
 
Protokolant Bożena Kowalska 
 
w sprawie z powództwa I. T. i S. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością spółki 
komandytowej w G. 
przeciwko R. K. 
o zapłatę, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 27 marca 2014 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w T. 
postanowieniem z dnia 31 października 2013 r.,  
 
"Czy w wypadku zwrotu wniosku o zwolnienie od kosztów 
sądowych, złożonego przez stronę reprezentowaną przez radcę 
prawnego w następstwie wezwania do uiszczenia opłaty od 
sprzeciwu od wyroku zaocznego i nieuiszczenia tej opłaty, sprzeciw 
podlega odrzuceniu?" 
 
 
podjął uchwałę: 
 
W razie zwrotu na podstawie art. 102 ust. 4 ustawy z dnia      
28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych 
(jedn. tekst Dz. U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm.) wniosku                
o zwolnienie od kosztów sądowych, zgłoszonego po wezwaniu 
do uiszczenia opłaty od sprzeciwu od wyroku zaocznego, 
przewodniczący wzywa ponownie do opłacenia sprzeciwu na 
podstawie art. 130 § 1 k.p.c. 
 

 
2 
Uzasadnienie 
 
 
Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne 
powstało przy rozpoznawaniu przez Sąd Okręgowy w T. zażalenia pozwanego na 
postanowienie Sądu Rejonowego w G. z dnia 14 maja 2013 r., którym odrzucony 
został sprzeciw pozwanego od wyroku zaocznego. Pełnomocnik pozwanego 
wezwany zarządzeniem przewodniczącego do uiszczenia opłaty od sprzeciwu od 
wyroku zaocznego, złożył w otwartym terminie do uiszczenia opłaty wniosek o 
zwolnienie pozwanego od tej opłaty. Zarządzeniem Przewodniczącego z dnia 13 
maja 2013 r. wniosek został zwrócony na podstawie art. 102 ust. 4 ustawy z dnia 
28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst Dz. U. z 
2010 r., Nr 90, poz. 594 ze zm. – dalej jako u.k.s.c.), a w konsekwencji tego 
postanowieniem z dnia 14 maja 2013 r. Sąd Rejonowy odrzucił sprzeciw na 
podstawie art. 344 § 3 k.p.c.. W uzasadnieniu postanowienia wskazał, że 
niezaskarżalny zwrot wniosku o zwolnienie od opłaty od sprzeciwu na podstawie 
art. 102 ust. 4 u.k.s.c. oznacza unicestwienie skutków procesowych związanych z 
jego wniesieniem (art. 130 § 2 k.p.c.), a co za tym idzie wniosek nie wywarł skutku 
prawnego i nie zniweczył biegu terminu do uiszczenia tej opłaty, który w sprawie 
upłynął bezskutecznie. 
Uzasadniając powstałe na tle przedstawionego zagadnienia prawnego 
wątpliwości Sąd Okręgowy podniósł, że odmienny od przyjętego w zaskarżonym 
postanowieniu pogląd ukształtował się w orzecznictwie Sądu Najwyższego 
w  czasie obowiązywania art. 1302 § 3 k.p.c., który od dnia 1 lipca 2009 r. nie 
obowiązuje, istnieje więc kwestia jego aktualności po uchyleniu tego przepisu. 
Stwierdził, że zwrot wniosku o zwolnienie od kosztów niweczy skutek jego 
wniesienia, lecz zgodnie z art. 130 § 2 zd. 2 k.p.c. nie niweczy jednocześnie 
skutków uprzedniego zarządzenia przewodniczącego wzywającego do uiszczenia 
opłaty. Następuje tym samym reaktywacja stanu prawnego sprzed wniesienia 
wniosku, co w sprawie – przy barku podstaw do stosowania art. 112 ust. 2 i 3 
u.k.s.c. - mogłoby prowadzić do wniosku, że termin do opłacenia sprzeciwu upłynął. 
Stwierdził, że obowiązująca w orzecznictwie wykładnia może prowadzić do 

