III CZP 132/10

Uchwała z dnia 24 lutego 2011 r., III CZP 132/10 
 
Sędzia SN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Iwona Koper 
Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Skarbu Państwa – Naczelnika Urzędu 
Skarbowego w C. przeciwko Jolancie K. o uznanie czynności prawnej za 
bezskuteczną, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 
24 lutego 2011 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w 
Toruniu postanowieniem z dnia 10 listopada 2010 r.: 
„1. Czy w sprawie o uznanie bezskuteczności czynności prawnej dokonanej 
przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzyciela, opartej na treści art. 527 i nast. k.c., 
na korzyść osoby trzeciej, osoba ta zachowuje legitymację bierną, jeśli przed 
doręczeniem odpisu pozwu zbyła nieruchomość zaskarżoną skargą pauliańską na 
rzecz kolejnej osoby? 
2. Czy istnienie legitymacji biernej pozwanej osoby trzeciej w sytuacji opisanej 
w punkcie 1. (pierwszym) zależne jest od tego, czy wierzyciel może wystąpić z 
roszczeniem pauliańskim w trybie art. 531 § 2 k.c. przeciwko osobie, na której rzecz 
osoba trzecia rozporządziła korzyścią majątkową? 
3. Jeśli osoba trzecia rozporządziła korzyścią majątkową uzyskaną kosztem 
wierzyciela przed wydaniem rozstrzygnięcia w sprawie o uznanie za bezskuteczną 
czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzyciela, czy 
uzyskanie prawomocnego wyroku w tej sprawie jest warunkiem koniecznym 
skierowania przez wierzyciela bezpośredniego żądania zasądzenia od osoby 
trzeciej sumy, jaką wierzyciel by uzyskał w wyniku egzekucji prowadzonej z majątku 
dłużnika, którego wyzbył się z pokrzywdzeniem wierzyciela?" 
podjął uchwałę: 
 
W sprawie o uznanie za bezskuteczną czynności prawnej dłużnika 
dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela, osoba trzecia, która wskutek tej 
czynności uzyskała korzyść majątkową, zachowuje legitymację bierną także 

wtedy, gdy przed doręczeniem pozwu rozporządziła uzyskaną korzyścią na 
rzecz innej osoby; 
odmówił podjęcia uchwały w pozostałym zakresie. 
 
Uzasadnienie 
 
Wyrokiem z dnia 10 czerwca 2010 r. Sąd Rejonowy w Chełmnie oddalił 
powództwo Skarbu Państwa – Naczelnika Urzędu Skarbowego w C. o uznanie za 
bezskuteczną umowy sprzedaży z dnia 14 marca 2008 r., na podstawie której 
Joanna P. sprzedała pozwanej Jolancie K. udział wynoszący 1/6 w prawie 
własności nieruchomości położonej w C., objętej księgą wieczystą Kw nr (...). 
Z ustaleń Sądu wynika, że od 2004 r. prowadzona jest przeciwko Joannie P. 
egzekucja należności powoda z tytułu podatków. Egzekwowana należność według 
stanu na dzień 16 listopada 2009 r. wynosiła kwotę 186 689,50 zł, a na dzień 18 
stycznia 2010 r. – kwotę 197 988,97 zł. Dłużniczka Joanna P. prowadzi działalność 
gospodarczą, polegającą na świadczeniu usług transportowych, a oprócz tego 
otrzymuje wynagrodzenie za pracę w wysokości po ok. 1566 zł miesięcznie. Z tytułu 
dziedziczenia po matce Bernadecie K., zmarłej w dniu 30 grudnia 1995 r., nabyła 
udział wynoszący 1/6 części w prawie własności nieruchomości o obszarze 0,0843 
ha położonej w C., objętej księgą wieczystą nr (...). W 2008 r. pozwana pozostawała 
w nieformalnym związku z ojcem Joanny P., Józefem K.; wychowywali razem 
wspólne dziecko, a w dniu 13 października 2009 r. zawarli związek małżeński. 
Umową z dnia 14 marca 2008 r. Joanna P. sprzedała pozwanej swój udział w 
nieruchomości za kwotę 40 000 zł. Z kolei umową z dnia 2 czerwca 2008 r. 
pozwana razem z Józefem K., działającym imieniu własnym i w imieniu syna 
Marcina K., sprzedali przedmiotową nieruchomość Marlenie i Dariuszowi 
małżonkom G. za łączną kwotę 300 000 zł, w tym udział pozwanej za kwotę 40 000 
zł. Powództwo w niniejszej sprawie zostało wytoczone w dniu 12 maja 2008 r., a 
pozew został doręczony pozwanej dnia 6 października 2009 r. 
Sąd Rejonowy uznał, że ze względu na odpłatne rozporządzenie przez 
pozwaną udziałem w nieruchomości powód nie może skutecznie wystąpić ze 
skargą pauliańską przeciwko nabywcom tego udziału. Zbycie udziału przez 
pozwaną uniemożliwia też realizację skutku uznania czynności za bezskuteczną, o 
którym mowa w art. 532 k.c. Poza tym nie zachodzi stan niewypłacalności w 

