III CZP 130/06

Uchwała z dnia 30 stycznia 2007 r., III CZP 130/06 
 
Sędzia SN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Barbara Myszka 
Sędzia SN Tadeusz Żyznowski 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "T.D." SA z siedzibą w W. przeciwko 
Marcinowi S., Aleksandrze N. i Małgorzacie J. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie 
Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 30 stycznia 2007 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Okręgowy we Wrocławiu postanowieniem z dnia 28 
września 2006 r.: 
"Czy pod rządem art. 16 ust. 1 ustawy z dnia – ustawy z dnia 26 maja 1982 r. 
– Prawo o adwokaturze (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058, Nr 126, poz. 
1069 i Nr 153, poz. 1271) oraz § 2, 3 i 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 
dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia 
przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, a 
także art. 223 ust. 2 i art. 225 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach 
prawnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059, Nr 126, poz. 1069 i Nr 
153, poz. 1271) i § 2, 3 i 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 
września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia 
przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego 
ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349) zachowała aktualność uchwała 
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 1963 r., III PO 17/63 
(OSNC 1964, nr 6, poz. 107) w części stwierdzającej, iż współuczestnikom procesu 
zastąpionym przez jednego adwokata, w razie wygrania przez nich sprawy, sąd 
przyznaje zwrot kosztów procesu z tytułu poniesionych przez nich wydatków na 
opłacenie pełnomocnika procesowego w wysokości jednego wynagrodzenia?" 
podjął uchwałę: 
 
Wygrywającym proces współuczestnikom, o których mowa w art. 72 § 1 
pkt 1 k.p.c., reprezentowanym przez tego samego radcę prawnego, sąd 
przyznaje zwrot kosztów w wysokości odpowiadającej wynagrodzeniu 

jednego pełnomocnika. 
 
Uzasadnienie 
 
W sprawie wszczętej w maju 2004 r. Sąd Rejonowy dla Wrocławia-
Śródmieścia postanowieniem z dnia 8 marca 2006 r. umorzył postępowanie i 
zasądził od strony powodowej na rzecz każdego z trojga pozwanych kwoty po 615 
zł z tytułu zwrotu kosztów procesu, w tym po 600 zł wynagrodzenia pełnomocnika i 
15 zł opłaty skarbowej od pełnomocnictwa. Uznawszy za oczywiście uzasadnione 
zażalenie strony powodowej na orzeczenie o kosztach postępowania, Sąd 
Rejonowy postanowieniem z dnia 12 kwietnia 2006 r. uchylił swoje wcześniejsze 
orzeczenie w tym zakresie oraz zasądził od strony powodowej na rzecz trojga z 
pozwanych „łącznie kwotę 600 zł kosztów zastępstwa procesowego”, a ponadto na 
rzecz każdego z nich po 15 zł tytułem zwrotu kosztów opłaty skarbowej od 
pełnomocnictwa. 
Pozwani, występujący w sprawie jako współuczestnicy na podstawie art. 72 § 
1 pkt 1 k.p.c., reprezentowani byli w procesie przez tego samego radcę prawnego. 
Przy rozpoznawaniu wniesionego przezeń zażalenia na postanowienie z dnia 12 
kwietnia 2006 r., Sąd Okręgowy powziął wątpliwości uzasadniające przedstawienie 
zagadnienia prawnego. 
W ocenie Sądu Okręgowego, budzi wątpliwość, czy pod rządem 
obowiązujących obecnie przepisów „zachowała aktualność uchwała składu siedmiu 
sędziów Sądu Najwyższego”, zacytowana w postanowieniu. Sąd podkreślił, że 
przepisy kodeksu postępowania cywilnego nie regulują kwestii wynagrodzenia 
należnego profesjonalnemu pełnomocnikowi, reprezentującemu w procesie kilku 
współuczestników, jednak „wobec literalnego brzmienia art. 98 § 3 k.p.c. i przyjętej 
w § 1 tego przepisu zasady odpowiedzialności za wynik procesu, każda strona ma 
prawo domagać się na swoją rzecz wynagrodzenia uiszczonego pełnomocnikowi 
niezależnie od tego, czy pełnomocnik ten reprezentował także innych 
współuczestników sporu”. Sąd stwierdził także, że każdy ze współuczestników musi 
zawrzeć z pełnomocnikiem odrębną umowę, co oznacza, że każdy „musi uiścić na 
rzecz adwokata lub radcy prawnego oddzielne wynagrodzenie". 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 

