III CZP 119/10

Uchwała z dnia 13 stycznia 2011 r., III CZP 119/10 
 
Sędzia SN Iwona Koper (przewodniczący) 
Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz 
Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca) 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Urszuli M. przeciwko Szkole Wyższej 
Rzemiosł Artystycznych w W. o uznanie postanowień wzorca umowy za 
niedozwolone, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 
13 stycznia 2011 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny 
w Warszawie postanowieniem z dnia 10 sierpnia 2010 r.: 
„Czy może być uznane za klauzulę niedozwoloną zgodnie z art. 3851 § 1 k.c. 
postanowienie wzorca umowy sprzeczne z bezwzględnie obowiązującym 
przepisem prawa?” 
podjął uchwałę: 
 
Postanowienie wzorca umowy, sprzeczne z bezwzględnie 
obowiązującym przepisem ustawy, nie może być uznane za niedozwolone 
postanowienie umowne (art. 3851 § 1 k.c.). 
 
Uzasadnienie 
 
Urszula M. wniosła o uznanie za niedozwolone i zakazanie wykorzystywania 
Szkole Wyższej Rzemiosł Artystycznych w W. w obrocie z konsumentami pięciu 
postanowień wzorca umownego „Umowa ze studentem”. 
Wyrokiem z dnia 29 sierpnia 2008 r. Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd 
Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone i zakazał 
wykorzystywania Szkole Wyższej Rzemiosł Artystycznych w W. w obrocie z 
konsumentami następujących postanowień wzorca umowy „Umowa ze studentem”: 
„W przypadku opóźnienia wpłaty, uczelnia obciąża studenta odsetkami w wysokości 
12% opłaty miesięcznej za każdy miesiąc zwłoki.”, „Niezapłacenie czesnego i 
odsetek do 5-go dnia miesiąca, w którym czesne jest płacone, powoduje wniesienie 

kary umownej w wysokości 2000 zł”, „Zaległe odsetki oraz kara umowna będą 
doliczane do należności za bieżący miesiąc.”, oddalił powództwo w pozostałym 
zakresie oraz zarządził publikację wyroku w Monitorze Sądowym i Gospodarczym. 
Sąd Okręgowy ustalił, że niepaństwowa Szkoła Wyższa Rzemiosł 
Artystycznych w W., świadcząca odpłatnie usługi edukacyjne, prowadzi działalność 
gospodarczą i jest przedsiębiorcą. W ocenie Sądu Okręgowego, zakwestionowane 
postanowienie wzorca umowy, że „Niezapłacenie czesnego i odsetek do piątego 
dnia miesiąca, w którym czesne jest płacone, powoduje wniesienie kary umownej w 
wysokości 2000 zł”, nakłada na konsumenta obowiązek uiszczenia kary umownej w 
przypadku opóźnienia w terminie płatności raty czesnego. Zastrzeżenie kary 
umownej na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania 
pieniężnego, niedopuszczalne w świetle art. 483 k.c., jest sprzeczne z 
bezwzględnie obowiązującym przepisem prawa. 
Przy rozpoznawaniu apelacji pozwanej Sąd Apelacyjny w Warszawie powziął 
wątpliwość wyrażoną w zagadnieniu prawnym przedstawionym do rozstrzygnięcia 
Sądowi Najwyższemu. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Powództwo przeciwko przedsiębiorcy w sprawie o uznanie postanowień 
wzorca umowy za niedozwolone może być wytoczone przez każdego, kto według 
oferty pozwanego mógłby zawrzeć z nim umowę zawierającą postanowienie, 
którego uznania za niedozwolone żąda się pozwem (art. 47938 § 1 zdanie pierwsze 
k.p.c.), a także przez organizacje społeczne określone w art. 47938 § 1 zdanie 
drugie i art. 47938 § 2 k.p.c. Z takim żądaniem można wystąpić również wtedy, gdy 
pozwany przedsiębiorca zaniechał stosowania wzorca umowy, jeżeli od tego 
zaniechania nie minęło sześć miesięcy (art. 47939 k.p.c.). Zaniechanie stosowania 
zaskarżonego postanowienia po wytoczeniu powództwa nie ma zatem wpływu na 
bieg postępowania (art. 47940 k.p.c.). W razie uwzględnienia żądania, sąd w 
sentencji wyroku przytacza treść postanowień wzorca umowy uznanych za 
niedozwolone i zakazuje ich wykorzystywania (art. 47942 § 1 k.p.c.), zarządza 
publikację prawomocnego wyroku w Monitorze Sądowym i Gospodarczym (art. 
47944 § 1 k.p.c.) i przesyła odpis prawomocnego wyroku uwzględniającego 
powództwo Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (art. 47945 § 1 
k.p.c.), który prowadzi jawny rejestr postanowień wzorców umowy uznanych za 
niedozwolone (art. 47945 § 2 i 3 k.p.c.). Od chwili wpisania do rejestru 

