III CZP 130/10

Uchwała z dnia 9 lutego 2011 r., III CZP 130/10 
 
Sędzia SN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Iwona Koper 
Sędzia SN Marek Sychowicz 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marka G. przeciwko Towarzystwu 
Ubezpieczeń Wzajemnych "T." w W. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej 
na posiedzeniu jawnym w dniu 9 lutego 2011 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Toruniu postanowieniem z dnia 15 
listopada 2010 r.: 
„Czy wspólnik spółki cywilnej może samodzielnie dochodzić wierzytelności 
wchodzącej w skład majątku wspólnego wspólników spółki cywilnej?” 
podjął uchwałę: 
 
Wspólnik spółki cywilnej nie jest legitymowany do dochodzenia 
wierzytelności wchodzącej w skład majątku wspólnego wspólników tej spółki. 
 
Uzasadnienie 
 
Powód Marek G. wniósł o zasądzenie od pozwanego Towarzystwa 
Ubezpieczeń Wzajemnych T. w W. odszkodowania ubezpieczeniowego w 
wysokości 53 200 zł z odsetkami. 
Sąd Rejonowy w Toruniu ustalił, że w dniu 5 maja 2009 r. w C. 
przemieszczająca się ładowarka, będąca współwłasnością Andrzeja O. i Marcina O. 
– wspólników spółki cywilnej "B." – uszkodziła wózek widłowy stanowiący 
współwłasność powoda Marka G. i Andrzeja O. – wspólników spółki cywilnej "G.". 
Wspólnicy spółki "B." byli ubezpieczeni od odpowiedzialności cywilnej, 
natomiast poszkodowani wspólnicy spółki "G." byli stroną dobrowolnej umowy 
ubezpieczenia mienia (m.in. wózka widłowego) od zdarzeń losowych. W obu 
umowach ubezpieczycielem było pozwane Towarzystwo Ubezpieczeń 
Wzajemnych, które wniosło o oddalenie powództwa, ponieważ wspólnik obu spółek 

Andrzej O. nie był osoba trzecią w zdarzeniu ubezpieczeniowym, gdyż wystąpił 
jednocześnie w roli sprawcy i poszkodowanego. 
Wyrokiem z dnia 3 września 2010 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo, uznał 
bowiem, że po stronie poszkodowanych wspólników spółki "G." zachodzi 
współuczestnictwo materialne konieczne (art. 72 § 1 pkt 1 i § 2 k.p.c.), wynikające z 
przynależności uszkodzonego wózka widłowego do współwłasności łącznej, przez 
co powód nie ma legitymacji czynnej do samodzielnego dochodzenia roszczenia 
ubezpieczeniowego. Sąd stwierdził ponadto, że dochodzone roszczenie nie jest 
również uzasadnione ze względu na treść art. 38 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 22 maja 
2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu 
Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczeń Komunikacyjnych (Dz.U. Nr 124, poz. 
152 ze zm.) wyłączającego odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń w przypadku 
tzw. szkody własnej. 
Przy rozpoznawaniu apelacji powoda przez Sąd Okręgowy w Toruniu wyłoniło 
się przedstawione zagadnienie prawne (art. 390 § 1 k.p.c.). Sąd Okręgowy wskazał, 
że dla wyniku rozpoznawanej sprawy konieczne jest wyjaśnienie, czy powód jako 
wspólnik spółki cywilnej ma samodzielną legitymację procesową do dochodzenia 
wierzytelności objętej współwłasnością wspólników tej spółki, czy też występuje 
łączna legitymacja czynna wspólników, wymagająca ich łącznego udziału w sprawie 
jako powodów, w ramach współuczestnictwa materialnego koniecznego (art. 72 § 1 
pkt 1 i § 2 k.p.c.). Sąd zwrócił uwagę, że przedstawione zagadnienie prawne nie 
zostało jednoznacznie wyjaśnione w judykaturze oraz że poglądy ujawnione w 
doktrynie są rozbieżne. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Sformułowane zagadnienie prawne odnosi się do sytuacji procesowej 
występującej w sprawie, w której z pozwem o świadczenie pieniężne 
(odszkodowanie ubezpieczeniowe) wystąpił jeden ze wspólników istniejącej spółki 
cywilnej, a dochodzona wierzytelność wchodzi w skład majątku wspólnego 
wspólników tej spółki. 
Spółka cywilna nie ma osobowości prawnej, nie może być również uznana za 
jednostkę organizacyjną określoną w art. 331 k.c. Nie ma także zdolności sądowej; 
jest wielostronnym stosunkiem zobowiązaniowym łączącym wspólników, 
ukształtowanym dla osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego (art. 860 k.c.). Ten 
cel jest realizowany za pomocą majątku, który jest wspólnym majątkiem wspólników 