 
3 
nieustannego przerywania biegu terminu do uiszczenia opłaty przez ponowne 
składanie wadliwych wniosków o zwolnienie od kosztów, co przemawia przeciwko 
dotychczasowemu stanowisku Sądu Najwyższego. 
 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Zgodnie z art. 10 u.k.s.c. obowiązek uiszczenia opłaty od pisma 
podlegającego opłacie powstaje przy jego wniesieniu do sądu. Sąd nie podejmie 
żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie została uiszczona należna opłata 
(art. 1262 §1 k.p.c.). Jeżeli opłata nie została uiszczona przy wniesieniu pisma 
przewodniczący na podstawie art. 130 § 1 k.p.c. wzywa stronę do uiszczenia opłaty 
w terminie tygodniowym pod rygorem zwrotu pisma. Pismo opłacone w terminie 
wywołuje skutki od chwili jego wniesienia (art. 130 § 3 k.p.c.). Po bezskutecznym 
upływie terminu do uiszczenia opłaty przewodniczący zwraca pismo stronie. Pismo 
zwrócone nie wywołuje żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z jego wniesieniem 
do sądu (art. 130 § 2 k.p.c.). 
Pismo wniesione przez profesjonalnego pełnomocnika, które nie zostało 
należycie opłacone przewodniczący zwraca bez wezwania do uiszczenia opłaty, 
jeżeli podlega ono opłacie stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez 
stronę wartości przedmiotu sporu. Jednak w terminie tygodniowym od doręczenia 
zarządzenia o zwrocie pisma strona może uiścić brakującą opłatę, wówczas pismo 
wywołuje od daty pierwotnego wniesienia (art. 1302 § 1 i 2 k.p.c.). 
Po uchyleniu z dniem 1 lipca 2009 r. art. 1302 § 3 k.p.c., w razie wniesienia 
przez profesjonalnego pełnomocnika nieopłaconego środka odwoławczego 
(zaskarżenia) podlegającego opłacie stałej lub stosunkowej obliczonej od 
wskazanej przez stronę wartości przedmiotu zaskarżenia, ma zastosowanie art. 
130 § 1 k.p.c., z modyfikacją rygoru, którym w tym wypadku po wyczerpaniu 
przewidzianej w nim procedury naprawczej, jest odrzucenie wniesionego środka 
(m. in. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2010 r., IV CZ 107/09, 
niepubl., uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego zasada prawna 
z  dnia 15 czerwca 2010 r., II UZP 4/10, OSNP 2011, nr 3-4, poz. 38).    
Obowiązek uiszczenia opłaty nie powstaje w chwili wniesienia pisma, jeżeli 
jednocześnie złożony został wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. 

