III CZP 123/08

Uchwała z dnia 5 grudnia 2008 r., III CZP 123/08 
 
Sędzia SN Barbara Myszka (przewodniczący) 
Sędzia SN Józef Frąckowiak 
Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca) 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zofii B. przeciwko Skarbowi Państwa 
reprezentowanemu przez Ministra Infrastruktury o zapłatę, po rozstrzygnięciu w 
Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 5 grudnia 2008 r. zagadnienia 
prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z 
dnia 10 września 2008 r.: 
"Czy szkoda w postaci utraty pożytków cywilnych z rzeczy wyrządzona w 
wyniku wydania niezgodnej z prawem ostatecznej decyzji administracyjnej (art. 160 
§ 1 k.p.a.) o odmowie przyznania prawa własności czasowej powstaje w chwili 
utraty możliwości korzystania z rzeczy, tzn. wystąpienia pierwszego skutku, bez 
względu na rozmiar szkody?" 
podjął uchwałę: 
 
Szkoda w postaci utraconych korzyści z tytułu czynszu najmu, będąca 
następstwem wydania decyzji administracyjnej, której nieważność następnie 
stwierdzono, powstaje w chwili niemożności uzyskania czynszu w terminie 
płatności. 
 
Uzasadnienie 
 
Powódka żądała zapłaty tytułem odszkodowania za utracone od dnia 17 
października 1997 r. korzyści, w postaci nieuzyskanego czynszu najmu z 
zabudowanej nieruchomości, w związku z ostateczną decyzją administracyjną 
Ministerstwa Gospodarki Komunalnej z dnia 4 grudnia 1952 r., utrzymującą w mocy 
orzeczenie Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy z dnia 5 maja 1952 r., 
odmawiające jej poprzednikowi prawnemu przyznania prawa własności czasowej.  

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo, ustalając, że decyzją z dnia 28 
czerwca 2002 r. Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast stwierdził 
nieważność wymienionej decyzji administracyjnej z dnia 4 grudnia 1952 r., a 
ponadto, że prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 24 
czerwca 2005 r. zasądzono na rzecz powódki od Skarbu Państwa, na podstawie 
art. 160 § 1 k.p.a., odszkodowanie za rzeczywistą szkodę. W ocenie Sądu 
pierwszej instancji, szkoda powódki w postaci utraconych korzyści powstała w chwili 
wydania w 1952 r. ostatecznej decyzji administracyjnej, której nieważność później 
stwierdzono, wobec czego w niniejszej sprawie – na podstawie art. 5 ustawy z dnia 
17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych 
ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1692 – dalej: „ustawa zmieniająca”) – znajduje 
zastosowanie art. 160 § 1 k.p.a. w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 września 
2004 r.  
Przy rozpoznawaniu apelacji powódki, kwestionującej ustalenie chwili 
powstania szkody w postaci lucrum cessans, powstało zagadnienie prawne 
budzące poważne wątpliwości Sądu Apelacyjnego, przedstawione na podstawie art. 
390 § 1 k.p.c. do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. (...) 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:  
(...) Orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące określania chwili powstania 
szkody w postaci utraconych korzyści, jako następstwa wydania bezprawnej decyzji 
administracyjnej, której nieważność następnie stwierdzono, nie jest jednolite. 
Przyjmuje się, że szkoda w postaci utraconych korzyści, będąca następstwem 
wydania niezgodnej z prawem decyzji administracyjnej, powstaje równocześnie ze 
szkodą rzeczywistą, a więc z chwilą wydania takiej decyzji, a w późniejszym czasie 
ulegają jedynie powiększeniu rozmiary tej samej szkody, która powstała już 
wcześniej. Stanowisko takie zajęto m.in. w wyrokach z dnia 8 czerwca 2005 r., V 
CK 697/04 (nie publ.), z dnia 25 stycznia 2006 r., I CK 273/05 ("Biuletyn SN" 2006, 
nr 5, s. 11) i z dnia 5 grudnia 2007 r., I CSK 301/07 (nie publ.), w których 
zaaprobowano rezultaty zastosowania jednej z prezentowanych w piśmiennictwie 
zasad, a mianowicie zasady jedności szkody. 
Za moment powstania szkody, w postaci utraty spodziewanych korzyści 
przyjmuje się także chwilę, w której doszło do realnej utraty określonej korzyści, a 
więc chwilę, w której w majątku poszkodowanego nie doszło do spodziewanego 
przysporzenia, a którego uzyskania w tym czasie mógł on realnie oczekiwać w 

