III CZP 125/06

Uchwała z dnia 23 stycznia 2007 r., III CZP 125/06 
 
Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący) 
Sędzia SN Gerard Bieniek 
Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca) 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa syndyka masy upadłości Spółdzielni 
Mieszkaniowej "L." w K. przeciwko Ewie C. o zapłatę, po rozstrzygnięciu na 
posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej w dniu 23 stycznia 2007 r. zagadnienia 
prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z 
dnia 28 września 2006 r.: 
"Czy dopuszczalne jest zgłoszenie zarzutu potrącenia przez wierzyciela 
upadłego w procesie wytoczonym przeciwko niemu przez syndyka masy upadłości 
w sytuacji, gdy przedstawiona do potrącenia wierzytelność została przed 
wytoczeniem powództwa zgłoszona jako wierzytelność w postępowaniu 
upadłościowym, a jednocześnie wierzyciel (pozwany) przy zgłoszeniu 
wierzytelności przedstawił ją do potrącenia z wierzytelnością, aktualnie dochodzoną 
przez syndyka pozwem?" 
podjął uchwałę: 
 
Dopuszczalne jest zgłoszenie zarzutu potrącenia przez wierzyciela 
upadłego w procesie wytoczonym przeciwko niemu przez syndyka masy 
upadłości w sytuacji, gdy przedstawiona do potrącenia wierzytelność została 
przed wytoczeniem powództwa zgłoszona w postępowaniu upadłościowym 
wraz z zarzutem potrącenia z wierzytelnością aktualnie dochodzoną przez 
syndyka. 
 
Uzasadnienie 
 
Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne 
powstało w sprawie z powództwa syndyka masy upadłości Spółdzielni 
Mieszkaniowej „L.” w K., który domagał się zasądzenia od pozwanej Ewy C. kwoty 

5264,49 zł z tytułu uzupełnienia wkładu budowlanego. Pozwana, wnosząc o 
oddalenie powództwa, podniosła zarzut potrącenia z wierzytelnością dochodzoną 
pozwem jej wierzytelności z tytułu poniesionych kosztów usunięcia wad i usterek 
lokalu. Swoją wierzytelność w stosunku do strony powodowej pozwana zgłosiła 
także w postępowaniu upadłościowym. 
Sąd pierwszej instancji przyjął, że do zgłoszonego przez pozwaną zarzutu 
potrącenia nie ma zastosowania art. 34 rozporządzenia Prezydenta 
Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe (jedn. tekst: 
Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm. – dalej: "Pr.upadł."), gdyż będąca jego 
przedmiotem wierzytelność pozwanej nie istniała w chwili ogłoszenia upadłości 
strony powodowej. Uznał, że zarzut ten podlega rozpoznaniu na podstawie 
przepisów art. 498-505 k.c., oraz że spełnione zostały przesłanki przewidziane w 
art. 498 § 1 k.c. z tym skutkiem, iż obie wierzytelności umarzają się do wysokości 
wierzytelności niższej przysługującej stronie powodowej w stosunku do pozwanej. Z 
tych względów powództwo oddalił. 
Rozpoznając apelację strony powodowej, Sąd Okręgowy powziął wątpliwość 
ujętą w przedstawionym zagadnieniu prawnym. (...) 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Zagadnienie wpływu postępowania wywołanego zgłoszeniem wierzytelności z 
jednoczesnym zgłoszeniem zarzutu potrącenia na możliwość zgłoszenia zarzutu 
potrącenia w procesie wytoczonym przez syndyka masy upadłości było 
przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego. W wyroku z dnia 11 września 2003 r., 
III CKN 516/01, ("Monitor Prawniczy" 2006, nr 10, s. 540) Sąd Najwyższy wyraził 
pogląd, że gdy prawomocnym postanowieniem sędziego-komisarza odmówiono 
uznania potrącenia, odmawiając w ogóle uznania wierzytelności pozwanego wobec 
masy upadłości, niedopuszczalne było podnoszenie przez pozwanego zarzutu 
potrącenia w sprawie z powództwa syndyka masy upadłości. Zwrócić jednak trzeba 
uwagę, że wyrok ten zapadł w odmiennym stanie faktycznym niż w sprawie 
niniejszej, gdyż Sąd Najwyższy wyrokował w sprawie, w której lista wierzytelności 
została prawomocnie ustalona, a ponadto nastąpiła w niej nie tyle odmowa uznania 
potrącenia, ale w ogóle odmowa uznania zgłoszonej wierzytelności. Z kolei w 
uzasadnieniu wyroku z dnia 13 stycznia 2006 r., III CK 360 (nie publ.) Sąd 
Najwyższy stwierdził, że zaliczenie wierzytelności, którą ma pozwany do upadłego 
do określonej kategorii zaspokojenia, nie ma żadnego wpływu na dopuszczalność 