 
4 
W  poprzednim stanie prawnym, przed uchyleniem art. 1302 § 3 k.p.c., wniesione 
przez profesjonalnego pełnomocnika środki odwoławcze i środki zaskarżenia, 
podlegające opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wartości 
wskazanej przez stronę, od których nie została uiszczona opłata, podlegały 
odrzuceniu bez wzywania do ich opłacenia. Zgodnie ze stanowiskiem Sądu 
Najwyższego przepis ten nie mógł mieć zastosowania w sytuacji, gdy wraz pismem 
(środkiem zaskarżenia) został złożony wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. 
Wniosek taki odsuwa bowiem w czasie termin do wniesienia opłaty od złożonego 
pisma, nie jest to więc pismo podlegające opłacie w rozumieniu art. 1302 § 3 k.p.c. 
i  to niezależnie od dalszych losów wniosku o zwolnienie (uchwała Sądu 
Najwyższego z dnia 26 lutego 1976 r., III CZP 11/76, OSNCP 1976, nr 7-8, 
poz.162., postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 sierpnia 2005 r., II CZ 75/05, 
niepubl oraz w odniesieniu do art. 10 obecnie obowiązującej ustawy o kosztach 
sądowych w sprawach cywilnych m. in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 
26  lipca 2006 r., IV CZ 57/06, z dnia 4 października 2006 r., I CZ 81/06, oba 
niepubl., z dnia 12 października 2007 r., I PZ 20/07, OSNP 2008, nr 21-22, poz. 
320, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2006 r., III CZP 75/06, 
OSNC 2007, nr 6, poz. 86, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2006 r., 
III CZP 98/06, (OSNC 2007, nr 9, poz. 131). Pogląd ten dał podstawę do 
sformułowania tezy, że w razie oddalenia, odrzucenia lub zwrotu wniosku strony 
reprezentowanej przez profesjonalnego pełnomocnika o zwolnienie od kosztów 
sądowych, w zakresie należnej opłaty w wysokości stałej lub stosunkowej 
przewodniczący 
powinien 
wezwać 
pełnomocnika 
do 
opłacenia 
środka 
odwoławczego lub środka zaskarżenia w terminie tygodniowym pod rygorem jego 
odrzucenia na podstawie art. 130 § 1 k.p.c. (postanowienia Sądu Najwyższego 
z  dnia 7 listopada 2006 r., I CZ 69/06, z dnia 10 stycznia 2007 r., I CZ 126/03, 
wszystkie niepubl., z dnia 9 lutego 2007 r. I PZ 33/06, OSNP 2008, nr 9-10, poz. 
134, z dnia 12 października 2007 r., I PZ 20/07, z dnia 28 listopada 2007 r., V CZ 
104/07, oba niepubl.). Jej aktualność także po uchyleniu art. 1302  § 3 k.p.c. 
potwierdził Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 20 lipca 2012 r., II CZ 61/12 (nie 
publikowane). 

 
5 
Zagadnienie braków pism procesowych wnoszonych (jak w niniejszej 
sprawie) na urzędowych formularzach ma odrębną regulację, w art. 1301 k.p.c. 
zgodnie z którą, jeżeli pismo procesowe nie zostało wniesione na urzędowym 
formularzu lub nie może otrzymać prawidłowego biegu na skutek niezachowania 
innych warunków formalnych, istnieje obowiązek wezwania strony do jego 
poprawienia lub uzupełnienia w terminie tygodniowym (§ 1). W razie 
bezskutecznego upływu terminu lub ponownego złożenia pisma dotkniętego 
brakami przewodniczący zarządza zwrot pisma; sprzeciw od wyroku zaocznego, 
zarzutów od nakazu zapłaty i sprzeciwu od nakazu zapłaty sąd odrzuca (§ 2). 
Aktualny pozostaje pogląd wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 
1963 r., III CO 17/63 (OSNC 1964, nr 11, poz. 217) na gruncie przepisów 
poprzednio obowiązującego Kodeksu postępowania cywilnego (ogłoszonego jako 
tekst jednolity w obwieszczeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 1950 r. 
Dz. U. Nr 50, poz. 394) tj. jego art. 137 § 1 (odpowiadającego obecnemu art. 130 
§  1 k.p.c.) oraz art. 349 § 3 (odpowiadającego obecnemu art. 344 § 3 k.p.c.), 
stwierdzającej, że sprzeciw od wyroku zaocznego, w którym nie przytoczono 
zarzutów przeciwko żądaniu pozwu oraz faktów i dowodów na ich uzasadnienie, 
podlega odrzuceniu dopiero po bezskutecznym wezwaniu do uzupełnienia tych 
braków na podstawie art. 137 § 1. 
Na przytoczenie zasługuje istotna także z punktu widzenia rozstrzyganego 
zagadnienia argumentacja uzasadniająca tezę uchwały Sądu Najwyższego z dnia 
18 maja 1963 r., III CO 17/63. pozwalająca na gruncie przepisów obecnie 
obowiązującego Kodeksu postepowania cywilnego stwierdzić, że treść art 344 § 3 
k.p.c. nie wyłącza uprzedniego stosowania art. 130 § 1 k.p.c., albowiem art. 344 § 3 
k.p.c. w ogóle nie normuje kwestii stosowania bądź niestosowania art. 130 § 1 
k.p.c. Znaczenie prawne unormowania zawartego w art. 344 § 3 k.p.c., wiąże się 
z  dopuszczeniem, jako wyjątku od obowiązującej w postępowaniu procesowym 
zasady przeprowadzenia rozprawy, wydania postanowienia w objętym nim 
przedmiocie na posiedzeniu niejawnym. Sprzeciw jest pismem procesowym 
w  rozumieniu art. 126 k.p.c. Kodeks postępowania cywilnego, określając w tym 
przepisie, jakim ogólnym warunkom powinno odpowiadać każde pismo procesowe 
przewiduje poza tym dalsze wymagania dla poszczególnych pism procesowych, 

