III CZP 129/06

Uchwała z dnia 21 grudnia 2006 r., III CZP 129/06 
 
Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący) 
Sędzia SN Mirosław Bączyk (sprawozdawca) 
Sędzia SN Antoni Górski 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana N. przeciwko "U. Towarzystwu 
Ubezpieczeń S.A. w Ł. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na 
posiedzeniu jawnym w dniu 21 grudnia 2006 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Koninie postanowieniem z dnia 8 
września 2006 r.: 
"Czy sprawca wypadku komunikacyjnego od którego zasądzono nawiązkę na 
podstawie art. 46 § 2 i art. 48 k.k., może domagać się od ubezpieczyciela, z którym 
łączy go umowa odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych 
za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów, zwrotu zapłaconej 
nawiązki?" 
podjął uchwałę: 
 
Sprawca wypadku komunikacyjnego, od którego zasądzono nawiązkę na 
podstawie art. 46 § 2 i art. 48 k.k., nie może domagać się od ubezpieczyciela – 
na podstawie umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy 
pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych 
pojazdów – zwrotu nawiązki zapłaconej pokrzywdzonemu. 
 
Uzasadnienie 
 
Powód wystąpił o zasądzenie na jego rzecz od ubezpieczyciela kwoty 
11 931,70 zł., która obejmowała nawiązki po 5000 zł wypłacone dwóm osobom, 
będącym osobami bliskimi (synem i siostrą) dwóch śmiertelnych ofiar wypadku 
samochodowego, oraz kwotę 1931,70 zł, stanowiącą odsetki od wyegzekwowanych 
nawiązek w toku egzekucji komorniczej. Prawomocnym wyrokiem wydanym w lipcu  
2005 r. sąd uznał powoda za winnego spowodowania w kwietniu 2003 r. wypadku 

komunikacyjnego, w którym śmierć poniosły dwie wspomniane osoby. Na 
podstawie art. 46 § 2 k.k. zasądził od powoda na rzecz syna jednej ofiary i siostry 
drugiej ofiary nawiązki w wysokości po 5000 zł za doznaną krzywdę. Powód był 
ubezpieczony od odpowiedzialności cywilnej u pozwanego ubezpieczyciela. W 
związku z wszczętą przeciwko niemu egzekucją nawiązek uiścił komornikowi kwotę 
odpowiadającą obu nawiązkom i odsetkom za opóźnienie. 
Sąd Rejonowy uznał żądanie powoda za uzasadnione i zasądził na jego rzecz 
od ubezpieczyciela dochodzoną kwotę na podstawie art. 822 k.c. Nawiązkę 
orzeczono na rzecz pokrzywdzonych zamiast zgłoszonego przez nich obowiązku 
naprawienia szkody (art. 446 § 3 k.k.). Za szkodę tę odpowiadał powód i pozwany 
ubezpieczyciel, ponieważ w dniu wypadku powód był ubezpieczony od 
odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów 
mechanicznych. Zapłata nawiązek przez sprawcę wypadku (ubezpieczonego) 
stworzyła, w ocenie Sądu Rejonowego, roszczenie regresowe na podstawie 
łączącej strony umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. 
Rozpatrując apelację strony pozwanej i analizując sytuację prawną sprawcy 
wypadku komunikacyjnego, Sąd Okręgowy powziął istotną wątpliwość prawną 
przedstawioną w zagadnieniu prawnym. Dostrzegł poważne argumenty mogące 
przemawiać za oddaleniem powództwa wobec ubezpieczyciela, ale jako istotne 
ocenił także argumenty przemawiające na rzecz stanowiska odmiennego (...). 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...) 
Z uzasadnienia przedstawionego zagadnienia prawnego wynika, że wypadek 
komunikacyjny nastąpił w kwietniu 2003 r., a więc w czasie obowiązywania 
rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 24 marca 2000 r. w sprawie ogólnych 
warunków obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy 
pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów 
(Dz.U. Nr 26, poz. 310 ze zm. – dalej: „rozporządzenie z 2000 r.„). W związku z 
tym, że w ustawie z dnia 23 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, 
Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli 
Komunikacyjnych (Dz.U. nr 124, poz. 1152 ze zm. – dalej: „ustawa z 2003 r."), 
wchodzącej w życie w dniu 1 stycznia 2004 r., zachodzi zasadnicza zbieżność 
rozwiązań prawnych w zakresie materii prezentowanej w pytaniu prawnym, pytanie 
to pozostaje aktualne zarówno w poprzednim, jak i obecnym stanie prawnym. 