rozumieniu art. 527 § 2 k.c., ponieważ dłużniczka w okresie od dnia 1 stycznia 
2008 r. do dnia 18 stycznia 2009 r. dobrowolnie spłaciła powodowi kwotę 12 000 zł. 
Przy rozpoznawaniu apelacji powoda od tego wyroku Sąd Okręgowy w 
Toruniu powziął poważne wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionych 
zagadnieniach prawnych. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Na wstępie trzeba przypomnieć, że, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem 
Sądu Najwyższego, zagadnienie prawne przedstawione do rozstrzygnięcia na 
podstawie art. 390 § 1 k.p.c. musi obejmować poważną wątpliwość prawną, której 
wyjaśnienie jest niezbędne do rozpoznania środka odwoławczego. Oznacza to, że 
dopuszczalności wystąpienia z pytaniem prawnym nie przesądza sama doniosłość 
podniesionego w nim problemu, lecz to, czy sąd drugiej instancji ma rzeczywiście 
wątpliwości co do sposobu rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia i czy jego 
rozstrzygniecie jest konieczne do rozpoznania środka odwoławczego (zob. 
postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 2008 r., III CZP 21/08, nie 
publ., z dnia 5 grudnia 2008 r., III CZP 121/08, nie publ., z dnia 9 lipca 2009 r., III 
CZP 38/09, nie publ., z dnia 12 sierpnia 2009 r., II PZP 8/09, OSNP 2011, nr 3-4, 
poz. 37 i z dnia 17 listopada 2009 r., III CZP 85/09, "Monitor Prawniczy" 2010, nr 
23, dodatek, s. 14). Jest tak dlatego, że instytucja pytań prawnych, prowadząca do 
związania sądu orzekającego w danej sprawie poglądem Sądu Najwyższego 
wyrażonym w uchwale, stanowi wyjątek od konstytucyjnej zasady podległości 
sędziów tylko Konstytucji oraz ustawom (art. 178 ust. 1 Konstytucji). Powinna być 
zatem – jak podkreślił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu 
sędziów z dnia 30 marca 1999 r., III CZP 62/98 (OSNC 1999, nr 10, poz. 166) – 
opisywana z pełnym uświadomieniem tej wyjątkowości, co z kolei nakazuje 
wykładać art. 390 § 1 k.p.c. w sposób jak najbardziej ścisły, bez żadnych koncesji 
na rzecz argumentów o nastawieniu celowościowym lub utylitarnym. 
Nawiązanie do utrwalonej wykładni art. 390 § 1 k.p.c. było nieodzowne, 
ponieważ nie wszystkie przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawne 
obejmują wątpliwości, których wyjaśnienie jest w sprawie niezbędne do rozpoznania 
apelacji. Znaczenie takie ma jedynie wątpliwość, czy osoba trzecia, która wskutek 
czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela uzyskała 
korzyść majątkową, jest legitymowana biernie w sprawie o uznanie tej czynności za 