normalnym toku zdarzeń (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 2008 r., 
I CSK 477/07, nie publ., z dnia 12 marca 2008 r., I CSK 435/07, nie publ., z dnia 4 
kwietnia 2008 r., I CSK 464/07, nie publ., z dnia 18 kwietnia 2008 r., II CSK 639/07, 
nie publ., z dnia 26 czerwca 2008 r., II CSK 79/08, nie publ., z dnia 30 października 
2008 r., II CSK 257/08, nie publ. oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 6 
listopada 2008 r., III CZP 101/08, OSNC 2009, nr 4, poz. 57). 
Zajęcie określonego stanowiska nie tylko wpływa na rozumienie pkt 2 
sentencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 września 2003 r., K 20/02 
(Dz.U. Nr 170, poz. 1660), ale także przesądza stosowanie właściwych norm prawa 
materialnego. Należy zważyć, że już po ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw 
wymienionego wyroku Trybunału Konstytucyjnego ustawodawca uchwalił w dniu 17 
czerwca 2004 r. ustawę o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych 
ustaw, która weszła w życie z dniem 1 września 2004 r. (Dz.U. Nr 162, poz. 1692). 
Przepis art. 5 tej ustawy nakazał stosowanie m.in. art. 160 k.p.a. w brzmieniu 
obowiązującym do dnia wejścia ustawy zmieniającej w życie do zdarzeń i stanów 
prawnych powstałych przed dniem jej wejścia w życie, tj. powstałych do dnia 31 
sierpnia 2004 r. włącznie. Ponieważ za zdarzenie należy uznać również powstanie 
szkody i to także w postaci lucrum cessans, to określenie chwili powstania tej 
postaci szkody przesądzi zastosowanie uchylonego art. 160 § 1 k.p.a. do 
nieprzedawnionych roszczeń odszkodowawczych, do których znajduje on jeszcze 
zastosowanie. 
W orzecznictwie wyrażono pogląd, aprobowany przez skład orzekający w 
niniejszej sprawie, że brzmienie art. 160 § 1 k.p.a., obowiązującego do dnia wejścia 
w życie ustawy zmieniającej, uwzględnia od dnia promulgowania w Dzienniku 
Ustaw powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego skutki prawne dokonanego 
ogłoszenia (art. 190 ust. 3 zdanie pierwsze Konstytucji; por. wyrok Sądu 
Najwyższego z dnia 26 czerwca 2008 r., II CSK 79/08 nie publ.). Oznacza to, że do 
zdarzeń i stanów prawnych powstałych w okresie od dnia 17 października 1997 r. 
do dnia 31 sierpnia 2004 r. przepis art. 160 § 1 k.p.a. stosuje się włącznie w takim 
brzmieniu, które jest podstawą materialną naprawienia szkody także w postaci 
lucrum cessans, jeżeli tylko szkoda w tej postaci powstała we wskazanym 
przedziale czasowym. (...) 
Nie da się skutecznie bronić stanowiska zwolenników zasady jedności szkody 
wyrażającego się w stwierdzeniu, że zdarzenie deliktowe zawsze wyrządza tylko 

