III CZP 12/08

Uchwała z dnia 2 kwietnia 2008 r., III CZP 12/08 
 
Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący) 
Sędzia SN Marian Kocon (sprawozdawca) 
Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Gminy Miejskiej K. przy uczestnictwie 
Jolanty W., Skarbu Państwa – Ministra Skarbu Państwa i Prezydenta Miasta K. oraz 
Mieczysława K. o ustanowienie kuratora spadku, po rozstrzygnięciu w Izbie 
Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 2 kwietnia 2008 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 18 
grudnia 2007 r.: 
"Czy na postanowienie o zwolnieniu z funkcji kuratora spadku i powołanie w to 
miejsce innej osoby przysługuje kuratorowi apelacja?" 
podjął uchwałę: 
 
Na postanowienie sądu o zwolnieniu z funkcji kuratora spadku i 
powołaniu w to miejsce innej osoby kuratorowi przysługuje apelacja. 
 
Uzasadnienie 
 
Rozpoznając zażalenie kuratora spadku na postanowienie Sądu pierwszej 
instancji odrzucające jego zażalenie na postanowienie zmieniające osobę kuratora 
Sąd Okręgowy powziął poważną wątpliwość odzwierciedloną w treści 
przytoczonego na wstępie zagadnienia prawnego, przedstawionego Sądowi 
Najwyższemu do rozstrzygnięcia. 
Wątpliwość powstała dlatego, że ustawą z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie 
ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 
172, poz. 1804 – dalej: „ustawa nowelizująca”) uchylony został art. 932 k.p.c., który 
w związku z art. 667 § 2 k.p.c. przewidywał możliwość zaskarżenia takiego 
postanowienia zażaleniem. Sąd Okręgowy, dostrzegając zmianę stanu prawego 
wywołaną uchyleniem tego przepisu, powziął poważne wątpliwości co do jej 

skutków w zakresie możliwości podważenia postanowienia o zmianie osoby 
kuratora spadku. (...) 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Sprawy związane z zarządem spadku nieobjętego rozpoznawane są w trybie 
nieprocesowym (art. 666 i nast. k.p.c.). Kodeks postępowania cywilnego nakłada na 
sąd obowiązek czuwania nad całością spadku aż do jego objęcia przez 
spadkobiercę, a w razie potrzeby – ustanowienia kuratora spadku. Stosownie do 
art. 667 k.p.c., zadaniem kuratora spadku jest wyjaśnienie, kto jest spadkobiercą, 
oraz zarządzanie majątkiem spadkowym pod nadzorem sądu. Sposób sprawowania 
zarządu nie jest uregulowany wprost; art. 667 § 2 k.p.c. nakazuje stosować w tym 
przypadku odpowiednio przepisy o zarządzie w toku egzekucji z nieruchomości. 
Techniką odesłania do odpowiedniego stosowania przepisów o zarządzie w toku 
egzekucji z nieruchomości ustawodawca posłużył się również w przypadku zarządu 
związanego ze współwłasnością i użytkowaniem (art. 615 k.p.c.) i zarządu 
tymczasowego w ramach zabezpieczenia spadku (art. 636 k.p.c. w związku z § 9 
rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 1 października 1991 r. w sprawie 
szczegółowego trybu postępowania przy zabezpieczeniu spadku i sporządzaniu 
spisu inwentarza – Dz.U. Nr 92, poz. 411). W orzecznictwie Sądu Najwyższego  
zwrócono uwagę, że w ten sposób kodeks postępowania cywilnego ujednolicił 
instytucję zarządu, regulowaną przed jego wejściem w życie w odrębnych aktach 
prawnych, tj. w dekrecie z dnia 8 listopada 1946 r. o postępowaniu spadkowym 
(Dz.U. Nr 63, poz. 346; art. 7, 21 i 82-84), dekrecie z dnia 8 listopada 1946 r. o 
postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego (Dz.U. Nr 63, poz. 345, art. 
2-16) oraz przepisami art. 772-802 d.k.p.c. według tekstu jednolitego z 1950 r. 
(Dz.U. z 1950 r. Nr 43, poz. 394) (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 31 
stycznia 2001 r., III CZP 51/00, OSNC 2001, nr 6, poz. 81). 
Zgodnie z art. 518 k.p.c., od postanowień sądu pierwszej instancji 
orzekających co do istoty sprawy przysługuje apelacja. Środkiem kontroli innych 
postanowień wydawanych w trybie nieprocesowym, mających charakter formalny, 
jest zażalenie, przy czym przysługuje ono jedynie w wypadkach określonych w 
ustawie. Od zasady, że na postanowienia sądu co do istoty sprawy przysługuje 
apelacja, istnieją jednak wyjątki dopuszczające zaskarżanie tych postanowień 
zażaleniem. Jest tak w przypadkach określonych np. w art. 551 § 1, art. 5861 oraz 