potrącenia. Dopuszczalności tej nie wyklucza także odmowa uwzględnienia 
potrącenia w postępowaniu upadłościowym. Nawet odmowa wpisu wierzytelności 
na listę nie uniemożliwia skutecznego zgłoszenia zarzutu potrącenia w procesie z 
powództwa upadłego, a wpisanie jej na listę tym bardziej wzmacnia pozycję 
wierzyciela upadłego, który nie musi już dowodzić jej istnienia i wysokości. Oba te 
poglądy nie uzyskały szerszej motywacji w powołanych wyrokach. 
W judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się, że postępowanie upadłościowe 
nie jest „sprawą w toku” w rozumieniu art. 192 pkt 1 i art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., celem 
tego postępowania nie jest bowiem rozstrzygnięcie o danym roszczeniu, lecz 
zaspokojenie wierzycieli przez likwidację masy upadłości i podział uzyskanych 
funduszy. Jakakolwiek decyzja w przedmiocie wierzytelności, tj. jej uznanie lub 
odmowa uznania, nie ma waloru rzeczy osądzonej, gdyż wydawana jest przede 
wszystkim dla celów postępowania upadłościowego i może być kwestionowana we 
właściwy sposób, z reguły w drodze procesu (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30 
marca 1992 r., III CZP 22/92, OSNCP 1992 r. nr 11, poz. 188, wyrok Sądu 
Najwyższego z dnia 18 stycznia 2006 r., V CSK 74/05, nie publ.). Stanowisko to 
znajduje wsparcie w poglądach doktryny. 
Odnośnie do oceny wpływu podniesionego zarzutu potrącenia na inne toczące 
się postępowania przeważa w orzecznictwie pogląd, że zarzut potrącenia jest 
środkiem obrony pozwanego w procesie (m.in. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 
września 1983 r., IV CR 260/83, OSNCP 1984, nr 4, poz. 59, z dnia 11 września 
1987 r., I CR 164/87, nie publ, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 
1987 r., III CZP 69/87, OSNCP 1989, nr 4, poz. 64 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 
dnia 27 lutego 2004 r., V CK 190/03 ”Biuletyn SN” 2004, nr 7, s. 10 i z dnia 7 maja 
2004 r., I CK 666/03, OSNC 2005, nr 5, poz. 86). W konsekwencji uznaje się, że 
podniesienie zarzutu potrącenia nie powoduje stanu zawisłości co do wierzytelności 
przedstawionej do potrącenia, jak też że powaga rzeczy osądzonej orzeczenia 
wydanego w procesie, w którym podniesiono zarzut potrącenia, nie obejmuje oceny 
zasadności zarzutu potracenia, a więc kwestii istnienia lub nieistnienia 
wierzytelności objętej zarzutem (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 września 1983, 
IV CR 260/83). W uchwale z dnia 20 listopada 1987, III CZP 69/87, Sąd Najwyższy 
wskazał, że nieuwzględnienie przez sąd zarzutu potrącenia nie stanowi przeszkody 
w późniejszym dochodzeniu pozwem objętego tym zarzutem roszczenia. Wyjaśnił 
też, że zarzut potrącenia, którego uwzględnienie stanowić może przesłankę 