Prawnokarny obowiązek naprawienia szkody i nawiązka (art. 46 i art. 48 k.k.) 
należą do środków karnych przewidzianych w art. 39 k.k. W literaturze prawa 
karnego szeroko analizuje się konstrukcję prawną, podstawę zasądzania, cele 
stosowania i właściwości prawne tych środków. Stwierdza się m.in., że orzeczenie o 
prawnokarnym obowiązku naprawienia szkody (art. 46 § 1 k.c.) wymaga wykazania 
szkody i jej wysokości, przy czym szkoda ta musi istnieć w chwili orzekania przez 
sąd karny. Do orzekania o omawianym obowiązku stosuje się posiłkowo przepisy 
prawa cywilnego dotyczące problematyki szkody (np. pojęcie szkody, określenie jej 
wysokości, sposobu naprawienia). W razie trudności z udowodnieniem wysokości 
szkody zamiast obowiązku jej naprawienia sąd karny może orzec nawiązkę na 
rzecz pokrzywdzonego (art. 46 § 2 k.k.). Jako podstawę prawną orzekania o 
obowiązku naprawienia szkody eksponuje się przepisy prawa karnego, a nie 
cywilnego, co oznacza możliwość odstąpienia w tym zakresie od reguł prawa 
cywilnego (np. zasady pełnego odszkodowania) w celu osiągnięcia celów 
właściwych dla prawa karnego. Jednakże rozstrzygnięcie w wyroku karnym o 
obowiązku naprawienia szkody nie eliminuje możliwości wytoczenia powództwa 
przed sądem cywilnym, jeżeli sąd karny nie uwzględnił wszystkich roszczeń 
pokrzywdzonego. 
W literaturze prawa karnego i judykaturze Sądu Najwyższego eksponuje się 
trafne stanowisko, że de lege lata brak zakazu orzekania przez sąd karny 
obowiązku naprawienia szkody i nawiązki na podstawie art. 46 k.k., mimo istnienia 
ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej sprawcy wypadku komunikacyjnego. 
Formułowane niekiedy opinie odmienne mogłyby mieć znaczenie jedynie de lege 
ferenda. Wspomniany zakaz nie wynika ani z wyraźnego przepisu prawa, ani 
charakteru prawnego środków karnych przewidzianych w art. 46 i art. 48 k.k., ani z 
funkcji umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej sprawcy wypadku 
komunikacyjnego. W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2000 r., I KZP 
5/00 (OSNKW 2000, nr 7-8, poz. 55) trafnie stwierdzono, że korzystanie przez 
sprawcę przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji z ubezpieczenia 
od odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów za szkody powstałe w związku 
z ruchem tych pojazdów nie wyłącza ani nakazu orzeczenia obowiązku naprawienia 
szkody (art. 46 § 1 k.k.), ani możliwości orzeczenia zamiast tego obowiązku 
nawiązki określonej w art. 46 § 2 k.k. Rzecz jasna, do takiego wyłączenia mogłoby 
dojść wówczas, gdyby pokrzywdzony otrzymał już odszkodowanie z tytułu 