postanowienia wzorca umowy uznanego za niedozwolone wyrok prawomocny ma 
skutek wobec osób trzecich (art. 47943 k.p.c.). 
Przepisy kodeksu postępowania cywilnego nie regulują przesłanek uznania 
postanowień wzorca umowy za niedozwolone, ma tu zatem zastosowanie przede 
wszystkim art. 3851 § 1 k.c. Oznacza to, że za niedozwolone może być uznane 
postanowienie wzorca umowy, które kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w 
sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy 
(niedozwolone postanowienia umowne), co nie dotyczy postanowień określających 
główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały 
sformułowane w sposób jednoznaczny. 
Przedstawiona w niniejszej sprawie wątpliwość dotyczy postanowień wzorca 
umowy, z których przynajmniej niektóre są sprzeczne z ustawą, a w szczególności 
postanowienie, które przewiduje karę umowną na wypadek niezapłacenia czesnego 
w terminie, a więc na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania 
zobowiązania pieniężnego. Takie postanowienie jest sprzeczne z bezwzględnie 
obowiązującym art. 483 § 1 k.c., który ogranicza możliwość zastrzegania kary 
umownej wyłącznie do zobowiązań niepieniężnych. Skutkiem naruszenia tego 
przepisu jest, według poglądu przeważającego w orzecznictwie Sądu Najwyższego, 
nieważność stosownego postanowienia umowy (art. 58 § 1 i 3 k.c.; zob. wyrok z 
dnia 7 listopada 2003 r., I CK 221/02, nie publ., z dnia 31 marca 2004 r., III CK 
446/02, nie publ., z dnia 18 sierpnia 2005 r., V CK 90/05, "Glosa" 2006, nr 3, s. 49, 
wyrok z dnia 10 listopada 2005 r., V CK 365/05, nie publ., wyrok z dnia 25 maja 
2007 r., I CSK 484/06, OSNC-ZD 2008, nr B, poz. 34, postanowienie z dnia 24 lipca 
2009 r., II CNP 16/09, nie publ.; odmiennie uzasadnienie uchwały składu siedmiu 
sędziów z dnia 11 kwietnia 2003 r., III CZP 61/03, OSNC 2004, nr 5, poz. 69 oraz 
wyrok z dnia 13 lipca 2005 r., l CK 67/05, "Prawo Bankowe" 2005, nr 12, s. 8). 
Rozważenia w związku z tym wymaga, czy sprzeczność postanowienia wzorca 
umowy z ustawą wyłącza dopuszczalność uznania go jednocześnie za 
niedozwolone. 
Zagadnienie to nie było dotychczas przedmiotem wypowiedzi Sądu 
Najwyższego, z orzecznictwa wynika natomiast pośrednio, że sprzeczność 
postanowienia wzorca umowy z bezwzględnie obowiązującym przepisem ustawy 
przesądza o jego sprzeczności również z dobrymi obyczajami (art. 3851 § 1 k.c.). W 
wyroku z dnia 25 maja 2007 r., I CSK 484/06, Sąd Najwyższy wskazał, że 

postanowienie zawarte we wzorcu umowy, polegające na obowiązku zapłaty opłaty 
manipulacyjnej, która była karą umowną zastrzeżoną na wypadek nienależytego 
wykonania zobowiązania pieniężnego, jest w oczywisty sposób niedozwolone jako 
sprzeczne z bezwzględnie wiążącym art. 483 § 1 k.c., a w związku z tym nieważne 
na podstawie art. 58 § 1 k.c. Nieważne z mocy prawa postanowienie narusza w 
oczywisty sposób interes konsumenta, o którym mowa w art. 3851 k.c., gdyż 
zobowiązuje go do zapłaty kwoty, która nie należy się jego kontrahentowi. W 
wyroku z dnia 15 lutego 2005 r., I CK 509/04 (nie publ.) Sąd Najwyższy podkreślił, 
że gdy zakwestionowane postanowienie kształtuje treść umowy rachunku 
bankowego w zakresie obowiązku informowania o określonych zmianach umowy w 
sposób sprzeczny z powszechnie obowiązującymi przepisami (art. 3841 k.c.), 
istnieją wystarczające podstawy do uznania, że jest ono sprzeczne także z dobrymi 
obyczajami w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. W wyroku z dnia 23 marca 2005 r., I CK 
586/04 (OSNC 2006, nr 3, poz. 51) Sąd Najwyższy uznał, że nałożenie we wzorcu 
umowy na konsumenta obowiązku zapłaty kwoty pieniężnej, i to w znacznej 
wysokości, w razie skorzystania przez niego z prawa przyznanego mu w ustawie, 
jest sprzeczne zarówno z ustawą, jak i dobrymi obyczajami, gdyż zmierza do 
ograniczenia ustawowego prawa konsumenta, czyniąc ekonomicznie nieopłacalnym 
korzystanie z tego prawa. W związku z tymi wypowiedziami Sądu Najwyższego 
należy podkreślić, że uznanie, iż postanowienie wzorca umowy sprzeczne z ustawą 
jest sprzeczne również z dobrymi obyczajami w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., nie 
przesądza, czy takie postanowienie może być uznane za niedozwolone 
postanowienie umowne i wpisane do rejestru, o którym mowa w art. 47945 § 2 k.p.c. 
Nie ulega wątpliwości, że powaga rzeczy osądzonej wyroku uznającego 
postanowienie wzorca umowy za niedozwolone wyłącza – od chwili wpisania tego 
postanowienia do rejestru (art. 47943 w związku z art. 365 i 47945 § 2 k.p.c.) – 
ponowne wytoczenie powództwa w tym przedmiocie także przez osobę niebiorącą 
udziału w sprawie, w której wydano wyrok (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 
grudnia 2003 r., III CZP 95/03, OSNC 2005, nr 2, poz. 25). Pogląd ten został 
wypowiedziany w sprawie, w której pozwanym był ten sam przedsiębiorca, wobec 
którego z powództwa innej uprawnionej osoby został wydany wyrok uznający to 
samo postanowienie wzorca umowy za niedozwolone. Sporny w orzecznictwie i w 
piśmiennictwie jest natomiast podmiotowy zakres skuteczności wpisu 