Pomimo niezręczności w sformułowaniu zagadnienia, wysuwającym na plan 
pierwszy aktualność stanowiska wyrażonego w uchwale składu siedmiu sędziów 
Sądu Najwyższego w określonej kwestii, nie zaś samą tę kwestię, nie budzi 
wątpliwości, że Sąd Okręgowy zwrócił się o wyjaśnienie, czy w przypadku wygrania 
sprawy przez współuczestników reprezentowanych przez tego samego adwokata 
lub radcę prawnego, zwrot kosztów powinien być przyznany w wysokości 
odpowiadającej wynagrodzeniu jednego pełnomocnika, czy też jego wielokrotności, 
w zależności od liczby współuczestników, których reprezentował. 
Wobec tego, że zagadnienie prawne musi pozostawać w koniecznym związku 
z rozstrzyganiem sprawy (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 
sierpnia 1996 r., III CZP 91/96, OSNC 1997, nr 1, poz. 9), rozpoznawanie 
zagadnienia ograniczono do sytuacji, w której współuczestnictwo kilku osób 
wygrywających sprawę było współuczestnictwem materialnym w rozumieniu art. 72 
§ 1 pkt 1 k.p.c., a pełnomocnikiem reprezentującym ich wszystkich był radca 
prawny. Trzeba jedynie podkreślić, że w rozważanym aspekcie sytuacja przy 
wykonywaniu zastępstwa przez radcę prawnego jest taka sama, jak w przypadku 
reprezentowania strony przez adwokata. 
Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 20 grudnia 1963 r., III PO 
17/63 (OSNC 1964, nr 6, poz. 107), a więc wydanej pod rządem kodeksu 
postępowania cywilnego z 1932 r. i rozporządzenia z dnia 22 kwietnia 1961 r. w 
sprawie wynagrodzenia adwokatów za wykonywanie czynności zawodowych (Dz.U. 
Nr 24, poz. 118), stwierdził istnienie „ustalonej i obowiązującej od kilkudziesięciu lat 
reguły, że adwokatowi jako zastępcy kilku osób w sprawie cywilnej należy się jedno 
wynagrodzenie, którego wysokość zależeć będzie od wartości jej przedmiotu”. Sąd 
Najwyższy zauważył, że omawiana sytuacja procesowa była we wcześniejszych 
rozporządzeniach dotyczących wynagrodzenia adwokatów traktowana jako 
podstawa podwyższenia wynagrodzenia umownego, a także uwzględnianego prze 
sąd w ramach orzeczenia o kosztach. Podkreślił, że instytucja współuczestnictwa 
polega na dopuszczalności podmiotowego łączenia kilku roszczeń w jednym 
procesie, a większa liczba osób występujących po stronie powodowej lub po stronie 
pozwanej nie odbiera procesowi charakteru jednej sprawy. 
W późniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego, już pod rządem 
obowiązującego kodeksu postępowania cywilnego, w analizowanej kwestii 
zajmowane było takie samo stanowisko. W postanowieniu z dnia 11 maja 1966 r., 

