III CZP 125/08

Uchwała z dnia 18 grudnia 2008 r., III CZP 125/08 
 
Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący) 
Sędzia SN Marian Kocon 
Sędzia SN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca) 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Jana M. przy uczestnictwie Marianny S. i 
Skarbu Państwa – Agencji Nieruchomości Rolnych w W. o zniesienie 
współwłasności, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 
18 grudnia 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w 
Poznaniu postanowieniem z dnia 3 października 2008 r.: 
„Czy osoba, która będąc właścicielem gruntu objętego postępowaniem 
scaleniowym przeprowadzonym na podstawie ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o 
scaleniu i wymianie gruntów (Dz.U. Nr 11, poz. 80) w brzmieniu sprzed wejścia w 
życie ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o scalaniu gruntów (Dz.U. 
Nr 10, poz. 55) i nie będąc uczestnikiem postępowania scaleniowego staje się 
współwłaścicielem nieruchomości poscaleniowej w skład której trafił jej grunt, 
współwłaścicielem nieruchomości wydzielonej tytułem ekwiwalentu uczestnikowi 
postępowania scaleniowego, który wniósł ten grunt do postępowania, czy też 
zachowuje wyłączne prawo własności gruntu w granicach sprzed postępowania 
scaleniowego bez potrzeby dokonywania zniesienia współwłasności nieruchomości 
poscaleniowej, do której trafił jej grunt?” 
podjął uchwałę: 
 
Nieruchomość wydzielona w wyniku scalenia przeprowadzonego na 
podstawie ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o scalaniu i wymianie gruntów 
(Dz.U. Nr 11, poz. 80 ze zm.) w zamian za grunty stanowiące własność 
uczestnika postępowania oraz innego właściciela, nieuczestniczącego w tym 
postępowaniu, stanowi przedmiot ich współwłasności. 
 
Uzasadnienie 
 

Sąd Rejonowy w Grodzisku Wielkopolskim postanowieniem wstępnym z dnia 
21 stycznia 2008 r. uznał za uzasadniony co do zasady wniosek o zniesienie 
współwłasności nieruchomości wskazanych przez wnioskodawcę Jana M. Przyjął, 
że współwłasność tych nieruchomości powstała w wyniku postępowania 
scaleniowego, w którym nie uczestniczyli spadkodawcy wnioskodawcy, mimo że 
grunty objęte postępowaniem scaleniowym stanowiły ich własność. 
Przy rozpoznaniu apelacji od tego postanowienia Sąd Okręgowy w Poznaniu 
powziął wątpliwość co do sytuacji prawnej osoby, która nie była uczestnikiem 
postępowania scaleniowego, a jej grunty zostały rozdysponowane pomiędzy 
uczestników postępowania scaleniowego. Przy uwzględnieniu, że postępowanie 
scaleniowe toczyło się na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o 
scalaniu i wymianie gruntów (Dz.U. Nr 11, poz. 80 – dalej: "u.s.w.g."), a art. 25 ust. 
1 tej ustawy wskazywał, że decyzja o zatwierdzeniu projektu scalenia nie przesądza 
tytułu własności gruntów wydzielonych w zamian za grunty posiadane przed 
scaleniem, Sąd drugiej instancji uznał, iż możliwe jest przyjęcie kilku koncepcji 
sytuacji prawnej właściciela gruntów, który nie był uczestnikiem postępowania 
scaleniowego. Odwołując się do poglądów prezentowanych na ten temat w 
literaturze i rozbieżnych stanowisk występujących w orzecznictwie, Sąd Okręgowy 
uznał, że wymaga wyjaśnienia, czy taka osoba staje się współwłaścicielem 
nieruchomości poscaleniowej, w skład której wszedł jej grunt, współwłaścicielem 
nieruchomości wydzielonej tytułem ekwiwalentu uczestnikowi postępowania 
scaleniowego, który wniósł ten grunt do postępowania scaleniowego, czy też 
zachowuje prawo własności gruntu w granicach sprzed postępowania scaleniowego 
i zagadnienie to przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu na podstawie 
art. 390 § 1 k.p.c. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Sąd Okręgowy przyjął zasadnie, że w rozpoznawanej sprawie należało 
uwzględnić stan prawny wynikający z ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o scalaniu i 
wymianie gruntów w pierwotnym brzmieniu sprzed wejścia w życie ustawy z dnia 24 
lutego 1989 r. o zmianie ustawy o scalaniu gruntów (Dz.U. Nr 10, poz. 55), wymaga 
jednak podkreślenia, iż zmiana przepisów regulujących skutki decyzji 
zatwierdzającej projekt scalenia dla stosunków własnościowych nie była dla oceny 
rozstrzyganego zagadnienia szczególnie istotna. Nowe brzmienie art. 25 ust. 1 
u.s.w.g. wprowadzone przepisami ustawy z dnia 24 lutego 1986 r. różniło od 

