III CZP 117/10

Uchwała z dnia 18 marca 2011 r., III CZP 117/10 
 
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący) 
Sędzia SN Dariusz Dończyk 
Sędzia SN Barbara Myszka (sprawozdawca) 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku "C.-B." S.A. w B. przy uczestnictwie 
Bożeny K. o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika, po 
rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 18 marca 2011 r. 
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Katowicach 
postanowieniem z dnia 27 października 2010 r.: 
"Czy wykazanie dokumentem urzędowym lub prywatnym zgody małżonka 
dłużnika, o którym mowa jest w art. 787 k.p.c. może polegać na posłużeniu się 
domniemaniem faktycznym co do ustalenia faktu zgody na podstawie treści tego 
dokumentu?" 
podjął uchwałę: 
 
W sprawie o nadanie tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności 
przeciwko małżonkowi dłużnika (art. 787 k.p.c.) nie jest dopuszczalne 
stosowanie domniemania faktycznego przy ustalaniu, że stwierdzona tytułem 
egzekucyjnym wierzytelność powstała za zgodą małżonka dłużnika. 
 
Uzasadnienie 
 
Sąd Okręgowy w Katowicach, po rozpoznaniu wniosku "C.-B." S.A. w B., 
postanowieniem z dnia 12 kwietnia 2010 r. nadał prawomocnemu nakazowi zapłaty 
tego Sądu z dnia 8 lipca 2009 r., wydanemu przeciwko Mirosławowi K., klauzulę 
wykonalności także przeciwko jego małżonce Bożenie K., z ograniczeniem jej 
odpowiedzialności do majątku objętego wspólnością majątkową. 
Ustalił, że od dnia 20 czerwca 1981 r. Bożena K. pozostaje w związku 
małżeńskim z dłużnikiem Mirosławem K., z tym że w dniu 13 grudnia 2005 r. 
małżonkowie zawarli umowę o ustanowieniu rozdzielności majątkowej. 

Wierzytelność objęta nakazem zapłaty powstała w okresie od kwietnia 2008 r. do 
marca 2009 r., w wyniku zakupu przez dłużnika wyrobów stalowych od "G.H.", sp. z 
o.o. w K., z którą łączyła go umowa o współpracy w zakresie sprzedaży i dostawy, 
zawarta w dniu 26 stycznia 2007 r. Umowę tę podpisała Bożena K., legitymująca 
się udzielonym jej przez dłużnika w dniu 12 stycznia 2006 r. pełnomocnictwem do 
dokonywania wszelkich czynności związanych z prowadzoną przez niego 
działalnością gospodarczą, w tym do zawierania umów handlowych, 
ubezpieczeniowych i bankowych. Na podstawie umowy przelewu z dnia 23 kwietnia 
2009 r. "C.-B." S.A. nabyła od spółki "G.H." wierzytelność przysługującą jej w 
stosunku do Mirosława K. 
Sąd Okręgowy uznał, że pozostawanie w związku małżeńskim z dłużnikiem 
stanowi wystarczającą przesłankę do nadania nakazowi zapłaty klauzuli 
wykonalności przeciwko Bożenie K., a zawarcie przez małżonków umowy o 
ustanowieniu rozdzielności majątkowej stwarza jedynie dla małżonka dłużnika 
możliwość obrony w drodze powództwa przeciwegzekucyjnego (art. 787 i 7872 
k.p.c.). 
W zażaleniu Bożena K. zarzuciła nieuwzględnienie, iż art. 787 k.p.c. wymaga 
udowodnienia, a nie jedynie uprawdopodobnienia, że stwierdzona tytułem 
egzekucyjnym wierzytelność powstała na skutek czynności prawnej dokonanej za 
zgodą małżonka dłużnika, że ogólne pełnomocnictwo udzielone przez dłużnika nie 
stanowi wystarczającego dowodu wyrażenia przez nią zgody na czynności, jakich 
dokonywał on z wierzycielem, oraz że nie wyrażała zgody na zaciąganie przez 
dłużnika zobowiązań, które – jak się później okazało – sięgały zasądzonej 
prawomocnym nakazem zapłaty kwoty 1 036,41 zł z odsetkami. 
Przy rozpoznawaniu zażalenia Sąd Apelacyjny w Katowicach powziął 
poważne wątpliwości, którym dał wyraz w przytoczonym na wstępie zagadnieniu 
prawnym. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Zgodnie z art. 41 k.r.o. w brzmieniu nadanym mu przez art. 1 pkt 12 ustawy z 
dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz 
niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1691 – dalej: "ustawa nowelizująca"), 
jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, wierzyciel 
może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego małżonków; jeżeli natomiast 
małżonek zaciągnął zobowiązanie bez zgody drugiego małżonka albo zobowiązanie 