I CZ 36/66 (nie publ.), Sąd Najwyższy stwierdził, że przy współuczestnictwie 
materialnym wygrywający współuczestnicy, jeśli są zastąpieni przez tego samego 
adwokata, otrzymują zwrot kosztów wynagrodzenia jednego adwokata, a sytuacji tej 
nie zmienia fakt, iż adwokat jednego z nich otrzymuje pełnomocnictwo od dalszych 
w toku procesu. Także w postanowieniu z dnia 12 lipca 1980 r., II CZ 79/80 
(OSNCP 1981, nr 2-3, poz. 37) stwierdzono, że okoliczność, iż w tej samej sprawie 
występują trzej powodowie, którzy ponieśli szkody w tym samym wypadku, 
reprezentowani przez jednego adwokata, mimo że wystawili odrębne 
pełnomocnictwa, nie uzasadnia zasądzenia na rzecz każdego z powodów 
oddzielnie kosztów zastępstwa adwokackiego. 
Szczegółowe zasady dotyczące opłat za czynności adwokackie były 
regulowane w kolejnych rozporządzeniach Ministra Sprawiedliwości. Poczynając od 
rozporządzenia z dnia 21 grudnia 1967 r. w sprawie opłat za czynności zespołów 
adwokackich (Dz.U. Nr 48, poz. 241) aż do wejścia w życie rozporządzenia z dnia 
12 grudnia 1997 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz opłat za 
czynności radców prawnych (Dz.U. Nr 97, poz. 1013) przewidywano – z różnymi 
modyfikacjami – że za prowadzenie sprawy w imieniu kilku osób należy się 
wynagrodzenie od każdej z nich. Z reguły towarzyszyło temu zastrzeżenie, że ma to 
zastosowanie, gdy zastępowanie więcej niż jednej osoby powoduje zwiększenie 
nakładu pracy oraz wyłączenie w takich przypadkach stosowania przepisu 
przewidującego możliwość podwyższenia wynagrodzenia na odrębnej podstawie. 
Należy odnotować, że skutki tych regulacji nie znalazły wyraźnego odzwierciedlenia 
w orzecznictwie Sądu Najwyższego. 
Poczynając od rozporządzenia z dnia 12 grudnia 1997 r. sytuacja, w której w 
procesie występuje kilku współuczestników, reprezentowanych przez tego samego 
adwokata lub radcę prawnego, nie jest regulowana w aktach wykonawczych 
dotyczących opłat za czynności tych pełnomocników. Prawodawca zaniechał zatem 
uznania omawianej okoliczności za wyodrębnioną – chociaż także niesamodzielną, 
bo powiązaną z oceną nakładu pracy – przesłankę ustalania wysokości 
wynagrodzenia pełnomocnika procesowego. 
Kodeks postępowania cywilnego reguluje w art. 105 k.p.c. jedynie sytuację, w 
której znajdują się współuczestnicy sporu przegrywający sprawę, brak natomiast 
unormowania sytuacji procesowej współuczestników materialnych, 

reprezentowanych przez jednego adwokata lub radcę prawnego, którzy sprawę 
wygrali. 
Stan prawny, podlegający uwzględnieniu przy rozpoznawaniu zagadnienia 
prawnego, przedstawionego w sprawie wszczętej w maju 2004 r., zakończonej w 
pierwszej instancji w dniu 8 marca 2006 r., w której postępowanie zażaleniowe 
zostało zainicjowane zażaleniem z dnia 26 kwietnia 2006 r., kształtują przepisy art. 
98 § 1 i 3, art. 99 oraz art. 109 § 2 k.p.c. dodanego przez art. 126 ust. 6 ustawy z 
dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, 
poz. 1398), który wraz z tą ustawą wszedł w życie w dniu 2 marca 2006 r. i od tego 
dnia ma bezpośrednio zastosowanie w toczących się postępowaniach, także 
wszczętych wcześniej, przepis art. 225 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o 
radcach prawnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059 ze zm.), a także 
przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w 
sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb 
Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego 
ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.), w brzmieniu 
obowiązującym przed wejściem w życie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 
dnia 27 października 2005 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie opłat za 
czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów 
pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. 
Nr 219, poz. 1873). 
Artykuł 98 § 1 k.p.c. określa dwie podstawowe zasady rozstrzygania o 
kosztach procesu – zasadę odpowiedzialności za wynik procesu oraz zasadę 
kosztów niezbędnych i celowych. Stosownie do art. 98 § 3 k.p.c., do niezbędnych 
kosztów strony reprezentowanej przez adwokata (radcę prawnego) zalicza się 
wynagrodzenie, nie wyższe niż stawki określone w odrębnych przepisach. W 
dotychczasowym orzecznictwie przyjmowano domniemanie, że umówione 
wynagrodzenie pełnomocnika, mieszczące się w granicach stawek, stanowi koszt 
niezbędny do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (por. uzasadnienie 
uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 2003 r., III CZP 40/00, OSNC 2001, 
nr 5, poz. 66). 
Wynagrodzenie radcy prawnego jest ustalane w umowie pomiędzy nim a 
klientem (art. 225 ustawy o radcach prawnych), przy czym stosownie do 
niezmienionego § 3 rozporządzenia z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za 