bezskuteczną, jeżeli rozporządziła uzyskaną korzyścią na rzecz innej osoby i 
uczyniła to przed otrzymaniem odpisu pozwu. 
Wśród przepisów regulujących skargę pauliańską legitymacji biernej dotyczy 
art. 531 k.c., stanowiący, że uznanie za bezskuteczną czynności prawnej dłużnika 
dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli następuje w drodze powództwa lub 
zarzutu przeciwko osobie trzeciej, która wskutek tej czynności uzyskała korzyść 
majątkową. W wypadku gdy osoba trzecia rozporządziła uzyskaną korzyścią, 
wierzyciel może wystąpić bezpośrednio przeciwko osobie, na której rzecz 
rozporządzenie nastąpiło, jeżeli osoba ta wiedziała o okolicznościach 
uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną albo jeżeli 
rozporządzenie było nieodpłatne. Przytoczone unormowanie legitymacji biernej nie 
nasuwa wątpliwości, jeżeli korzyść majątkowa uzyskana od dłużnika znajduje się w 
majątku osoby trzeciej, różnie natomiast rozstrzygana jest w nauce prawa kwestia 
możliwości wystąpienia ze skargą pauliańską przeciwko osobie trzeciej w sytuacji, 
w której nie posiada ona już korzyści uzyskanej od dłużnika. W doktrynie wyrażane 
są dwie przeciwstawne koncepcje w zależności od tego, czy dopuszcza się 
możliwość stosowania do stosunku między wierzycielem a osobą trzecią przepisów 
art. 405 i nast. k.c. 
Pod rządem kodeksu cywilnego problem ten był przedmiotem rozstrzygnięć w 
wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 1974 r., III CRN 88/74 (OSPiKA 1975, 
nr 6, poz. 138), z dnia 27 lutego 2004 r., V CK 272/03 (OSNC 2005, nr 3, poz. 50), z 
dnia 17 czerwca 2004 r., V CK 619/03 (nie publ.), z dnia 30 września 2004 r., IV CK 
30/04 (nie publ.), z dnia 3 lutego 2005 r., II CK 412/04 (nie publ.) i z dnia 27 
stycznia 2006 r., III CSK 120/05 (nie publ.). W uzasadnieniu wyroku z dnia 27 
lutego 2004 r., V CK 272/03, Sąd Najwyższy podkreślił, że według przepisów 
dotyczących skargi pauliańskiej, skutkiem uznania czynności prawnej dłużnika za 
bezskuteczną względem wierzyciela jest możność dochodzenia zaspokojenia z 
przedmiotów, które w następstwie czynności uznanej za bezskuteczną wyszły z 
majątku dłużnika lub do niego nie weszły (art. 532 k.c.). Ponadto, zgodnie z art. 531 
§ 2 k.c., jeśli osoba trzecia rozporządziła uzyskaną korzyścią, wierzyciel może 
wystąpić bezpośrednio przeciw osobie, na której rzecz nastąpiło rozporządzenie, 
jeżeli osoba ta wiedziała o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności 
dłużnika za bezskuteczną albo jeżeli rozporządzenie było nieodpłatne. Przepisy te 
wskazują jedynie na dwa skutki uznania czynności prawnej dłużnika za 