oddalenia powództwa, należy traktować jako element stanu faktycznego sprawy, a 
więc element uzasadnienia wyroku, tymczasem powaga rzeczy osądzonej nie 
rozciąga się na przesłanki rozstrzygnięcia sprawy, lecz obejmuje tylko samo 
rozstrzygnięcie. 
W argumentacji przytaczanej na rzecz tego poglądu – podzielanego przez Sąd 
Najwyższy w obecnym składzie – przez popierającą go część doktryny wskazuje się 
na brak w przepisach kodeksu postępowania cywilnego przepisu szczególnego, 
nakazującego traktowanie zarzutu potrącenia inaczej niż inne zarzuty. Podnosi się 
również, że skoro pomiędzy zarzutem potrącenia a powództwem wzajemnym 
zachodzą określone ustawowo różnice dotyczące formy, terminu wniesienia, opłat i 
skutków, to przyjęcie litispendencji i rei iudicatae w stosunku do zarzutu potrącenia 
prowadziłoby do zatarcia różnic pomiędzy tymi środkami, zasada zaś racjonalności 
ustawodawcy powinna prowadzić do wniosku, iż ustawowe rozróżnienie tych dwóch 
instytucji jest przez ustawodawcę zamierzone i celowe. (...) 
Należy zatem przyjąć, że postępowanie wywołane zgłoszeniem wierzytelności w 
toku postępowania upadłościowego nie stanowi sprawy w toku w rozumieniu art. 
199 § 1 pkt 2 k.p.c., a tym samym ustalenia listy wierzytelności nie korzystają z 
powagi rzeczy osądzonej. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w wielu przepisach 
Prawa upadłościowego. Zgodnie z art. 62, postępowanie w sprawie wszczętej 
przeciwko upadłemu przed ogłoszeniem upadłości o wierzytelność, która uległa 
zgłoszeniu do masy, może być podjęte przeciwko syndykowi, jednak tylko wtedy,  
gdy w postępowaniu upadłościowym sędzia-komisarz nie uznał wierzytelności, albo 
gdy na skutek sprzeciwu sąd odmówił uznania. Przepis ten przewiduje więc 
możliwość prowadzenia postępowania dotyczącego wierzytelności, której 
prawomocnie odmówiono uwzględnienia w toku sporządzania listy wierzytelności, z 
tym jednak zastrzeżeniem, że sprawa taka została wszczęta przed ogłoszeniem 
upadłości, a na skutek jej ogłoszenia postępowanie zawieszono. Nie zmienia to 
jednak faktu, że po podjęciu takiego postępowania badaniu podlegać będzie 
jeszcze raz istnienie wierzytelności w stosunku do upadłego, co już wcześniej było 
przedmiotem badania sędziego-komisarza lub sądu. Wskazać również należy, że 
zgodnie z art. 169 Pr.upadł. odmowa uznania wierzytelności w całości lub części w 
trybie przepisów rozdziału niniejszego nie tamuje możności jej dochodzenia 
przeciwko upadłemu po zakończeniu lub umorzeniu postępowania upadłościowego. 
Także więc w tym przypadku prawomocne rozstrzygnięcie w toku ustalania listy 

wierzytelności nie ma wpływu na możliwość dochodzenia wierzytelności wcześniej 
nieuwzględnionej. 
Podsumowując dotychczasowe rozważania stwierdzić trzeba, że zapadłe w toku 
postępowania zmierzającego do ustalenia listy wierzytelności rozstrzygnięcia 
nieuwzględniające zgłoszonych wierzytelności nie korzystają z powagi rzeczy 
osądzonej. Jest to uzasadnione ze względu na specyfikę postępowania 
upadłościowego, w którym zgłoszenie wierzytelności ma charakter egzekucyjny, a 
nie rozpoznawczy. Tym bardziej więc nie można mówić o niedopuszczalności 
zgłoszenia przez wierzyciela upadłego w procesie wytoczonym przeciwko niemu 
przez syndyka masy upadłości zarzutu potrącenia opartego na wierzytelności 
zgłoszonej przez niego w postępowaniu upadłościowym wraz zarzutem potrącenia 
w sytuacji, w której lista wierzytelności – jak w sprawie niniejszej – nie jest jeszcze 
prawomocna. 
Samo zgłoszenie zarzutu potrącenia przy zgłoszeniu wierzytelności nie powoduje 
umorzenia się wierzytelności przedstawionych do potrącenia; dopiero prawomocne 
postanowienie sędziego-komisarza lub sądu rozpoznającego ewentualne sprzeciwy 
spowoduje wzajemne umorzenie wierzytelności. Potrącenie nie odnosi skutku, jeśli 
sędzia-komisarz lub sąd nie uznają wierzytelności albo jej zdatności do potrącenia. 
Skoro więc do czasu prawomocnego ustalenia listy wierzytelności nie następuje, ze 
skutkiem dla postępowania upadłościowego, umorzenie przedstawionych do 
potrącenia wierzytelności, to nic nie stoi na przeszkodzie zgłoszeniu takiej 
wierzytelności w innym procesie. Czym innym jest przy tym samo podniesienie 
zarzutu potrącenia, a czym innym możliwość jego uwzględnienia. 
Z tych przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwalę, jak na wstępie.