(art. 863, 871 § 2 i art. 875 § 1 k.c.). Cechy tego majątku – niemożność 
rozporządzenia udziałem i zaspokojenia z udziału oraz niemożność podziału 
majątku w czasie trwania spółki – nadają mu charakter współwłasności łącznej, 
wyróżniającej także majątek objęty małżeńską wspólnością ustawową (art. 35 k.r.o.) 
Taki charakter majątku wspólników nie jest kwestionowany w judykaturze i 
piśmiennictwie, zwrócono jednak uwagę, że konstrukcja współwłasności łącznej 
wspólników spółki cywilnej nie obejmuje pasywów, wobec czego nie można mówić 
tu o łącznej wspólności zobowiązań (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 17 
stycznia 2003 r., I CK 109/02, OSNC 2004, nr 5, poz. 73 i z dnia 11 lutego 2009 r., 
V CSK 325/08, OSNC-ZD 2009, nr D, poz. 101). Na podstawie wyraźnego przepisu 
ustawy (art. 864 k.c.), za zobowiązanie spółki wspólnicy odpowiedzialni są 
solidarnie, a wierzyciel nie ma wówczas obowiązku pozywania wszystkich 
wspólników (art. 366 k.c.), nie zachodzi więc po ich stronie współuczestnictwo 
konieczne. W doktrynie podkreśla się jednak, że może wystąpić po stronie biernej 
współuczestnictwo konieczne wspólników spółki cywilnej na ogólnych zasadach, 
np. przy powództwie o ukształtowanie prawa lub o ustalenie praw rzeczowych. 
Na podstawie art. 864 k.c. wspólnicy są solidarnie odpowiedzialni za 
zobowiązania zaciągnięte w ich imieniu lub wynikające ze zdarzeń odnoszących się 
do ich wspólnego majątku albo wspólnej działalności. Przepis ten, o charakterze 
bezwzględnie obowiązującym, wyraża jednocześnie zasadę, że każdy wspólnik 
odpowiada za całość zobowiązań spółki całym swoim majątkiem, także majątkiem 
osobistym (por. też art. 778 k.p.c.). 
Zauważalna różnica między materialnoprawnym podłożem aktywów i 
pasywów spółki cywilnej wpływa również na pozycję procesową wspólników w 
postępowaniu sądowym. Na tym tle zachodzi potrzeba rozstrzygnięcia, czy 
istniejące między nimi współuczestnictwo materialne, wynikające ze wspólnych 
praw i obowiązków (art. 72 § 1 pkt 1 k.p.c.), ma również charakter 
współuczestnictwa koniecznego po stronie czynnej (art. 72 § 2 k.p.c.). 
W judykaturze nie ma potwierdzenia wprost współuczestnictwa koniecznego 
wspólników spółki cywilnej po stronie powodowej, ale taką konkluzję można 
wyprowadzić pośrednio z zastosowanej argumentacji. Sąd Najwyższy wyraził 
pogląd, że po rozwiązaniu spółki cywilnej każdy wspólnik może przed podziałem 
majątku wspólnego wspólników samodzielnie dochodzić przypadającej mu części 
wierzytelności, w granicach przysługującego udziału w tym majątku (wyroki Sądu 

Najwyższego z dnia 6 listopada 2002 r., I CKN 1118/00, "Biuletyn SN" 2003, nr 3, 
poz. 16, z dnia 10 lutego 2004 r., IV CK 12/03, OSNC 2005, nr 3, poz. 44 i z dnia 11 
lutego 2009 r., V CSK 325/08). Taka możliwość – jak podkreślono – otwiera się 
dopiero po rozwiązaniu spółki, gdy do majątku wspólników mają zastosowanie 
przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych (art. 875 § 1 k.c.). Takiej 
możliwości nie było natomiast przy istnieniu współwłasności łącznej, w czasie 
trwania spółki. W judykaturze nie zostało potwierdzone uprawnienie wspólnika 
istniejącej spółki cywilnej do samodzielnego dochodzenia wierzytelności 
wchodzącej w skład majątku wspólnego. 
W piśmiennictwie przeważa pogląd, że w sprawach o zasądzenie 
wierzytelności należącej do majątku wspólnego łączy wspólników spółki cywilnej 
współuczestnictwo materialne konieczne, oparte na wspólności praw i obowiązków, 
wynikające z istoty stosunku prawnego (art. 72 § 1 pkt 1 i § 2 k.p.c), występuje tu 
bowiem jednakowa sytuacja prawna tych osób ze względu na treść żądania i 
potrzebę rozciągnięcia na nich skutecznej ochrony prawnej. W przepisach 
dotyczących spółki cywilnej nie ma postanowień upoważniających poszczególnych 
wspólników do samodzielnego dochodzenia „praw przysługujących spółce”. 
Przepisem takim nie jest art. 866 k.c., upoważniający wspólnika do reprezentowania 
wszystkich wspólników. Nie ma również zastosowania art. 209 i 366 k.c. 
Pogląd odmienny odwołuje się do treści art. 864 k.c., z propozycją 
zastosowania go przez analogię do ochrony praw współposiadanych przez 
wspólników. Oznaczałoby to wyeliminowanie współuczestnictwa koniecznego w 
procesie z udziałem wspólników czynnej spółki cywilnej. 
Za trafny należy uznać pogląd potwierdzający istnienie współuczestnictwa 
materialnego koniecznego (art. 72 § 1 pkt 1 i § 2 k.p.c.) po stronie czynnej 
wspólników istniejącej spółki cywilnej w sprawie o zasądzenie wierzytelności 
należącej do ich majątku wspólnego. O takim charakterze współuczestnictwa 
świadczy wspólność praw i obowiązków wynikających ze współwłasności łącznej, 
wymagająca łącznego występowania w sprawie wszystkich uprawnionych 
podmiotów. Wspólność łączna oznacza niepodzielność majątku oraz brak 
określenia wysokości udziałów przysługujących poszczególnym wspólnikom; każdy 
z nich jest współwłaścicielem majątku jako całości oraz każdej rzeczy i prawa 
wchodzących w jego skład. Przed rozwiązaniem spółki nie da się więc uzasadnić 
samodzielnej legitymacji wspólnika do żądania na własną rzecz wierzytelności 