dotychczasowego zastąpieniem sformułowania „decyzja ta nie przesądza tytułu 
własności gruntów” zwrotem „decyzja ta nie narusza praw osób trzecich do 
gruntów”. Pozwala to przyjąć, że wykładnia art. 25 ust. 1 u.s.w.g. w pierwotnym 
brzmieniu zachowała aktualność także w zmienionym stanie prawnym. 
Ocena sytuacji prawnej osoby, która nie była uczestnikiem postępowania 
scaleniowego obejmującego grunty stanowiące jej własność wymaga uwzględnienia 
skutków decyzji zatwierdzającej projekt scalenia (dalej: "decyzja scaleniowa"). W 
świetle przepisu ustawy stwierdzającego, że decyzja scaleniowa nie przesądza 
tytułu własności gruntów wydzielonych w zamian za grunty posiadane przed 
scaleniem (nie narusza praw osób trzecich do tych gruntów) w literaturze i 
orzecznictwie prezentowane jest stanowisko, że z punktu widzenia stosunków 
własnościowych decyzja scaleniowa ma charakter deklaratoryjny (por. orzeczenie 
Sądu Najwyższego z dnia 8 września 1950 r., C 217/50, OSN 1952, Nr 1, poz. 8, 
uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 4 marca 1970 r., III CZP 12/70, OSNCP 1970, nr 
11, poz. 195 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 sierpnia 1979 r., IV CR 
349/79, OSNCP 1980, nr 4, poz. 70). Stanowisko to jest w pełni usprawiedliwione 
również z tego względu, że uczestnikami postępowania scaleniowego są nie tylko 
właściciele gruntów, ale również ich samoistni posiadacze. Wobec tych osób 
decyzja scaleniowa nie może stanowić podstawy nabycia własności gruntów 
przydzielonych im w ramach scalenia. 
Decyzja scaleniowa wywiera jednocześnie skutek konstytutywny w zakresie 
sposobu podziału gruntów w tym znaczeniu, że powoduje powstanie nowych 
nieruchomości. Nowy sposób podziału gruntów objętych scaleniem, wynikający z 
decyzji scaleniowej, realizuje określony w ustawie cel postępowania scaleniowego. 
Nie można zatem zakładać, że ochrona prawa własności gruntów przysługującego 
przed przeprowadzeniem scalenia, przewidziana w art. 25 ust. 1 u.s.w.g. dla osób, 
które nie były uczestnikami postępowania scaleniowego, które skutkuje 
zniweczeniem wyników postępowania scaleniowego. Dodatkowe ograniczenie 
stanowi w tym zakresie, przy dochodzeniu przez te osoby ochrony na podstawie 
przepisów prawa cywilnego, skutek postępowania scaleniowego wynikający z 
wydania decyzji administracyjnej, która nie może być podważona w postępowaniu 
sądowym. Już z tych względów należy odrzucić koncepcję, że właściciel gruntów 
objętych scaleniem, który nie był uczestnikiem postępowania scaleniowego, 
zachowuje prawo własności gruntów w granicach sprzed postępowania 

