III CZP 120/03

Uchwała z dnia 24 lutego 2004 r., III CZP 120/03 
 
Sędzia SN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian 
Sędzia SN Mirosława Wysocka 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Agnieszki T. i Józefa N. przeciwko 
Nadwiślańskiej Spółce Węglowej S.A. w T. o naprawienie szkody górniczej, po 
rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 24 lutego 2004 r., 
przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia 
prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Katowicach postanowieniem z 
dnia 2 grudnia 2003 r.: 
"Czy sąd orzekając o sposobie naprawienia szkody w gruntach rolnych i leśnych 
na podstawie art. 94 ust. 3 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. – Prawo geologiczne i 
górnicze (Dz.U. Nr 27 poz. 96 ze zm.) ogranicza się do nałożenia na sprawcę 
szkody obowiązku wykonania rekultywacji uszkodzonego gruntu zgodnie z 
przepisami ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych czy też określa sposób 
naprawy od strony technicznej ?" 
podjął uchwałę: 
 
Orzekając o naprawieniu szkody w gruntach rolnych i leśnych w drodze 
rekultywacji, na podstawie art. 94 ust. 3 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. – Prawo 
geologiczne i górnicze (Dz.U. Nr 27, poz. 96 ze zm.), sąd nie określa sposobu 
jej przeprowadzenia. 
 
Uzasadnienie 
 
Pozwana Nadwiślańska Spółka Węglowa, wykonując ugodę pozasądową 
zawartą przez strony, podjęła czynności zmierzające do naprawienia szkody 
górniczej przez nawiezienie ziemi. Powodowie zakwestionowali prawidłowość 
wykonania ugody, a uwzględniając ich żądania, Sąd Rejonowy nakazał pozwanej 
spółce przeprowadzenie rekultywacji terenu zdegradowanego przez zdjęcie 

wierzchniej warstwy ziemi i nawiezienie ziemi odpowiadającej wymogom gleby 
uprawnej klasy piątej oraz usunięcie pozostałych siedmiu pni wierzb o średnicy 
54 cm oraz 17 pni drzew owocowych. 
Rozpoznając apelację pozwanej spółki, która zarzuciła naruszenie art. 94 ust. 3 
ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. – Prawo geologiczne i górnicze (Dz.U. Nr 27, poz. 96 
ze zm. – dalej: "Pr.g.g."), Sąd Okręgowy przedstawił do rozstrzygnięcia – 
przytoczone na wstępie – zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...) 
Odpowiedzialność za szkodę będącą następstwem ruchu zakładu górniczego 
reguluje art. 91 Pr.g.g. Z odesłania zawartego w art. 92 tej ustawy wynika, że do 
naprawienia szkód, o których mowa w art. 91 stosuje się przepisy kodeksu 
cywilnego, chyba że ustawa prawo geologiczne i górnicze stanowi inaczej. Przepisy 
kodeksu cywilnego dotyczące odpowiedzialności za szkodę mogą być zatem 
stosowane po uwzględnieniu unormowań zawartych w ustawie Prawo geologiczne i 
górnicze. 
Ustawa ta, stanowiąca lex specialis w stosunku do kodeksu cywilnego, reguluje 
odpowiedzialność za szkody związane z ruchem zakładu górniczego, jeżeli 
działalność ta odbywa się zgodnie z zasadami określonymi w ustawie. Gdy szkoda 
jest wynikiem ruchu zakładu górniczego, prowadzonego niezgodnie z zasadami 
określonymi w ustawie, bądź wynikiem przyczyn innych niż ruch zakładu, 
odpowiedzialność za szkodę regulowana jest przepisami kodeksu cywilnego. 
Wyjątek od zasady wynikającej z art. 363 § 1 k.c. przewiduje art. 94 ust. 1 Pr.g.g. 
stanowiący, że naprawienie szkody powinno nastąpić przez przywrócenie stanu 
poprzedniego. Wyłączenie restytucji naturalnej następuje wówczas, gdy nie jest 
możliwe przywrócenie stanu poprzedniego lub gdy koszty tego przywrócenia rażąco 
przekraczałyby wielkość poniesionej szkody (art. 95 ust. 1 Pr.g.g.). 
Dalszą modyfikację w odniesieniu do szkód wyrządzonych ruchem zakładu 
górniczego w gruntach rolnych i leśnych przewiduje art. 94 ust. 3 Pr.g.g., który 
stanowi, że naprawienie szkody następuje w drodze rekultywacji, zgodnie z 
przepisami o ochronie tych gruntów. Definicję gruntów rolnych i leśnych zawiera 
ustawa z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz.U. Nr 16, 
poz. 78). Zabieg rekultywacji – stosownie do art. 4 pkt 18 tej ustawy – polega na 
nadaniu lub przywróceniu gruntom zdegradowanym albo zdewastowanym wartości 
użytkowych lub przyrodniczych przez właściwe ukształtowanie rzeźby terenu, 