ubezpieczenia. W uzasadnieniu postanowienia składu siedmiu sędziów z dnia 24 
lutego 2006 r., III CZP 95/05 ("Prokuratura i Prawo" dodatek "Orzecznictwo" 2005, 
nr 11, poz. 38) Sąd Najwyższy stwierdził, że korzystanie przez sprawcę 
przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji z ubezpieczenia 
odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych nie wyłącza 
orzeczenia naprawienia szkody lub nawiązki w wyroku karnym (art. 46 § 1 i § 2 
k.k.). 
Istota przedstawionego pytania prawnego sprowadza się do tego, czy 
zasądzona w wyroku karnym nawiązka na podstawie art. 46 § 2 i art. 48 k.k. od 
sprawcy wypadku komunikacyjnego na rzecz pokrzywdzonego objęta jest 
ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu mechanicznego, a 
więc czy ubezpieczyciel odpowiada w ramach umowy odpowiedzialności cywilnej 
tego posiadacza za zapłatę nawiązki obciążającej ubezpieczonego posiadacza 
pojazdu. 
W orzecznictwie Sądu Najwyższego brak wypowiedzi, które wprost dotyczą 
przedstawionego zagadnienia prawnego. W wyroku z dnia 13 maja 2005 r., IV CK 
796/04 (nie publ.) rozważano jedynie, czy sprawca wypadku komunikacyjnego 
może wywodzić wobec ubezpieczyciela roszczenie o zapłatę odszkodowania 
pokrzywdzonemu przez ubezpieczyciela zamiast sprawcy szkody, powołując się na 
treść umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, łączącej sprawcę szkody z 
tym ubezpieczycielem. W rozpoznawanej sprawie roszczenie takie zostało 
sformułowane przez posiadacza pojazdu mechanicznego wobec ubezpieczyciela, 
który w ten sposób zmierzał do uwolnienia się od obowiązku naprawienia szkody 
nałożonego wyrokiem karnym. Sąd Najwyższy stwierdził, że sprawcy wypadku 
komunikacyjnego, którego odpowiedzialność odszkodowawcza objęta została 
umową obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, nie przysługuje 
wobec ubezpieczyciela roszczenie o zwolnienie go przez ubezpieczyciela z 
obowiązku naprawienia szkody wobec poszkodowanego. 
Za negatywną odpowiedzią na przestawione pytanie przemawia przede 
wszystkim normatywny zasięg stworzonej przez umowę ubezpieczenia 
odpowiedzialności cywilnej odpowiedzialności gwarancyjnej ubezpieczyciela, 
prawny charakter środków karnych przewidzianych w przepisach kodeksu karnego 
oraz zasadniczy cel orzekania przez sąd karny o tzw. kompensacyjnych środkach 
karnych, w tym nawiązki na podstawie art. 46 § 2 w związku z art. 48 k.k. 

Po pierwsze, konstrukcja prawna umowy ubezpieczenia odpowiedzialności 
cywilnej i obowiązujący stan prawny w zakresie takiego ubezpieczenia pozwala na 
ogólne stwierdzenie, że odpowiedzialność gwarancyjna ubezpieczyciela odnosi się 
jedynie do cywilnej odpowiedzialności odszkodowawczej sprawcy szkody, a nie do 
jego ewentualnej odpowiedzialności karnej. Związek odpowiedzialności 
gwarancyjnej ubezpieczyciela i odpowiedzialności cywilnej sprawcy szkody 
(ubezpieczonego) jest eksponowany w sposób jednoznaczny w ustawie z 2003 r. i 
rozporządzeniu z 2000 r. Zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy z 2003 r., umowa 
ubezpieczenia obowiązkowego odpowiedzialności cywilnej obejmuje 
odpowiedzialność cywilną podmiotu objętego obowiązkiem ubezpieczenia 
Powstanie po stronie ubezpieczyciela obowiązku świadczenia w związku z 
odpowiedzialnością cywilną ubezpieczonego wynika także z art. 13 ust. 2 tej 
ustawy, odszkodowanie wypłaca się bowiem w granicach odpowiedzialności 
cywilnej podmiotu objętego ubezpieczeniem. W razie stosowania środka karnego 
przewidzianego w art. 46 § 1 k.k., który mógłby być zastąpiony nawiązką 
przewidzianą w art. 46 § 2 k.k., nie wyklucza się naprawienia szkody w rozmiarze 
większym niż poniesiona szkoda; ubezpieczyciel nie może natomiast odpowiadać w 
zakresie szerszym niż sprawca szkody (por. także § 10 ust. 3 i 4 rozporządzenia z 
2000 r.). 
Po drugie, nie ma uzasadnionych podstaw do twierdzenia, że umieszczenie w 
przepisach kodeksu karnego grupy środków karnych o silnie zarysowanych w nich 
cechach kompensacyjnych oznacza w istocie koncepcję legislacyjną polegającą na 
ulokowaniu mechanizmów właściwych prawu cywilnemu w sferze 
odpowiedzialności karnej w celu ułatwienia poszkodowanemu uzyskania 
stosownego odszkodowania. Takie założenie może, oczywiście, przemawiać za 
podjęciem próby obrony stanowiska, że odpowiedzialność gwarancyjna 
ubezpieczyciela – wynikająca z umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej 
posiadaczy pojazdów mechanicznych – powinna obejmować także obowiązek 
zapłaty nawiązki nałożony w wyroku karnym na sprawcę wypadku komunikacyjnego 
(ubezpieczonego). Tymczasem w literaturze prawa karnego eksponuje się jedynie 
subsydiarne znaczenie unormowań prawa cywilnego w zakresie instytucji prawa 
odszkodowawczego (np. samo określenie szkody, sposobu jej naprawienia, 
zakresu obowiązku odszkodowawczego, przyczynie się poszkodowanego). Dla 
określenia prawnej natury i zasad funkcjonowania odszkodowawczych środków 