bezskuteczną względem wierzyciela, mające charakter szczególny, których nie 
można byłoby wywieść z innych przepisów, mających zastosowanie w przypadku 
czynności prawnej bezskutecznej. Poza art. 531 § 2 i art. 532 k.c., do stosunku 
między wierzycielem a osobą trzecią stosuje się przepisy o wydaniu 
bezpodstawnego wzbogacenia (art. 405 i nast. k.c.), mające zastosowanie, gdy 
czynność prawna jest nieważna lub bezskuteczna. 
Podzielając ten kierunek wykładni, Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z 
dnia 30 września 2004 r., IV CK 30/04, stwierdził, że odmienny pogląd niezasadnie 
wiązałby skargę pauliańską z przedmiotem, który dłużnik zbył, i w razie dalszego 
jego zbycia pozbawiłby ją całkowicie znaczenia prawnego. Przyjął więc, że jeżeli 
osoba trzecia wyzbyła się odpłatnie, na rzecz nabywcy działającego w dobrej 
wierze, przedmiotu uzyskanego od dłużnika z pokrzywdzeniem wierzyciela, 
wierzyciel może domagać się w procesie przeciwko tej osobie uznania czynności 
prawnej zdziałanej przez nią z dłużnikiem za bezskuteczną w odniesieniu do 
przysługującej mu wierzytelności, której wysokość w zakresie tego żądania podlega 
badaniu pod kątem przesłanek z art. 527 k.c., oraz zgłosić, mające źródło w 
skardze pauliańskiej, zaś podstawę w przepisach o bezpodstawnym wzbogaceniu, 
żądanie zwrotu wartości korzyści utraconej przez osobę trzecią, a uzyskanej 
kosztem wierzyciela, w granicach, w jakich zaspokoiłby się z rzeczy, zgodnie z art. 
532 k.c. 
W uzasadnieniu wyroku z dnia 3 lutego 2005 r., II CK 412/04, Sąd Najwyższy 
przyjął, że osoba trzecia, która pozbyła się przedmiotu czynności prawnej 
dokonanej z dłużnikiem, nie przestaje być odpowiedzialna wobec wierzyciela za to, 
że nie mógł zaspokoić się z majątku dłużnika. Odpowiedzialność ta może wyrażać 
się także w formie zapłaty przez osobę trzecią odpowiedniej kwoty, która może być 
przedmiotem dochodzenia na podstawie art. 415 lub 409 k.c. Wierzyciel może 
zatem poszukiwać ochrony przed niewypłacalnością dłużnika przez bezpośrednie 
żądanie zasądzenia od osoby trzeciej sumy, jaką by pozyskał w wyniku egzekucji 
prowadzonej z majątku dłużnika. Warunkiem sine qua non jest uprzednie uzyskanie 
przez wierzyciela prawomocnego wyroku, w którym czynność prawna osoby trzeciej 
z dłużnikiem zostanie uznana wobec niego za bezskuteczną. Wyrok taki ma 
charakter konstytutywny i nie może go zastąpić ustalenie bezskuteczności w 
sprawie przeciwko osobie trzeciej o zapłatę. 