art. 612 § 2 k.p.c. (por. uzasadnienie uchwał z dnia 21 listopada 2006 r., III CZP 
49/06, OSNC 2007, nr 7-8, poz. 98, i z dnia 31 stycznia 2001 r., III CZP 51/00). 
Charakter postanowienia zwalniającego dotychczasowego kuratora spadku i 
ustanawiającego w jego miejsce kuratorem inną osobę nie był rozważany w 
dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego i w wypowiedziach doktryny, 
postanowienie to wykazuje jednak wiele podobieństw do postanowienia, mocą 
którego sąd zwalnia z funkcji dotychczasowego zarządcę rzeczy wspólnej i 
powołuje w to miejsce nowego zarządcę (art. 931 § 2 w związku z art. 615 k.p.c.). 
To postanowienie uznawane jest zarówno w literaturze, jak i w judykaturze za 
orzeczenie merytoryczne, orzekające co do istoty sprawy (por. uzasadnienie uchwał 
Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1999 r., III CZP 25/99, OSNC 2000, nr 3, 
poz. 45, z dnia 31 stycznia 2001 r., III CZP 51/00, z dnia 21 listopada 2006 r., 
III CZP 49/06, z dnia 26 lutego 2007 r., III CZP 149/07, OSNC 2009, nr 2, poz. 27). 
Ponadto, poza postanowieniem zwalniającym dotychczasowego zarządcę i 
ustanawiającym w to miejsce zarządcą inną osobę, za postanowienie orzekające co 
do istoty sprawy w postępowaniu w sprawach dotyczących zarządu związanego ze 
współwłasnością i użytkowaniem, uważa się m.in. postanowienie zobowiązujące 
zarządcę do wypłacenia określonej kwoty tytułem nadwyżki dochodów (art. 613 
k.p.c.; por. uchwałę z dnia 21 listopada 2006 r., III CZP 49/06), postanowienie, 
którego przedmiotem jest zatwierdzenie lub odmowa zatwierdzenia sprawozdania 
zarządcy (art. 937 § 2 w związku z art. 615 k.p.c.; por. uchwałę z dnia 31 stycznia 
2001 r., III CZP 51/00) i postanowienie w przedmiocie udzielenia zarządcy 
zezwolenia na czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu oraz na 
wydzierżawienie nieruchomości (art. 935 § 3 i art. 936 w związku z art. 615 k.p.c.). 
Pogląd opowiadający się za merytorycznym charakterem postanowienia 
zwalniającego dotychczasowego zarządcę i powołującego na to stanowisko inną 
osobę wymaga odniesienia także do postanowienia zwalniającego 
dotychczasowego kuratora spadku i ustanawiającego w to miejsce kuratorem inną 
osobę. W obu przypadkach podstawę wydania tego postanowienia stanowi 
odpowiednio stosowany art. 932 § 2 i 3 k.p.c.; motywem do wydania postanowienia 
o zmianie osoby sprawującej funkcję jest na ogół nienależyte wykonywanie przez 
dotychczasowego zarządcę albo kuratora spadku swoich obowiązków. Zarządca i 
kurator spadku mają za zadanie zarządzać cudzym majątkiem, z tym że w 
przypadku kuratora spadku dochodzi obowiązek poszukiwania spadkobierców; obaj 