czynności radców prawnych, przy ustalaniu w umowie opłaty bierze się pod uwagę 
rodzaj i stopień zawiłości sprawy oraz wymagany nakład pracy radcy prawnego. 
Wynagrodzenie ustalone umownie jest kategorią inną niż wynagrodzenie, 
którego zwrot jest przyznawany przez sąd w ramach rozliczania kosztów procesu. 
Stosownie do § 2 rozporządzenia (przed zmianą dokonaną w 2005 r.), opłaty 
stanowiące podstawę zasądzenia przez sądy kosztów zastępstwa procesowego nie 
mogą być wyższe niż ustalone w nim stawki minimalne, niezależnie od opłat 
umownie ustalonych, z tym że sąd może je podwyższyć, nie więcej, niż do 
sześciokrotnej stawki minimalnej, jeżeli uzasadnia to rodzaj i stopień zawiłości 
sprawy oraz niezbędny nakład pracy radcy prawnego. Regulacja ta harmonizuje z 
zasadą wyrażoną w art. 98 § 3 k.p.c. 
Zgodnie z niezmienionym § 4 rozporządzenia, stawki minimalne ustala się 
według kryterium wartości przedmiotu sprawy lub rodzaju sprawy, wynagrodzenie 
pełnomocnika jest więc w pierwszej kolejności powiązane z wartością przedmiotu 
sprawy (przy roszczeniu majątkowym) lub jej rodzajem. Sprawa jest jedna, bez 
względu na liczbę występujących w niej osób i strona też jest jedna, również wtedy 
gdy – przy współuczestnictwie procesowym – w jej charakterze występuje kilka 
podmiotów. Wielopodmiotowy charakter strony w danej sprawie nie stanowi 
wyodrębnionego kryterium ustalania kosztów związanych z zastępstwem 
procesowym. Rodzaj i stopień zawiłości sprawy oraz niezbędny (lub wymagany) 
nakład pracy radcy prawnego, a więc przesłanki ustalania wynagrodzenia 
umownego, stanowią dla sądu okoliczności mogące uzasadniać przyznanie w 
ramach zwrotu kosztów procesu opłat przewyższających stawki minimalne. 
Przy tych regulacjach utrzymywało się – jako prawidłowe i zachowujące 
aktualność – stanowisko, że reprezentowanie przez jednego adwokata lub radcę 
prawnego kilku osób, występujących w sprawie w charakterze współuczestników, 
uzasadnia przyznanie tym współuczestnikom zwrotu kosztów zastępstwa w 
wysokości tylko jednego wynagrodzenia. 
Istotne zmiany w zakresie zasad orzekania przez sąd o kosztach procesu 
wprowadził art. 109 § 2 k.p.c., który – nawiązując do unormowania zawartego w art. 
98 § 1 k.p.c. – wymienia jako okoliczności brane przez sąd pod uwagę celowość 
poniesionych kosztów oraz niezbędność ich poniesienia, łącząc tę drugą przesłankę 
z charakterem sprawy. Przy ustalaniu kosztów strony reprezentowanej przez 
zawodowego pełnomocnika sąd powinien uwzględniać niezbędny nakład pracy 

pełnomocnika oraz czynności podjęte przez niego w sprawie, a także charakter 
sprawy i wkład pełnomocnika w przyczynienie się do jej wyjaśnienia i 
rozstrzygnięcia. W obecnym stanie prawnym sąd ocenia zatem wysokość 
podlegającego zwrotowi wynagrodzenia na podstawie autonomicznie określonych 
przesłanek i każdorazowo oceniając charakter sprawy, uwzględnia rzeczywisty 
nakład pracy pełnomocnika i podjęte przez niego w sprawie czynności. Zmiana ta 
nie tylko nie podważa dotychczasowego stanowiska, ale je umacnia. 
Z przepisem art. 109 § 2 k.p.c. zharmonizowany jest § 2 rozporządzenia z 
dnia 28 września 2002 r. w brzmieniu zmienionym rozporządzeniem z dnia 27 
października 2005 r., obecnie bowiem stanowi się, że zasadzając opłatę za 
czynności radcy prawnego z tytułu zastępstwa prawnego, sąd bierze pod uwagę 
niezbędny nakład pracy pełnomocnika, a także charakter sprawy i wkład pracy 
pełnomocnika w przyczynienie się do jej wyjaśnienia i rozstrzygnięcia oraz że 
podstawę tej opłaty stanowią stawki minimalne określone w rozporządzeniu, przy 
czym opłata nie może być wyższa niż sześciokrotna stawka minimalna ani 
przekraczać wartości przedmiotu sprawy.  
Ze względu na uregulowanie międzyczasowe nie ma „kompatybilności 
czasowej” w zakresie stosowania art. 109 § 2 k.p.c. oraz § 2 rozporządzenia w 
sprawie opłat za czynności radców prawnych. Nie zachodzi jednak taka niespójność 
przepisów, która mogłaby prowadzić do różnych odpowiedzi na pytanie o zasadę 
zwrotu kosztów wynagrodzenia pełnomocnika zastępującego wielopodmiotową 
stronę procesu w sprawie wszczętej przed wejściem w życie nowych przepisów 
rozporządzenia, jak i wszczętej później. W obu sytuacjach znajduje zastosowanie 
zasada orzekania o kosztach, wyrażona w art. 109 § 2 k.p.c. 
Wbrew obawom Sądu Okręgowego, fakt, że współuczestnicy reprezentowani 
przez tego samego radcę prawnego otrzymują zwrot jednego wynagrodzenia 
pełnomocnika, nie pozbawia ich – przysługującego zgodnie z art. 98 § 1 k.p.c. – 
zwrotu kosztów niezbędnych do celowego dochodzenia praw i celowej obrony. 
Okoliczność, że radca prawny reprezentował w sprawie większą liczbę osób 
występujących po danej stronie jest jedną z cech składających się na charakter 
sprawy; taka sytuacja procesowa może też mieć wpływ na niezbędny wkład pracy 
pełnomocnika i podjęte przez niego czynności. Fakt ten należy zatem do kryteriów 
oceny celowości i niezbędności poniesienia kosztów przez stronę, uwzględnianych 