niedozwolonego postanowienia umownego do rejestru z punktu widzenia strony 
pozwanej. 
Sąd Najwyższy wskazał w wyroku z dnia 20 czerwca 2006 r., III SK 7/06 
(OSNP 2007, nr 13-14, poz. 207), że wyrok prawomocny ma skutek wobec osób 
trzecich od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca 
umowy do rejestru, co oznacza, iż uznanie określonej klauzuli za niedozwoloną i 
wpisanie jej do rejestru działa erga omnes, a dalsze posługiwanie się klauzulą 
wpisaną do rejestru jest zakazane w obrocie prawnym nie tylko względem 
podmiotu, wobec którego to orzeczono, ale również w identycznych lub podobnego 
rodzaju stosunkach prawnych zawieranych przez osoby trzecie, bez ograniczenia w 
żaden sposób kategorii tych podmiotów. Stanowisko to zostało potwierdzone w 
uchwale Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2006 r., III SZP 3/06 (OSNP 2007, nr 1-
2, poz. 35), według której stosowanie postanowień wzorców umów o treści 
tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym 
wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i 
Konsumentów i wpisanych do rejestru, o którym mowa w art. 47945 § 2 k.p.c., może 
być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy za praktykę naruszającą zbiorowe 
interesy konsumentów (art. 23a ust. 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie 
konkurencji i konsumentów, jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 86, poz. 804 ze zm.). 
Odnosząc się do charakteru kontroli abstrakcyjnej wzorców umownych, Sąd 
Najwyższy wskazał, że polega ona na kontroli wzorca w oderwaniu od konkretnej 
umowy, której wzorzec dotyczy, a także w oderwaniu od warunków ekonomicznych 
i gospodarczych działalności prowadzonej przez przedsiębiorcę oraz sposobu 
organizacji lub specyfiki tej działalności. W kwestii skutków wpisu klauzuli do 
rejestru przyjął, że wpis postanowienia wzorca do rejestru sprawia, iż zakazane jest 
posługiwanie się wpisaną klauzulą we wszystkich wzorcach umów, pod rygorem 
sankcji nieważności przewidzianej w art. 58 k.c. Uznał, że znajduje ono 
potwierdzenie w treści przykładowego katalogu niedozwolonych postanowień 
umownych, który został sformułowany w oderwaniu od rodzaju umowy lub gałęzi 
gospodarki, w której umowa została zawarta. Podobny pogląd został 
wypowiedziany w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2007 r., I CSK 
117/07 (nie publ.) i z dnia 11 października 2007 r., III SK 19/07 (nie publ.). 
Odmienne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7 października 
2008 r., III CZP 80/08 (OSNC 2009, nr 9, poz. 118), zgodnie z którą rozszerzona 