scaleniowego, oznaczałoby to bowiem ochronę jego praw wyłączającą skutek 
przeprowadzonego postępowania scaleniowego. Naruszałoby to także interesy i 
prawo własności uczestników postępowania scaleniowego, którym przydzielono 
grunty takich właścicieli i podważało stabilność nowego podziału gruntów. 
Przeciwko temu przemawia również analiza art. 25 ust. 1 u.s.w.g., który stanowi, że 
decyzja scaleniowa nie przesądza tytułu własności gruntów „wydzielonych w 
zamian za grunty posiadane przed scaleniem". Uprawnienia wynikające z art. 25 
ust. 1 u.s.w.g. nie odnoszą się zatem do gruntów z okresu poprzedzającego 
scalenie (gruntów przedscaleniowych). 
Na gruncie tego przepisu może budzić wątpliwość, czy użyte w nim pojęcie 
„gruntów wydzielonych w zamian za grunty posiadane przed scaleniem” dotyczy 
gruntów, w skład których zostały włączone grunty przedscaleniowe, czy też gruntów 
przyznanych jako ekwiwalent za te grunty. W tym zakresie nie ma jednolitości 
poglądów zarówno w literaturze, jak i orzecznictwie. Nie może jednocześnie budzić 
wątpliwości, że wykluczona jest taka wykładnia pojęcia gruntów wydzielonych w 
zamian za grunty posiadane przed scaleniem, która pozwalałaby na uznawanie za 
nie obu rodzajów wskazanych wyżej gruntów. 
Zawarte w art. 25 ust. 1 u.s.w.g. nawiązanie do tytułu własności gruntów 
wydzielonych w zamian za grunty posiadane przed scaleniem nakazuje przyjąć, że 
właściciel gruntów, który nie był uczestnikiem postępowania scaleniowego 
zachowuje swoje uprawnienie w odniesieniu do gruntów przyznanych jako 
ekwiwalent za jego grunty (wydzielonych w zamian za grunty posiadane przed 
scaleniem). Jeżeli zatem uczestnikiem postępowania scaleniowego był samoistny 
posiadacz gruntów stanowiących własność innej osoby, nieruchomość przyznana 
jako ekwiwalent za te grunty będzie stanowiła własność osoby, której grunty objęto 
scaleniem. Tego rodzaju rozwiązanie uwzględnia również w maksymalnym stopniu 
cel i skutki postępowania scaleniowego, które prowadzi do nowego podziału 
nieruchomości. 
Uwzględniając to stanowisko oraz reguły wykładni językowej art. 25 ust. 1 
u.s.w.g., trzeba również odrzucić koncepcję, że właściciel gruntu, niebędący 
uczestnikiem postępowania scaleniowego, nabywa prawo własności nowej 
nieruchomości poscaleniowej, do której weszły jego grunty z okresu 
poprzedzającego scalenie. Należy podkreślić, że tego rodzaju rozwiązanie miałoby 
również poważny mankament praktyczny, nie jest bowiem wykluczone, że w 