jedną szkodę, która może się składać z wielu uszczerbków. Oba pojęcia, tj. 
„szkoda” i „uszczerbek”, są traktowane jako synonimy, co sprzeciwia się ich 
odróżnianiu i podejmowanym próbom nadawania każdemu z nich odmiennego 
znaczenia. W reprezentatywnym piśmiennictwie wyrażono pogląd, że wielość 
uszczerbków (szkód) może składać się na tzw. szkodę obrachunkową, która w 
sensie obliczeniowym może łącznie obejmować kilka szkód o różnej cywilnoprawnej 
postaci (szkody rzeczywistej oraz szkody w postaci utraconych korzyści) albo tylko 
jedną z nich. 
Aprobatę dla koncepcji tzw. szkody obrachunkowej, a więc polegającej na 
możliwej wielości odrębnych szkód o zróżnicowanej cywilnoprawnej postaci każdej 
z nich, choć będących następstwem jednego zdarzenia, uzasadnia okoliczność, że 
szkoda w postaci utraconych korzyści nie pojawia się w oderwaniu od szkody 
rzeczywistej, co nie oznacza zawsze ich jednoczesnego występowania. Innymi 
słowy, szkoda w postaci lucrum cessans jest funkcjonalnie i skutkowo związana ze 
zdarzeniem wyrządzającym szkodę najpierw w postaci damnum emergens, ale 
może powstać w późniejszym czasie w stosunku do chwili powstania szkody 
rzeczywistej albo nawet nie powstać w ogóle. Możliwość późniejszego powstania 
szkody w postaci utraconych korzyści z rzeczy zostaje wyłączona na skutek 
naprawienia szkody rzeczywistej przez restytucję naturalną albo zapłatę 
odszkodowania stanowiącego ekwiwalentne naprawienie rzeczywistej szkody; po 
wystąpieniu któregokolwiek spośród tych zdarzeń nie może już nastąpić w tym 
okresie utrata korzyści rozumiana jako postać szkody będącej następstwem 
bezprawnego pozbawienia możliwości korzystania z rzeczy. 
Za stanowiskiem sprzeciwiającym się uznaniu, że szkoda w postaci 
utraconych korzyści zawsze powstaje już w chwili wystąpienia zdarzenia będącego 
źródłem rzeczywistej szkody przemawia kilka argumentów. Przede wszystkim 
konsekwentne zastosowanie zasady jedności szkody prowadziłoby do sytuacji, w 
której wyrok uwzględniający w określonej chwili dające się wcześniej sprecyzować 
powództwo o naprawienie szkody musiałby skutkować powagą rzeczy osądzonej. 
Oznaczałoby to konsekwentnie wyłączenie możliwości skutecznego dochodzenia 
naprawienia później dopiero powstałych i ujawnionych uszczerbków, wręcz 
niemożliwych nawet do przewidzenia w chwili pierwszego zdarzenia sprawczego, 
będącego źródłem powstania w tym momencie rzeczywistej szkody. Wskazane 
konsekwencje procesowe są niemożliwe do zaaprobowania, zważywszy na 

wyraźną tendencję ustawodawcy do rozszerzania cywilnoprawnej ochrony 
poszkodowanych bezprawnymi zachowaniami funkcjonariuszy Skarbu Państwa. 
Ponadto wyrok Trybunału Konstytucyjnego, będący wyrazem wsparcia tej tendencji, 
ograniczył skutki prawne wcześniejszego funkcjonowania w obrocie 
niekonstytucyjnego w części art. 160 § 1 k.p.a. przez odwołanie się do wskazania 
daty granicznej powstania szkód, a nie do chwili nastąpienia bezprawnego 
zdarzenia, będącego sprawczym źródłem ich powstania, i nie dającego się 
utożsamiać z jedynym momentem powstania każdej z możliwych postaci szkody. 
Należy również podzielić stanowisko zajęte w uzasadnieniu wyroku Sądu 
Najwyższego z dnia 30 października 2008 r., II CSK 257/08 (nie publ.), które 
sprowadza się do stwierdzenia, że nie można mówić o jednej chwili powstania 
szkody w odniesieniu do tak różnych następstw wadliwej decyzji administracyjnej 
jak utrata nieruchomości, stanowiąca jednorazowy uszczerbek majątkowy 
powstający już w chwili wydania tej decyzji (szkoda rzeczywista), oraz późniejsze, 
powstające okresowo uszczerbki w postaci utraty możliwości wynajęcia lokali i 
pobierania okresowo czynszu najmu z tego tytułu. Szkody takie powstają z 
upływem czasu, ale zarazem szkoda w tej postaci mogła w ogóle nie powstać już w 
chwili wydania wadliwej decyzji administracyjnej. W okresie, w którym doszło do jej 
wydania wynajmowanie nieruchomości, mogło być z różnych powodów 
niedopuszczalne lub niemożliwe (np. ograniczenia wynikające z tzw. publicznej 
gospodarki lokalami), a utrata korzyści mogła nastąpić dopiero później, gdy sytuacja 
społeczno-polityczna ulegała zmianie i wolnorynkowy najem stała się prawnie 
możliwy. Wynikające z wadliwej decyzji administracyjnej szkody mogą mieć zatem i 
różną postać i mogą powstać w różnym czasie (por. wyrok Sądu Najwyższego z 
dnia 12 marca 2008 r., I CSK 435/07, nie publ.). 
Przyjęcie odmiennej wykładni, wiążącej czas powstania całej szkody 
wyłącznie z chwilą wydania wadliwej decyzji administracyjnej, w oderwaniu od daty 
wydania decyzji nadzorczej, prowadzi do uznania sentencji wyroku Trybunału 
Konstytucyjnego z dnia 23 września 2003 r., K 20/02, za niezrozumiałą i 
wewnętrznie sprzeczną; wówczas, pomimo uznania częściowej niekonstytucyjności 
art. 160 § 1 k.p.a., w istocie uniemożliwiono by poszkodowanym uzyskanie 
odszkodowania w zakresie utraconych korzyści. Argument ten nie może być uznany 
za pozbawiony znaczenia wobec wymogu racjonalnego i wewnętrznie spójnego 
tłumaczenia orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego. 