 
6 
w  tym w art. 343 § 2 k.p.c. warunki przewidziane dla sprzeciwu. Warunki, jakie 
powinien spełniać sprzeciw od wyroku zaocznego są warunkami szczególnymi, nie 
tracą one jednak swego formalnego charakteru. Przepis 130 § 1 k.p.c. stanowiący, 
że jeżeli pismo procesowe nie może otrzymać prawidłowego biegu wskutek 
niezachowania warunków formalnych lub jeżeli od pisma nie uiszczono należytej 
opłaty, przewodniczący wzywa stronę do poprawienia uzupełnienia lub opłacenia 
pisma w terminie tygodniowym, nie uzależnia wydania przez przewodniczącego 
zarządzenia od stwierdzenia, czy chodzi o ogólne warunki pisma procesowego, czy 
też o warunki szczególne, ustanowione dla poszczególnych rodzajów pism 
procesowych. Przepis art. 130 § 1 k.p.c. stanowi zatem podstawę do żądania 
usunięcia każdego braku formalnego polegającego na niedopełnieniu warunków 
przewidzianych przez Kodeks postępowania cywilnego, jeżeli wskutek tego pismo 
nie może otrzymać prawidłowego biegu. 
Z porównania treści art. 1301 i art. 130 § 1 k.p.c. wynika, że pierwszy z tych 
przepisów nie normuje kwestii braków fiskalnych pism wnoszonych na 
formularzach, podlega ona więc ogólnej regulacji art. 130 k.p.c., z tym jednak, 
że  w  odniesieniu do sprzeciwu od wyroku zaocznego, art. 344 § 3 k.p.c. określa 
wprost sankcję odrzucenia  nieopłaconego sprzeciwu. Przepis ten nie wprowadza 
istniejącego na gruncie uchylonego art. 1302 § 3 k.p.c. rozróżnienia sytuacji, 
w  której sprzeciw wnosi osobiście strona albo reprezentujący ją profesjonalny 
pełnomocnik.  
Stosownie do art. 102 u.k.s.c., zwolnienia od kosztów sądowych może 
domagać się osoba fizyczna, jeżeli złoży oświadczenie, z którego wynika, że nie 
jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie 
i  rodziny. Oświadczenie powinno być dołączone do wniosku o zwolnienie od 
kosztów, a jeżeli nie zostało złożone stosuje się art. 130 k.p.c. Jednak wniosek 
o  zwolnienie od kosztów strony reprezentowanej przez adwokata lub radcę 
prawnego bez dołączenia oświadczenia przewodniczący zwraca bez wzywania do 
uzupełnienia tego braku formalnego wniosku (art. 102 ust. 4 u.k.s.c.). Rygor zwrotu 
wniosku bez wzywania o uzupełnienie braków formalnych może mieć zastosowanie 
tylko wówczas, gdy wniosek o zwolnienie od kosztów złożył reprezentujący stronę 
adwokat a nie strona, którą adwokat reprezentuje w sprawie (postanowienia Sądu 