przez sąd przy orzekaniu o wysokości przyznanych stronie kosztów procesu, 
zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 109 § 2 k.p.c. 
Nieuzasadnione są także wątpliwości oparte na tezie, że przyznanie 
wszystkim współuczestnikom zwrotu jednego wynagrodzenia godzi w zasadę 
swobody umów oraz nie uwzględnia faktu, iż każda z osób udzielających 
pełnomocnictwa adwokatowi lub radcy prawnemu zawiera z pełnomocnikiem 
odrębną umowę i musi uiścić „oddzielne wynagrodzenie”. 
Przypomnieć należy, że nadal, tak jak pod rządem poprzednich przepisów, 
rozróżnienia wymaga kwestia umowy zawartej pomiędzy zawodowym 
pełnomocnikiem i mocodawcą od kwestii orzekania przez sąd o kosztach procesu, 
w tym o kosztach wynagrodzenia pełnomocnika. 
Na silnie eksponowaną w niniejszym procesie przez pełnomocnika pozwanych 
ochronę uzasadnionych interesów strony ma wpływ właściwe ukształtowanie 
umownego wynagrodzenia pełnomocnika; gdy uwzględnia ono ustawowe 
przesłanki stanowiące podstawę orzekania o zwrocie kosztów, może zostać 
ustalone w sposób umożliwiający odzyskanie przez każdego z mocodawców 
kosztów uiszczonych reprezentującemu ich wspólnie pełnomocnikowi. (...) Prawo 
stron do swobodnego ukształtowania umowy nie doznaje ograniczenia, nie można 
go bowiem upatrywać w tym, że odzyskanie przez mocodawcę kosztów 
wynagrodzenia pełnomocnika jest uzależnione od tego, czy umówiono się o 
wynagrodzenie w sposób uwzględniający ustawowe kryteria orzekania o kosztach 
procesu przez sąd. Na fakt reprezentowania więcej niż jednej osoby występującej 
po danej stronie, jako na jedno z kryteriów rozważanych w ramach oceny 
charakteru sprawy i nakładu pracy pełnomocnika, może powołać się pełnomocnik 
ubiegający się o przyznanie tej stronie zwrotu kosztów wynagrodzenia, według 
górnych lub podwyższonych stawek taryfowych. 
Sąd, kierujący się zasadą zwrotu kosztów koniecznych i celowych 
rzeczywiście przez stronę poniesionych i mieszczących się w granicach prawem 
określonych, wyznaczanych przez stawki minimalne, ustalone w zależności od 
wartości przedmiotu sprawy lub jej rodzaju, bierze analizowaną okoliczność pod 
uwagę orzekając o kosztach procesu stosownie do art. 98 § 1 i 3 oraz art. 109 § 2 
k.p.c. i odpowiednich przepisów rozporządzenia regulującego opłaty za czynności 
radców prawnych, w tych ramach uwzględnia jednak tylko wynagrodzenie jednego 
pełnomocnika. Pomimo kolejnych zmian przepisów dotyczących opłat za czynności 

radców prawnych (adwokatów), utrwalone w tej kwestii w długotrwałej praktyce 
stanowisko nie straciło aktualności. 
Z omówionych względów zagadnienie prawne rozstrzygnięto, jak w uchwale 
(art. 390 k.p.c.).