dysponują legitymacją procesową bierną i czynną w sprawach wynikających z 
zarządu (art. 935 § 1 zdanie drugie w związku z art. 615 i 667 § 2 k.p.c.). Skoro na 
potrzeby określenia charakteru orzeczenia za „sprawę” uznaje się orzekanie w 
przedmiocie zobowiązania zarządcy rzeczy wspólnej do wypłaty nadwyżki 
dochodów, zatwierdzenia sprawozdania zarządcy bądź udzielenia zarządcy 
zezwolenia na czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu, to „sprawę” w 
tym znaczeniu wszczyna także wniosek o zmianę osoby kuratora spadku, a sąd 
orzekając o tym wniosku, orzeka co do jej istoty.  
W świetle poglądów orzecznictwa przedmiotem orzeczenia co do istoty 
sprawy jest żądanie zawarte we wniosku o wszczęcie postępowania lub we 
wnioskach zgłoszonych w toku postępowania (por. postanowienie Sądu 
Najwyższego z dnia 17 marca 1970 r., II CR 159/70, OSNCP 1970, nr 11, poz. 
209). Odmiennie niż w przypadku orzeczeń w kwestiach procesowych, chodzi tu o 
orzeczenia merytoryczne, których wyróżnikiem jest właściwe podłoże 
materialnoprawne, umożliwiające rozstrzygnięcie o żądaniu będącym przedmiotem 
postępowania (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 
2000 r., III CZP 30/99, OSNC 2000, nr 6, poz. 106). Takiego charakteru 
postanowienia zmieniającego osobę kuratora spadku nie zmienia okoliczność, że 
postanowienie to, analogicznie jak w przypadku zarządcy w sprawach związanych z 
zarządem współwłasnością i użytkowaniem, może zostać wydane z urzędu (art. 
931 § 2 w związku z art. 667 § 2 k.p.c.). Należy także odnotować, że w wymienionej 
uchwale Sąd Najwyższy uznał za orzekające co do istoty sprawy postanowienie w 
przedmiocie zwolnienia opiekuna osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej. 
Reasumując, pogląd, że postanowienie zwalniające dotychczasowego 
kuratora spadku i ustanawiającego w to miejsce kuratorem inną osobę ma 
charakter postanowienia orzekającego co do istoty sprawy wpisuje się w 
dotychczasową linię orzecznictwa i stanowi jej prostą kontynuację. 
Przechodząc do analizy właściwego środka zaskarżenia, trzeba wskazać, że 
pomimo iż merytoryczny charakter postanowienia o zmianie zarządcy nie budził 
wątpliwości, to przed wejściem w życie ustawy nowelizującej nie było ono 
zaskarżalne apelacją, lecz zażaleniem. Tłumacząc to stanowisko, w uchwale z dnia 
23 września 1999 r., III CZP 25/99, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że zawarte w art. 615 
k.p.c. odesłanie do przepisów o zarządzie w toku egzekucji z nieruchomości odnosi 
się także do przepisów określających środek zaskarżenia od postanowienia, w 