Wreszcie, nie można zanegować stanowiska, że chociaż bezpośrednim 
źródłem sprawczym szkody jest wydanie wadliwej ostatecznej decyzji 
administracyjnej, której nieważność stwierdzono (uchwała składu siedmiu sędziów z 
dnia 7 grudnia 2006 r., III CZP 99/06, OSNC 2007, nr 6, poz. 79), to jednak dopiero 
wydanie ostatecznej decyzji nadzorczej, stwierdzającej tę nieważność, było 
końcowym elementem złożonego zdarzenia prawnego pozwalającym na 
dochodzenie roszczenia odszkodowawczego w odpowiednim postępowaniu, także 
sądowym. Uprawomocnienie się zatem decyzji nadzorczej jest tym decydującym, 
końcowym elementem takiego złożonego zdarzenia i jeśli nastąpiło przed wejściem 
w życie ustawy zmieniającej, tj. przed dniem 1 września 2004 r., to stosuje się 
przepisy w brzmieniu obowiązującym w dniu wejścia tej ustawy w życie, bez 
względu na to, kiedy ostateczna decyzja stała się wadliwa (por. uzasadnienie 
uchwały Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2008 r., III CZP 101/08). Z chwilą 
uprawomocnienia się decyzji nadzorczej stwierdzającej nieważność wadliwej 
decyzji powstała dopiero możliwość dochodzenia roszczenia odszkodowawczego, 
ponieważ wystąpił drugi z niezbędnych elementów takiego zdarzenia. Zgodnie z 
ogólnymi regułami intertemporalnymi, do oceny zdarzenia prawnego jako całości 
należy stosować ustawę, która obowiązywała w chwili, gdy wystąpił ostatni element 
składający się na to złożone konstrukcyjnie zdarzenie. W stanie faktycznym 
niniejszej sprawy tym ostatnim zdarzeniem było uprawomocnienie się w 2002 r. 
decyzji nadzorczej, stanowiącej prejudykat i nieodzowną przesłankę dochodzenia 
roszczenia odszkodowawczego. 
Należy ponadto zważyć, że w art. 160 § 6 k.p.a. związano powstanie stanu 
wymagalności roszczeń odszkodowawczych nie z chwilą powstania zobowiązania 
do naprawienia szkody, ale z chwilą, gdy stała się ostateczna decyzja stwierdzająca 
nieważność decyzji wyrządzającej szkodę. Tym samym powstanie stanu 
wymagalności roszczenia o naprawienie szkód powstałych w majątku powódki po 
dniu 17 października 1997 r. nie może być wiązane wyłącznie z wydaniem decyzji 
administracyjnej wyrządzającej szkodę, lecz z chwilą uprawomocnienia się decyzji 
nadzorczej (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2008 r., I CSK 464/07, nie 
publ. i z dnia 18 kwietnia 2008 r., II CSK 639/07, nie publ.). Takie wskazanie przez 
ustawodawcę przesłanki określającej powstanie stanu wymagalności roszczenia 
oznacza, że wolą ustawodawcy było rekompensowanie szkód powstałych w 
następstwie wydania wadliwej decyzji administracyjnej, tyle tylko że początkowo w 

zakresie ograniczonym wyłącznie do naprawienia rzeczywistej szkody; ten stan 
prawny uległ zmianie po ogłoszeniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 
września 2003 r. 
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie (art. 390 
k.p.c.).