 
7 
Najwyższego z dnia 7 marca 2007 r., II CZ 4/07 i z dnia 24 kwietnia 2008 r., IV CZ 
27/08, nie publikowane). Na zarządzenie o zwrocie wniosku nie przysługuje 
zażalenie, może ono być natomiast przedmiotem kontroli na podstawie wniosku 
opartego na art. 380 k.p.c., zawartego w zażaleniu na postanowienie o odrzuceniu 
nieopłaconego środka odwoławczego lub środka zaskarżenia. 
Przepis art. 107 u.k.s.c. wyłącza ponowne ubieganie się o zwolnienie od 
kosztów sądowych z powołaniem się na te same okoliczności, które uzasadniały 
oddalenie wcześniejszego wniosku. Wniosek taki podlega odrzuceniu, a na 
postanowienie o jego odrzuceniu nie przysługuje zażalenie. Nie dotyczy to wniosku 
zwróconego na podstawie art. 102 ust. 4 u.k.s.c. 
Kwestię wpływu postępowania o zwolnienie od kosztów na postępowanie 
główne normuje art. 112 u.k.s.c., ustanawiający w ust. 1 zasadę, że zgłoszenie 
takiego wniosku oraz wniesienie środka odwoławczego od postanowienia 
o  odmowie zwolnienia od kosztów sądowych nie wstrzymuje biegu postępowania. 
Ustawą z 17 grudnia 2009 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania 
cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2010 r. Nr 7 poz. 45), która 
weszła w życie 19 kwietnia 2010 r. dokonano nowelizacji art. 112 u.k.s.c. przez 
dodanie ustępów 2 - 4. W art. 112 ust. 2 u.k.s.c. usankcjonowano przyjmowaną już 
wcześniej w orzecznictwie zasadę, że złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów 
w  otwartym terminie do opłacenia pisma odsuwa w czasie obowiązek uiszczenia 
opłaty, ustanawiając, w razie prawomocnego oddalenia wniosku o zwolnienie od 
kosztów sądowych, obowiązek ponownego wezwania strony do opłacenia pisma. 
Przepis art. 112 ust. 3 u.k.s.c. wyłączył obowiązek takiego wezwania, jeżeli pismo 
podlegające opłacie stałej lub stosunkowej, obliczonej od wskazanej przez stronę 
wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu zaskarżenia zostało wniesione 
przez 
profesjonalnego 
pełnomocnika. W 
takim 
wypadku, 
jeżeli 
wniosek 
o  zwolnienie od kosztów, złożony przed upływem terminu do opłacenia pisma 
został oddalony, tygodniowy termin do opłacenia pisma biegnie od doręczenia 
stronie postanowienia o oddaleniu wniosku o lub jego ogłoszenia. Jeżeli natomiast 
o zwolnieniu od kosztów orzekał sąd pierwszej instancji, a strona wniosła zażalenie, 
termin do opłacenia pisma biegnie od doręczenia stronie postanowienia 