poprawienie właściwości fizycznych i chemicznych, uregulowanie stosunków 
wodnych, odtworzenie gleb, umocnienie skarp oraz odbudowanie lub zbudowanie 
niezbędnych dróg. 
Skoro celem rekultywacji jest nadanie bądź przywrócenie walorów użytkowych 
lub przyrodniczych gruntu rolnego (leśnego), to rezultatem przeprowadzonych 
zabiegów rekultywacyjnych może być całkowite bądź częściowe przywrócenie 
stanu poprzedniego. W myśl uchwały Sądu Najwyższego z dnia 29 lutego 1996 r., 
III CZP 15/96 (OSNC 1996, nr 5, poz. 72), art. 94 ust. 3 Pr.g.g. wyłącza możliwość 
naprawienia szkody w gruntach rolnych i leśnych przez zapłatę odszkodowania, o 
którym mowa w art. 95. 
Rozważając kwestię relacji przepisów Prawa geologicznego i górniczego do 
ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych, nie można pominąć brzmienia art. 96 
ust. 3 Pr.g.g., który posługuje się sformułowaniem „zgodnie z przepisami”. 
Przemawia ono przeciwko wąskiemu rozumieniu tego odesłania, ograniczającego 
się do definicji pojęcia rekultywacji, zamieszczonego w art. 4 pkt 18 ustawy o 
ochronie gruntów rolnych i leśnych. 
Z powyższego uregulowania wynika, że proces rekultywacji jest uzależniony od 
stopnia dewastacji i degradacji terenu oraz wymaga wykonania prac zmierzających 
do przywrócenia terenowi zdegradowanemu zdolności produkcyjnej lub użytkowej i 
umożliwiających jego zagospodarowanie. Czynności podejmowane w celu 
wykonania obowiązku naprawienia szkody w gruntach rolnych i leśnych oraz 
wykonania rekultywacji tych gruntów w sposób określony w ustawie o ochronie 
gruntów rolnych i leśnych nie muszą się pokrywać, a cele tych czynności – jak 
trafnie podnosi się w doktrynie – są odmienne. W ustawie o ochronie gruntów 
chodzi o rekultywację, w Prawie geologicznym i górniczym zaś o naprawienie 
szkody. Publicznoprawne przepisy o rekultywacji zawarte w ustawie o ochronie 
gruntów rolnych i leśnych pozwalają na dostosowanie rozstrzygnięcia do aktualnych 
potrzeb wynikających z zaawansowania procesu rekultywacji. Przepisy obu ustaw 
nie wprowadzają zmian pozwalających sądowi na ustalenie w takiej sytuacji 
zakresu i treści obowiązku rekultywacji. Wyrazem tego, że to organ administracji 
sprawuje nadzór nad prawidłową realizacją całego, z reguły długotrwałego procesu 
rekultywacji, jest art. 22 ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych, który poza 
określeniem niezbędnych składników decyzji pozwala na wydanie ciągu decyzji w 
sprawie rekultywacji i zagospodarowania. Ewentualna zgoda poszkodowanego co 

do sposobu bądź zakresu naprawienia szkody nie zwalnia od nałożonych 
obowiązków na podstawie ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych w zakresie 
rekultywacji, co trudne byłoby do obrony (art. 3531 k.c.) w wypadku przyjęcia, że art. 
94 ust. 3 Pr.g.g. stanowi uregulowanie o charakterze szczególnym w stosunku do 
wymagań ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych. Potwierdza to niezbędność 
decyzji administracyjnej, która eliminuje wpływ woli stron na nałożony obowiązek 
rekultywacji. 
Ustawa o ochronie gruntów rolnych i leśnych nie pozostawia wątpliwości, że 
kompetencja do wydania decyzji w sprawach rekultywacji i zagospodarowania 
zastrzeżona została organom administracji, które mają obowiązek uwzględnienia 
wielu czynników decydujących o sposobie jej przeprowadzenia i zagospodarowania 
terenu. Wobec takiego uregulowania kompetencji, sąd powszechny nie jest władny 
wydawać rozstrzygnięć w sprawach zastrzeżonych organom administracji. 
Uregulowanie to zapewnia także, że zabiegi nie wpłyną na zmianę przeznaczenia 
gruntu. Organy administracji dysponują odpowiednimi środkami dla wymuszenia 
wykonania powziętych decyzji, rozstrzygnięcie sądu jest wyznaczone granicami 
zgłoszonego żądania i skutkuje wyłącznie między stronami. 
Sformułowanie zawarte w art. 94 ust. 3 Pr.g.g., że naprawienie szkody w drodze 
rekultywacji odbywa się zgodnie z przepisami o ochronie gruntów rolnych i leśnych, 
rozumiane jako odesłanie do trybu postępowania przewidzianego przepisami 
ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych, nie upoważnia do przyjęcia, że 
przepisy tej ustawy obejmują całość uregulowania problematyki związanej z 
rekultywacją. Sądom powszechnym przyznana została kompetencja do 
rozstrzygania o tym, czy istnieje związek przyczynowy między zniszczeniem 
gruntów i działalnością zakładu górniczego, a tym samym o jego odpowiedzialności 
za szkodę i obowiązku rekultywacji na jego koszt. Stosując art. 20 ust. 1 ustawy o 
ochronie gruntów rolnych i leśnych, stanowiący, że osoba powodująca utratę lub 
ograniczenie wartości użytkowej gruntów jest zobowiązana do ich rekultywacji na 
własny koszt, organ administracji ogólnej (art. 22 ust. 2) związany jest orzeczeniem 
sądu powszechnego zobowiązującym zakład górniczy do rekultywacji na jego koszt, 
a więc i ustaleniem istnienia związku przyczynowego między degradacją i 
działalnością tego zakładu (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 18 
kwietnia 1996 r., III CZP 31/96, OSNC 1996, nr 9, poz. 113). 

Sąd Okręgowy trafnie wskazał, że wierzyciel może się domagać na podstawie 
art. 1049 § 1 k.p.c., aby sąd wezwał dłużnika do wykonania rekultywacji, w tym 
także do uzyskania decyzji administracyjnej. Również wtedy gdy prawomocny 
wyrok sądu nakłada na sprawcę obowiązek naprawienia szkody powstałej w 
budynku mieszkalnym przez przywrócenie stanu poprzedniego (art. 94 ust. 1 
Pr.g.g.), dłużnik nie jest zwolniony od obowiązku uzyskania decyzji administracyjnej 
– pozwolenia na budowę. (...) 
Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c., 
rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.