postępowaniu scaleniowym grunty przedscaleniowe jednego właściciela są 
przydzielane do większej liczby nowo tworzonych nieruchomości. Mogłoby to 
powodować konieczność zmiany stanu prawnego znacznej liczby nieruchomości 
utworzonych po przeprowadzeniu postępowania scaleniowego. Z kolei ich 
właściciele zostaliby w części pozbawieni ekwiwalentu za swoje grunty 
przedscaleniowe. 
Nie można również pominąć, że zasada ochrony prawa do nieruchomości 
wydzielonej jako ekwiwalent za grunty przedscaleniowe uwzględnia w największym 
stopniu reguły obowiązujące przy tworzeniu nowych nieruchomości w postępowaniu 
scaleniowym. Przepisy regulujące to postępowanie nie odwołują się przy 
dokonywaniu nowego podziału nieruchomości do kryterium powierzchni gruntów 
podlegających scaleniu i ich rodzaju. Decydujące znaczenie ma szacunkowa 
wartość gruntów i według tej samej zasady przydzielana jest nieruchomość 
stanowiąca ekwiwalent za grunty przedscaleniowe. W tej sytuacji rozdysponowanie 
tych gruntów w celu wydzielenia nowych nieruchomości następuje w oderwaniu od 
poprzedniego stanu. Z tego względu ochrona właściciela gruntów realizowana w 
odniesieniu do nieruchomości, które po przeprowadzeniu scalenia obejmuje jego 
dotychczasowe grunty lub ich części nie uwzględniałaby także celów postępowania 
scaleniowego. 
Przedstawiona ocena sytuacji prawnej właściciela gruntów objętych 
postępowaniem scaleniowym, niebędącego jego uczestnikiem, odnosi się 
odpowiednio również do tych przypadków, w których grunty „wniesione” do 
postępowania scaleniowego przez jego uczestnika w części stanowiły jego 
własność, a w części był on jedynie samoistnym posiadaczem gruntów. Taka 
sytuacja występowała w rozstrzyganej sprawie i tylko wówczas powstaje problem, 
czy doszło w ten sposób do powstania współwłasności nieruchomości powstałej 
jako ich ekwiwalent. Sąd Okręgowy podkreślił, że w takich wypadkach budzi 
wątpliwość sama podstawa powstania współwłasności gruntów poscaleniowych, 
niezależnie od oceny, czy miałoby to dotyczyć gruntów wydzielonych jako 
ekwiwalent, czy też nieruchomości obejmujących grunty przedscaleniowe. 
W literaturze prezentowane jest również stanowisko, że w opisanej sytuacji 
właściciel gruntów, niebędący uczestnikiem postępowania scaleniowego może 
domagać się wydzielenia odpowiedniej działki od uczestnika, który otrzymał za nie 
ekwiwalent, po uprawomocnieniu się decyzji scaleniowej. Stanowisko to budzi 

jednak zastrzeżenia z tego względu, że trudno przyznać uprawnienie do żądania 
wydzielenia działki gruntu, która nie jest dostatecznie wyodrębniona; jej wydzielenie 
z działki uczestnika postępowania scaleniowego wymagałoby przeprowadzenia 
podobnych czynności, jak przy zniesieniu współwłasności. 
Możliwość powstania współwłasności gruntów wydzielonych w wyniku 
scalenia w opisanej sytuacji jest akceptowana w literaturze. Stanowisko to 
przyjmowano również w orzecznictwie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 
grudnia 1978 r., III CRN 240/78, OSNCP 1979, nr 9, poz. 166 i z dnia 19 grudnia 
1996 r., I CRN 131/95, OSP 1997, nr 11, poz. 207). Podzielając tę ocenę Sąd 
Najwyższy w obecnym składzie miał na względzie, że nie sprzeciwia się jej art. 25 
ust. 1 u.s.w.g., skoro przewidziano w nim, iż decyzja scaleniowa nie przesądza 
tytułu własności gruntów. Przepis odsyła w tym zakresie do ogólnych zasad 
dotyczących własności nieruchomości, nie budzi zaś wątpliwości, że mogą one 
stanowić przedmiot współwłasności. Według ogólnych zasad prawa rzeczowego 
przysługiwanie prawa własności tej samej rzeczy niepodzielnie kilku osobom 
stanowi istotę współwłasności (art. 195 k.c.). W wypadku, gdy nieruchomość 
utworzona w wyniku postępowania scaleniowego stanowi ekwiwalent za grunty 
stanowiące przed scaleniem własność kilku osób i każda z nich na podstawie art. 
25 ust. 1 u.s.w.g. zachowuje tytuł własności gruntów, należy przyjąć, że prawo 
własności należy do nich wspólnie, co odpowiada ustawowej konstrukcji 
współwłasności. 
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie (art. 390 
k.p.c.).