 
8 
o  oddaleniu zażalenia lub jego ogłoszenia. W opisanych sytuacjach pełnomocnik 
ma więc obowiązek w zakreślonym przez ustawę terminie, bez wezwania sądu 
obliczyć i przekazać do sądu opłatę należną od pisma. Konsekwencją jej 
niewniesienia jest zwrot pisma a w przypadku środka odwoławczego albo środka 
zaskarżenia jego odrzucenie na podstawie art. 130 § 1 k.p.c. W art. 112 ust. 4 
u.k.s.c. wprowadzono regulację, zgodnie z którą  ponowny wniosek o zwolnienie od 
kosztów sadowych, oparty na tych samych okolicznościach (podlegający 
odrzuceniu na podstawie art. 107 ust. 2 u.k.s.c.) nie ma wpływu na bieg terminu do 
opłacenia pisma.  
Przepisy art. 112 ust. 2 i 3 u.k.s.c. ustanawiają własny tryb naprawczy, który 
w sytuacjach przez nie objętych wyłącza tryb przewidziany w art. 130 § 1 k.p.c.  
Przepis art. 112 u.k.s.c. nie określa trybu postępowania w przedmiocie 
uzupełnienia braków fiskalnych pisma w przypadku zwrotu wniosku o zwolnienie od 
kosztów sądowych. Przepis art. 8 u.k.s.c. odsyła, w kwestiach nieuregulowanych tą 
ustawą do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, na gruncie, którego 
zagadnienie to reguluje art. 130 § 1 k.p.c. Ogólną zasadą wynikającą z tego 
przepisu jest uiszczenie należnych opłat na wezwanie w terminie tygodniowym.  
Obowiązek uiszczenia opłaty przy wniesieniu pisma do sądu nie pozbawia 
strony prawa ubiegania się o zwolnienie od kosztów sądowych także po jego 
w  wniesieniu. Złożenie wniosku o zwolnienie w otwartym terminie do uiszczenia 
opłaty należnej od wniesionego do sądu pisma wyłącza obowiązek jej uiszczenia. 
Nieuzasadnione byłoby różnicowanie na tej płaszczyźnie sytuacji, w której 
wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych zostaje złożony przez profesjonalnego 
pełnomocnika wraz z pismem podlegającym opłacie stałej lub opłacie stosunkowej 
obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu zaskarżenia oraz takiej, 
w której wniosek taki składany jest przez pełnomocnika w trakcie biegu terminu 
do  uiszczenia 
opłaty 
od 
złożonego 
pisma, 
w 
następstwie 
wezwania 
przewodniczącego. Zróżnicowanie takie, w sposób nieuzasadniony prowadziłoby 
do nierówności stron z punktu widzenia gwarantowanego w art. 45 Konstytucji 
prawa do sądu.  
Podzielić należy pogląd wyrażony przez Sad Najwyższy w postanowieniu 

 
9 
z  dnia 20 lipca 2012 r., II CZ 61/12, że w każdym przypadku, po oddaleniu lub 
zwrocie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, otwiera się stronie na nowo 
termin do uiszczenia opłaty. Jednocześnie nie jest generalnie wyłączona możliwość 
ponownego ubiegania się o zwolnienie od kosztów sądowych, którą art. 107 ust. 2 
u.k.s.c. wyklucza jedynie w przypadku oddalenia wniosku o zwolnienie, jeżeli 
ponowny wniosek oparty jest na tych samych okolicznościach.  
Przeciwne stanowisko, za którym opowiada się Sąd Okręgowy, prowadziłoby 
do powrotu do sytuacji istniejącej pod rządem art. 1302 § 3 k.p.c., uchylonego 
z  powodu nadmiernego rygoryzmu, w której prawomocny zwrot wniosku 
o zwolnienie od kosztów sądowych zawsze prowadzić musiał do odrzucenia środka 
odwoławczego lub środka zaskarżenia.  
W związku z podnoszoną przez Sąd Okręgowy obawą, że  przyjęcie 
dotychczas obowiązującej w orzecznictwie wykładni może prowadzić do 
przedłużania postępowania w następstwie ponawiania wadliwych wniosków 
o  zwolnienie 
od 
kosztów 
sądowych 
wskazać 
trzeba, 
że 
korzystanie 
z  przysługujących stronie uprawnień procesowych można, na podstawie ich oceny 
pod kątem zgodności z  celem, dla którego zostały przyznane, zakwalifikować jako 
nadużycie praw, z określonymi tego konsekwencjami procesowymi (uchwała Sądu 
Najwyższego z dnia 11 grudnia 2013 r., III CZP 78/13, dotychczas niepubl.). 
Z powyższych względów podjęto uchwałę o treści sformułowanej 
w  sentencji.