Kontynuacją dotychczasowego kierunku orzecznictwa jest również stanowisko 
zajęte w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 2008 r., III CZP 55/08 
(OSNC 2009, nr 7-8, poz. 95), zgodnie z którym odpłatne zbycie przez osobę 
trzecią w toku sprawy wytoczonej na podstawie art. 527 § 1 k.c. przedmiotów 
majątkowych, objętych zaskarżoną czynnością prawną dłużnika, może uzasadniać 
roszczenie wierzyciela na podstawie art. 405 i nast. k.c. o zwrot korzyści 
uzyskanych przez osobę trzecią w wyniku zbycia. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd 
Najwyższy, rozważając skutki wyroku wydanego w procesie pauliańskim, stwierdził, 
że uznanie czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną wobec wierzyciela (art. 
531 § 1 k.c.) prowadzi do stwierdzenia ogólnego stanu pokrzywdzenia wierzyciela, 
a odpłatne rozporządzenie przez osobę trzecią nabytymi od dłużnika przedmiotami 
majątkowymi na rzecz innej osoby, bez uzyskania przez wierzyciela zaspokojenia w 
sposób określony w art. 532 k.c., oznacza dalsze istnienie stanu pokrzywdzenia. 
Jeżeli w czasie trwania tego stanu osoba trzecia dokonuje rozporządzenia 
przedmiotami majątkowymi nabytymi od dłużnika, które miały służyć do 
zaspokojenia wierzyciela, to rozporządzenie takie w relacji osoby trzeciej z nabywcą 
może mieć swoją podstawę prawną, ale nie znaczy to, że taki transfer można uznać 
za prawnie usprawiedliwiony w relacji między wierzycielem a osobą trzecią. Trudno 
uznać za prawnie usprawiedliwione rozporządzenie majątkowe, w którym osoba 
trzecia zmierza do uniemożliwienia uzyskania zaspokojenia należności wierzyciela, 
zapewnionego mu wyrokiem uwzględniającym skargę pauliańską. Transfer taki 
musi więc prowadzić do powstania po stronie wierzyciela roszczenia 
kondykcyjnego, obejmującego korzyść majątkową uzyskaną w wyniku 
rozporządzenia przedmiotami majątkowymi nabytymi uprzednio od dłużnika. Trzeba 
dostrzec też związek funkcjonalny między uzyskaniem korzyści przez osobę trzecią 
w postaci ekwiwalentu za zbyty przedmiot majątkowy a niemożnością uzyskania 
przez wierzyciela zaspokojenia w sposób przewidziany w art. 532 k.c. Można tym 
samym wskazać na przesłanki uzasadniające powstanie roszczenia kondykcyjnego 
wierzyciela wobec osoby trzeciej (art. 405 k.c.). 
Opowiadając się za koncepcją, która dopuszcza możliwość stosowania do 
stosunku między wierzycielem a osobą trzecią przepisów art. 405 i nast. k.c., Sąd 
Najwyższy podkreślał, że stanowisko przeciwne, wiążące skargę pauliańską z 
przedmiotem czynności prawnej dokonanej przez dłużnika, mogłoby prowadzić w 
praktyce do unicestwienia tego środka prawnego, wystarczyłoby bowiem do tego 

dalsze zbycie przedmiotu osobie w dobrej wierze. Zwolennicy przeciwnej koncepcji 
przyjmują, że może wchodzić w rachubę odpowiedzialność deliktowa osoby trzeciej, 
która wiedząc o pokrzywdzeniu wierzyciela wyzbywa się korzyści w taki sposób, że 
art. 531 § 2 k.c. nie będzie miał zastosowania, a wierzyciel poniesie szkodę, nie 
mogąc zaspokoić swego roszczenia (art. 415 k.c.). Nie negując takiej możliwości, 
trzeba zauważyć, że w praktyce skuteczne skorzystanie z tego środka może okazać 
się dla wierzyciela bardzo uciążliwe ze względu na konieczność wykazania 
przesłanek odpowiedzialności deliktowej, poza ramami skargi pauliańskiej. Nie 
można natomiast nie dostrzegać, że skarga pauliańska jest szczególnym środkiem 
ochrony wierzyciela, połączonym z ułatwieniami dowodowymi w postaci domniemań 
prawnych (art. 527 § 3 i 4 oraz art. 529 k.c.). 
Skład orzekający Sądu Najwyższego podziela stanowisko, że do stosunku 
między wierzycielem a osobą trzecią mają zastosowanie art. 405 i nast. k.c. 
Stanowisko to przesądza istnienie legitymacji biernej osoby trzeciej także po 
rozporządzeniu przez nią uzyskaną korzyścią na rzecz innej osoby. Odnosi się to 
również do sytuacji, w której wierzyciel – występując o uznanie za bezskuteczną 
krzywdzącej go czynności prawnej dłużnika – nie zgłosi równocześnie żądania 
zwrotu utraconej korzyści, nie można bowiem odmawiać wierzycielowi prawa do 
uzyskania wyroku stwierdzającego stan jego pokrzywdzenia w procesie, w którym 
korzysta z ułatwień dowodowych w postaci domniemań prawnych. Wyrok taki 
potwierdza spełnienie przesłanek skargi pauliańskiej i może być wykorzystany w 
sprawie o wydanie korzyści utraconej przez osobę trzecią w granicach, w jakich 
wierzyciel zaspokoiłby się z rzeczy (art. 532 k.c.). 
Bez znaczenia dla przyjęcia legitymacji biernej osoby trzeciej pozostaje 
okoliczność, że do rozporządzenia korzyścią majątkową przez tę osobę doszło 
przed doręczeniem jej pozwu i w związku z tym nie ma zastosowania art. 192 pkt 3 
k.p.c., chodzi tu bowiem o ocenę uprawnień i obowiązków w sferze 
materialnoprawnej. Legitymacja procesowa wskazuje kwalifikację materialną 
podmiotów prowadzących spór w tym znaczeniu, że powód powinien być 
uprawniony do występowania z żądaniem udzielenia mu ochrony prawnej w 
stosunku do pozwanego, a pozwany zobowiązany do określonego zachowania się. 
Innymi słowy, dotyczy możliwości określenia na podstawie norm prawa 
materialnego, czy w sprawie występują w charakterze stron te podmioty, które są 
równocześnie podmiotami stosunku prawnego będącego przedmiotem sprawy. 