karnych, w tym nawiązki przewidzianej w art. 46 § 2 k.k., podstawowe znaczenie 
przypisuje się natomiast regulacjom karnego prawa materialnego i procesowego. W 
rezultacie środki karne orzekane są przez sąd karny w ramach reżimu prawnego 
odpowiedzialności karnej sprawcy wypadku komunikacyjnego. 
Należy jeszcze zwrócić uwagę, że postępowanie karne, w którym orzeczono 
nawiązkę na podstawie art. 46 § 2 k.k. nie jest postępowaniem sądowym o 
naprawienie szkody w rozumieniu art. 20 ust. 2 zdanie pierwsze ustawy z 2003 r. W 
związku z tym wykluczona jest w takim postępowaniu instytucja przypozwania 
ubezpieczyciela, która nie została przewidziana w przepisach postępowania 
karnego i jest właściwa jedynie postępowaniu cywilnemu. Za dopuszczeniem 
przypozwania nie może przemawiać kompensacyjny charakter orzekanej przez sąd 
karny nawiązki i fakt, że sprawcę wypadku komunikacyjnego i ubezpieczyciela 
wiąże umowa ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu, 
postępowanie karne zmierza bowiem do rozstrzygnięcia o odpowiedzialności karnej 
sprawcy szkody, nawet jeżeli istnieją podstawy zastosowania wobec niego 
odszkodowawczych środków karnych przewidzianych w art. 46 § 1 i § 2 k.k.). 
Po trzecie, należy zwrócić uwagę na zasadnicze cele karnoprawnego 
obowiązku naprawienia szkody i nawiązki (art. 46 k.k.). Środki te stanowią 
instrumenty reakcji karnej, mają charakter przede wszystkim penalny i uważane są 
za kary szczególne. Przy ich wymierzaniu decydujące znaczenie mają podstawy i 
zasady wymiaru kary wynikające z przepisów prawa karnego. Przepisy te, a nie 
przepisy prawa cywilnego mają zatem zasadnicze zastosowanie w zakresie 
rozstrzygania przez sąd karny o nawiązce na rzecz osób pokrzywdzonych jako 
instytucji prawa karnego. Ponadto sąd bierze pod uwagę zasady działania prawa 
karnego i osiągnięcie odpowiednich celów, jakie wiążą się ze stosowaniem środków 
reakcji karnej. Chodzi tu przede wszystkim o osiągnięcie nie tylko celów natury 
kompensacyjnej, ale przede wszystkim celów represyjnych i prewencyjnych. Taka 
jurydyczna funkcja orzekanych środków karnych pozostaje widoczna zwłaszcza 
wówczas, gdy przy określaniu wymiaru kary lub wyborze środka karnego sąd 
uwzględnia sytuację prawną skazanego (ubezpieczonego), która w zasadzie nie 
jest brana pod uwagę w razie orzekania przez sąd cywilny o obowiązku 
naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za krzywdę. 
W rezultacie należy stwierdzić, że nawiązka orzeczona przez sąd karny na 
podstawie art. 46 § 2 i art. 48 k.k. nie jest objęta ubezpieczeniem odpowiedzialności 

cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych i tym samym ubezpieczyciel nie 
odpowiada na podstawie umowy ubezpieczenia umowy odpowiedzialności cywilnej 
tego posiadacza za zapłatę nawiązki obciążającej ubezpieczonego posiadacza 
pojazdu. W konsekwencji sprawca wypadku komunikacyjnego, od którego 
zasądzono nawiązkę na podstawie art. 46 § 2 i art. 48 k.k. nie może domagać się 
od ubezpieczyciela – na podstawie umowy ubezpieczenia odpowiedzialności 
cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z 
ruchem tych pojazdów – zwrotu nawiązki zapłaconej pokrzywdzonemu. 
Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienia 
prawne, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).