którym sąd dokonuje zmiany ustanowionego zarządcy. Stanowiska zajętego w tej 
uchwale nie można interpretować w ten sposób, że zaskarżalność postanowienia o 
zmianie zarządcy wynikała stąd, iż art. 932 k.p.c. przewidywał możliwość 
zaskarżenia zażaleniem postanowienia o zmianie zarządcy. Przypadek ten Sąd 
Najwyższy traktował jako sytuację, w której wyjątkowo, z mocy szczególnego 
przepisu, na postanowienie orzekające co do istoty sprawy przysługuje nie 
apelacja, lecz zażalenie (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 31 
stycznia 2001 r., III CZP 51/00). Przepis art. 932 k.p.c. nie decydował zatem o 
zaskarżalności konkretnych postanowień wydawanych w toku postępowania 
dotyczącego zarządu rzeczą wspólną, a jednie rzutował na postać środka 
zaskarżenia. Ujmując rzecz w ten sposób, jasne jest, że uchylenie art. 932 k.p.c. nie 
oznacza, iż postanowienie o zmianie osoby zarządcy jest niezaskarżalne, a 
powoduje jedynie powrót do typowej postaci środka zaskarżenia, jaką w przypadku 
postanowień orzekających co do istoty sprawy jest apelacja (por. uchwała Sądu 
Najwyższego z dnia 27 lutego 2008 r., III CZP 149/07). 
Stanowisko to należy odnieść także do postępowania dotyczącego zarządu 
spadkiem nieobjętym. Przyjmując zatem, że do chwili uchylenia art. 932 k.p.c., na 
zasadzie odstępstwa od reguły art. 518 k.p.c., przepis art. 932 k.p.c. w połączeniu z 
art. 667 § 2 k.p.c. przewidywał zażalenie jako środek zaskarżenia na postanowienie 
zwalniające dotychczasowego kuratora spadku i ustanawiające kuratorem inną 
osobę, to jego uchylenie powoduje powrót do reguły ogólnej (art. 518 k.p.c.). 
Stanowisko, że na postanowienie zwalniające dotychczasowego kuratora 
spadku i ustanawiające w to miejsce kuratorem inną osobę, przysługuje apelacja, 
nie przesądza, że przysługuje ona także odwołanemu kuratorowi. 
Podmiotem uprawnionym do wniesienia apelacji w postępowaniu 
nieprocesowym jest uczestnik, czyli zainteresowany, biorący udział w postępowaniu 
lub wezwany do wzięcia udziału, zainteresowanym zaś ten, którego praw 
postępowanie dotyczy (art. 510 k.p.c.). W świetle tych zasad, kurator spadku jest 
niewątpliwie uczestnikiem, z tym że nie broni on własnych interesów, lecz działa na 
rzecz spadkobierców. Na rzecz spadkobierców kurator spadku działa także 
wówczas, gdy zostanie wytoczone przeciwko niemu powództwo dotyczące spadku; 
wyrok wydany w sprawie przeciwko kuratorowi wiąże spadkobierców (por. 
orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 1956 r., III CR 566/56, OSN 1956, 
nr 4, poz. 115). 