Dopuszczenie możliwości wystąpienia przez wierzyciela ze skargą pauliańską 
przeciwko osobie trzeciej także po rozporządzeniu przez nią uzyskaną korzyścią na 
rzecz innej osoby, stwarza warunki do ustalenia, po przeprowadzeniu postępowania 
dowodowego, czy spełniona została przesłanka dobrej wiary nabywcy, która przy 
nabyciu odpłatnym będzie istotna z punktu widzenia przepisów o bezpodstawnym 
wzbogaceniu. Potrzeba zbadania może dotyczyć i tego, czy rozporządzenie 
uzyskaną korzyścią było rzeczywiście nieodpłatne w rozumieniu art. 531 § 2 k.c. 
Stwierdzenie, że osoba trzecia ma w rozważanej sytuacji legitymację bierną, nie 
jest więc – co oczywiste – równoznaczne z zasadnością skierowanej przeciwko niej 
skargi pauliańskiej, nie można bowiem w chwili wytaczania powództwa przeciwko 
osobie trzeciej przesądzić o spełnieniu przesłanek uzasadniających wystąpienie z 
roszczeniem pauliańskim przeciwko osobie, na której rzecz rozporządzenie 
nastąpiło (art. 531 § 2 k.c.). Oznacza to, że legitymacji biernej osoby trzeciej nie 
należy uzależniać od spełnienia przesłanek warunkujących w rozumieniu art. 531 § 
2 k.c. odpowiedzialność osoby, na której rzecz rozporządzenie nastąpiło. 
W sprawie, w której Sąd Okręgowy przedstawił zagadnienia prawne, powód 
nie zgłosił – obok żądania uznania umowy sprzedaży z dnia 14 marca 2008 r. za 
bezskuteczną – żądania wydania korzyści. Nie jest zatem konieczne do 
rozpoznania apelacji wyjaśnienie wątpliwości, czy warunkiem sine qua non 
zgłoszenia takiego żądania jest uprzednie uzyskanie przez wierzyciela 
prawomocnego wyroku, w którym czynność prawna osoby trzeciej z dłużnikiem 
zostanie uznana wobec niego za bezskuteczną. 
Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął zagadnienie prawne dotyczące 
kwestii legitymacji biernej osoby trzeciej, jak w uchwale, natomiast w pozostałej 
części odmówił podjęcia uchwały (art. 390 § 1 k.p.c. i art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 
listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.).