prawomocność wyroku uwzględniającego powództwo o uznanie postanowień 
wzorca umowy za niedozwolone (art. 47943 w związku z art. 365 k.p.c.) nie wyłącza 
możliwości wytoczenia powództwa przez tego samego lub innego powoda 
przeciwko innemu przedsiębiorcy, niebiorącemu udziału w postępowaniu, w którym 
zapadł wyrok, stosującemu takie same lub podobne postanowienia wzorca, jak 
wpisane do rejestru, o którym mowa w art. 47945 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy wyjaśnił, 
że należy wykluczyć uznanie, iż moc wiążąca wyroku i powaga rzeczy osądzonej 
może rozciągać się na podobne lub nawet takie same postanowienia stosowane 
przez innego przedsiębiorcę w innym wzorcu. Abstrakcyjna kontrola wzorca nie 
może prowadzić do generalnego wyłączenia danej klauzuli z obrotu, rzeczą sądu 
bowiem jest rozstrzyganie w konkretnej sprawie, dotyczącej określonego 
postanowienia konkretnego wzorca. Wydany w takiej sprawie wyrok dotyczy zatem 
postanowienia określonego wzorca, a nie postanowienia w ogóle. 
Przedstawiona rozbieżność orzecznictwa Sądu Najwyższego nie pozostaje 
jednak w bezpośrednim związku z oceną dopuszczalności uznania za 
niedozwolone postanowienia wzorca umowy, które jest sprzeczne z ustawą, gdy się 
bowiem przyjmie, że zastrzeżenie w nowo zawieranych umowach postanowienia 
wzorca umowy uznanego za niedozwolone jest nieważne (art. 58 § 1 i 3 k.c.), to w 
razie sprzeczności takiego postanowienia z ustawą jest ono również nieważne. Nie 
ma zatem potrzeby wszczynania postępowania o uznanie postanowienia wzorca 
umowy za niedozwolone, skoro od początku jest ono nieważne. Opowiedzenie się 
zaś za poglądem, że uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone nie 
wpływa na konkretne stosunki prawne oznaczałoby, iż dotyczy to także 
postanowienia sprzecznego z ustawą art. 58 § 1 k.c., co z kolei prowadziłoby do 
absurdalnego wniosku, że takie postanowienie zastosowane w konkretnej umowie 
nie jest nieważne. 
Z odpowiedniego zastosowania art. 3851 § 1 k.c. wynika, że w ramach kontroli 
abstrakcyjnej za niedozwolone może być uznane postanowienie wzorca umowy, 
które kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi 
obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Prima facie mogłoby się wydawać – i 
taka interpretacja przewija się w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego 
– że postanowienie sprzeczne z ustawą spełnia te przesłanki i może być poddane 
kontroli przewidzianej w art. 47936 i nast. k.p.c. Przyjęcie takiego stanowiska nie jest 
jednak uzasadnione, postanowienie bowiem wzorca umowy sprzeczne z ustawą nie 

może wywrzeć skutku prawnego (art. 58 § 1 k.c.) i nie może kształtować praw i 
obowiązków konsumenta oraz nie jest w stanie rażąco naruszyć jego interesów. Nie 
może też w konsekwencji podlegać ocenie z punktu widzenia zgodności z dobrymi 
obyczajami. Nie zawsze zresztą postanowienie wzorca umowy sprzeczne z ustawą 
musi być jednocześnie uznane za sprzeczne z dobrymi obyczajami, postanowienie 
zaś sprzeczne z dobrymi obyczajami w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. musi być 
zgodne z ustawą. Świadczy o tym art. 3853 k.c., który wymienia przykładowo 
niedozwolone postanowienia umowne. Wszystkie wymienione w tym przepisie 
postanowienia są w założeniu zgodne z ustawą, mogą natomiast być uznane za 
sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszające interesy konsumenta. Można 
to wyjaśnić na przykładzie klauzul wymienionych w art. 3853 pkt 1 i 2 k.c., które 
dotyczą wyłączenia lub ograniczenia odpowiedzialności za szkody na osobie oraz 
wyłączenia lub istotnego ograniczenia odpowiedzialności kontraktowej. Nie odnoszą 
się one jednak do przypadków umyślnego wyrządzenia szkody konsumentowi, 
ponieważ byłyby wtedy sprzeczne z ustawą (art. 473 § 2 k.c.). 
Postanowienie wzorca umownego sprzeczne z ustawą jest więc nieważne, a 
art. 3851 k.c. nie może być traktowany jako przepis, który przewiduje inny skutek w 
rozumieniu art. 58 § 1 in fine k.c., w szczególności ten, że na miejsce nieważnych 
postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. Odmienna 
interpretacja oznaczałaby, że w wypadku abstrakcyjnej kontroli wzorca umownego 
postanowienie sprzeczne z ustawą mogłoby być jedynie uznane za niedozwolone, 
natomiast w razie zamieszczenia takiego postanowienia w konkretnej umowie 
byłoby ono nieważne (art. 58 § 1 i 3 k.c.). Tymczasem, skoro stosunki prawne i 
czynności prawne mogą być abstrakcyjne albo konkretne, tak samo sankcja 
nieważności czynności prawnej może być abstrakcyjna albo konkretna. 
Z tych powodów Sąd Najwyższy rozstrzygnął zagadnienie prawne, jak w 
uchwale.