Charakteryzując pozycję kuratora spadku jako strony postępowania 
procesowego, można odwołać się do dostrzeganej od dawna w piśmiennictwie i 
orzecznictwie sytuacji, w której jako strona występuje podmiot niezajmujący pozycji 
strony twierdzonego stosunku materialnoprawnego, na którym oparte jest żądanie 
powództwa. Zachodzi wówczas konieczność posługiwania się pojęciem strony 
procesowej w rozumieniu materialnym oraz procesowym (formalnym). Rozróżnienie 
to jest dokonywane i aprobowane także w judykaturze (por. postanowienie Sądu 
Najwyższego  z dnia 5 sierpnia 2005 r., II PZ 22/05, OSNP 2006, nr 11-12, poz. 
185, uchwały z dnia 21 października 2005 r., III CZP 77/05, OSNC 2006, nr 9, poz. 
143, i z dnia 11 października 1980 r., III CZP 37/80, OSNCP 1981, nr 4, poz. 48,  
oraz wyroki z dnia 7 października 2004 r., IV CK 86/04, "Biuletyn SN" 2005, nr 2, s. 
15, i z dnia 4 maja 1966 r., II CR 103/66, OSNCP 1967, nr 2, poz. 25). 
Za stronę w znaczeniu formalnym uważa się m.in. zarządcę w postępowaniu 
egzekucyjnym z nieruchomości, co oczywiście rzutuje na pozycję kuratora spadku, 
gdyż do sprawowania zarządu spadkiem mają odpowiednie zastosowanie przepisy 
o zarządcy (art. 667 § 2 k.p.c.). Przechodząc na płaszczyznę trybu 
nieprocesowego, kuratora spadku należy określić mianem uczestnika postępowania 
w znaczeniu formalnym, działającego w imieniu własnym, lecz na rzecz 
spadkobierców. Pojęcie to nie jest obce piśmiennictwu, w którym zauważa się, że z 
osobami działającymi w imieniu własnym, lecz na rzecz innych podmiotów, są 
osoby występujące nie tylko w trybie procesowym, lecz także w postępowaniu 
nieprocesowym. 
Szczególny status kuratora spadku jako uczestnika postępowania w 
znaczeniu formalnym nie przemawia za odjęciem mu legitymacji do zaskarżenia 
postanowienia zwalniającego go z funkcji; kurator spadku jest uczestnikiem 
postępowania, a sprawa o zmianę kuratora niewątpliwie dotyczy jego praw w 
rozumieniu art. 510 k.p.c. Jest to oczywiste, gdyż od decyzji sądu zależy, czy 
kurator będzie w dalszym ciągu sprawował swoją funkcję. W tym przypadku, 
odmiennie niż w sytuacjach, w których kurator spadku działa na rzecz 
spadkobierców, chodzi o jego własne uprawnienie do dalszego sprawowania 
funkcji, którego zostaje pozbawiony mocą decyzji sądu. Nie można zatem zgodzić 
się z poglądem, że postanowienie o zwolnieniu kuratora spadku nie dotyka w żaden 
sposób jego praw. Idąc tym tropem można by twierdzić, że praw syndyka masy 
upadłości nie dotyka postanowienie o jego odwołaniu. Zezwalając na zaskarżenie 

tego postanowienia przez syndyka zażaleniem (art. 172 ustawy z dnia 28 lutego 
2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze, Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.),  
ustawodawca był jednak innego zdania, co dotyczy także nadzorcy sądowego i 
zarządcy w postępowaniu upadłościowym. Podobnie, przed uchyleniem art. 932 
k.p.c. w literaturze dopuszczano możliwość złożenia zażalenia przez zarządcę 
egzekucyjnego na postanowienie odwołujące go z funkcji, mimo że osoba 
ustanowiona zarządcą nie miała również żadnego „prawa” do powołania na to 
stanowisko. (...) 
Można dodać jeszcze dwa argumenty. Jak wskazano, przed uchyleniem art. 
932 k.p.c. w piśmiennictwie dopuszczano możliwość wniesienia przez zarządcę w 
postępowaniu egzekucyjnym zażalenia na postanowienie odwołujące go z funkcji, 
co przesądzało taką legitymację sądowego zarządcy rzeczą wspólną (art. 615 
k.p.c.) i kuratora spadku (art. 667 § 2 k.p.c.). Przyjęcie w obecnym stanie prawnym 
odmiennego stanowiska prowadzi do wniosku, że powrót do ogólnej reguły 
zaskarżalności postanowień orzekających co do istoty sprawy spowodował zmiany 
w kręgu podmiotów uprawnionych do zaskarżenia postanowienia. Rozwiązanie 
takie nie jest uzasadnione, gdyż – co pośrednio potwierdza uzasadnienie ustawy 
nowelizującej – skreślenie art. 932 k.p.c. nie miało służyć zmianom w zakresie 
zaskarżalności postanowień wydawanych w trybie nieprocesowym, lecz wyłącznie 
usprawnieniu postępowania egzekucyjnego (por. Sejm IV kadencji, druk nr 
965). (...) 
Reasumując, na postanowienie sądu o zwolnieniu z funkcji kuratora spadku i 
powołaniu w to miejsce innej osoby kuratorowi przysługuje apelacja (art. 518 zdanie 
pierwsze k.p.c.). 
Z tych względów podjęto uchwałę, jak na wstępie.