objętej taką wspólnością. Byłoby to w istocie roszczenie ukierunkowane na 
powiększenie majątku odrębnego wspólnika. Artykuł 863 k.c. ma charakter 
imperatywny, wyłączający możliwość korekt ze strony wspólników, należy więc 
podzielić wyrażone w judykaturze stanowisko, że samodzielną legitymację do 
dochodzenia na własną rzecz przypadającej mu części wierzytelności wspólnik 
spółki cywilnej uzyskuje dopiero po jej rozwiązaniu (zob. wyroki Sądu Najwyższego 
z dnia 6 listopada 2002 r., I CKN 1118/00, z dnia 10 lutego 2004 r., IV CK 12/03 
oraz z dnia 11 lutego 2009 r., V CSK 325/08). 
Nie można zaaprobować poglądu dopuszczającego zastosowanie w drodze 
analogii art. 864 k.c. do określenia zasad udziału wspólników po stronie czynnej. 
Przede wszystkim należy wskazać, że nie ma przepisów zastrzegających 
solidarność wierzycieli, a między aktywami i pasywami spółki cywilnej występują 
zasadnicze różnice. Nie jest też adekwatne odwołanie się do treści art. 209 k.c., 
dotyczącego współwłasności w częściach ułamkowych, nieodnoszącego się do 
współwłasności łącznej (zob. art. 196 § 2 k.c.), tym bardziej że nie stanowią 
czynności zachowawczych spory z osobami trzecimi o wykonanie zobowiązań 
związanych z gospodarowaniem rzeczą wspólną (por. wyrok Sądu Najwyższego z 
dnia 11 lutego 2009 r., V CSK 325/08). Przepisy o współwłasności łącznej spółki 
cywilnej nie odsyłają też do przepisów o współwłasności w częściach ułamkowych. 
Konsekwencją współuczestnictwa koniecznego czynnego jest istnienie łącznej 
legitymacji procesowej, wymagającej występowanie w sprawie wszystkich 
uprawnionych w charakterze powodów. W przedstawionej przez Sąd Okręgowy 
sytuacji procesowej konieczny jest udział w charakterze powodów wszystkich 
wspólników (art. 72 § 2 k.p.c.). Wspólnik spółki cywilnej nie jest więc samodzielnie 
legitymowany do odchodzenia wierzytelności wchodzącej w skład majątku 
wspólnego wspólników tej spółki. 
Zagadnieniem odrębnym jest sposób reprezentacji spółki cywilnej przez 
wspólnika, unormowany w art. 865 i 866 k.c. Chodzi tu w istocie o reprezentację 
wspólników mających łączną legitymację procesową. Trafnie w związku z tym Sąd 
Okręgowy zauważył, że prawo do reprezentacji nie legitymuje wspólnika do 
działania we własnym imieniu i na własną rzecz (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 
dnia 5 czerwca 1997 r., I CKN 70/97, OSNC 1997, nr 11 poz. 179, z dnia 13 
października 2000 r., II CKN 298/00, nie publ. i z dnia 28 listopada 2007 r., V CSK 

288/07, nie publ.). Przed rozwiązaniem spółki wspólnik może dochodzić 
wierzytelności objętej majątkiem wspólnym tylko na rzecz wszystkich wspólników. 
Skutki procesowe niewystępowania w charakterze powodów wszystkich 
współuczestników koniecznych są określone w art. 195 i 198 § 2-4 k.p.c., 
przekształcenia podmiotowe nie są jednak dopuszczalne w sprawach 
gospodarczych (art. 4794 § 2 k.p.c). 
Z omówionych przyczyn rozstrzygnięto przedstawione zagadnienie prawne, 
jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).