jednego z małżonków nie wynika z czynności prawnej, wierzyciel może żądać 
zaspokojenia z majątku osobistego dłużnika, z wynagrodzenia za pracę lub z 
dochodów uzyskanych przez dłużnika z innej działalności zarobkowej, jak również z 
korzyści uzyskanych z jego praw, o których mowa w art. 33 pkt 9 k.r.o., a jeżeli 
wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa, także z 
przedmiotów majątkowych wchodzących w skład przedsiębiorstwa. W uzasadnieniu 
projektu tej ustawy stwierdzono, że możliwość zaspokojenia się z majątku 
wspólnego pozostawiono w ten sposób zapobiegliwości wierzycieli, w których 
interesie leży uzyskanie zgody małżonka kontrahenta na dokonanie czynności (zob. 
Sejm IV kadencji, druk nr 1566, a także uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z 
dnia 17 września 2008 r., III CZP 77/08, OSNC 2009, nr 7-8, poz. 114). 
Procesową realizację rozwiązań zawartych w art. 41 k.r.o. zapewnia m.in. art. 
787 k.p.c., zgodnie z którym tytułowi egzekucyjnemu wydanemu przeciwko osobie 
pozostającej w związku małżeńskim sąd nada klauzulę wykonalności także 
przeciwko jej małżonkowi z ograniczeniem jego odpowiedzialności do majątku 
objętego wspólnością majątkową, jeżeli wierzyciel wykaże dokumentem urzędowym 
lub prywatnym, że stwierdzona tytułem egzekucyjnym wierzytelność powstała na 
skutek czynności prawnej dokonanej za zgodą małżonka dłużnika. 
Kwestia wymagań, jakim powinien czynić zadość dokument, o którym mowa w 
art. 787 k.p.c. nie była dotychczas w orzecznictwie Sądu Najwyższego przedmiotem 
szerszych rozważań. Nie była też rozważana dopuszczalność posłużenia się 
domniemaniem faktycznym ustanowionym w art. 231 k.p.c. także w innych 
przypadkach, w których ustawodawca uzależnił nadanie klauzuli wykonalności od 
wykazania określonej okoliczności dokumentem (np. art. 786 § 1, art. 7862, 7871 i 
788 k.p.c.). Jedynie przykładowo wskazywano cechy, jakim powinien odpowiadać 
dokument urzędowy, aby można uznać go za podstawę nadania klauzuli 
wykonalności na rzecz lub przeciwko następcy prawnemu. Uznano, że 
dokumentem takim może być orzeczenie sędziego-komisarza zatwierdzające plan 
podziału funduszów masy upadłości, w którym sprzecznie z przepisami prawa 
przyznano wierzycielom wierzytelności przypadające upadłemu wobec osób 
trzecich (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 1997 r., III CZP 125/96, 
OSNC 1997, nr 5, poz. 51), odpis wyroku, z którego części wstępnej wynika 
następstwo prawne po stronie dłużnika (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 
maja 2002 r., II CKN 803/00, OSNC 2003, nr 9, poz. 119) oraz wyciągi z ksiąg 

rachunkowych funduszu sekurytyzacyjnego, jeżeli wynika z nich przejście 
wierzytelności na fundusz sekurytyzacyjny w okolicznościach określonych w art. 
788 § 1 k.p.c. (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2007 r., III CZP 
101/07, OSNC 2008, nr 11, poz. 129). W sytuacji, w której do przejścia uprawnienia 
wymagane jest zezwolenie, wymaganie wykazania przejścia uprawnienia 
dokumentem urzędowym obejmuje również to zezwolenie (zob. uchwała Sądu 
Najwyższego z dnia 19 marca 2009 r., III CZP 5/09, OSNC 2010, nr 1, poz. 3). 
W doktrynie konieczność wykazania zgody małżonka dłużnika dokumentem 
urzędowym lub prywatnym, o której mowa w art. 787 k.p.c., nie jest postrzegana 
jednolicie, z tym że różnica zdań dotyczy innego zagadnienia. Chodzi o to, czy 
dokument określony w art. 787 k.p.c. powinien pochodzić od małżonka dłużnika, 
czy też może pochodzić od osoby trzeciej, od samego dłużnika lub nawet od 
wierzyciela. Dominuje stanowisko, że w art. 787 k.p.c. odniesiono wymaganie 
wykazania zgody małżonka dłużnika dokumentem zarówno do treści, jak i formy 
dokumentu. Innymi słowy, zgoda małżonka powinna wynikać z treści dokumentu, a 
nie z zeznań świadków lub oświadczeń wierzyciela. Podkreśla się, że dokument 
prywatny, w którym wierzyciel stwierdza, że małżonek wyraził zgodę na czynność 
prawną dłużnika, nie może być uznany za wiarygodny, ponieważ nie udowadnia on 
faktu wyrażenia zgody. Powinien to być zatem dokument wystawiony przez 
małżonka dłużnika. 
Postępowanie klauzulowe jest zaliczane do grupy postępowań pomocniczych, 
toczących się poza ramami sprawy głównej i tylko w celu jej uzupełnienia. Stanowi 
ono stadium pośrednie między postępowaniem rozpoznawczym a wykonawczym 
(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 sierpnia 2005 r., III CNP 4/05, 
OSNC 2006, nr 1, poz. 16 oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 25 października 
2006 r., III CZP 74/06, OSNC 2007, nr 6, poz. 90). Struktura postępowania 
klauzulowego jest wprawdzie oparta na założeniach postępowania 
rozpoznawczego, trzeba jednak wyraźnie podkreślić, że postępowanie o nadanie 
klauzuli wykonalności nie jest kolejnym postępowaniem rozpoznawczym. Ma ono 
służyć jedynie stwierdzeniu, że powstały uprzednio tytuł uprawnia do egzekucji, a w 
razie potrzeby tytuł ten ma uzupełnić lub umożliwić wszczęcie egzekucji na rzecz 
lub przeciwko innej osobie niż w nim wskazana, w szczególności w wypadku 
następstwa prawnego (art. 788 k.p.c.). 

Z tak określonym celem postępowania klauzulowego łączy się ściśle jego 
formalny charakter. Wskazał na to Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 
19 marca 2009 r., III CZP 5/09, stwierdzając, że w postępowaniu toczącym się w 
wyniku złożenia wniosku o nadanie klauzuli wykonalności na rzecz następcy 
prawnego (art. 788 § 1 k.p.c.) sąd bada jedynie treść (osnowę) dołączonych do 
wniosku dokumentów urzędowych lub prywatnych z podpisem urzędowo 
poświadczonym. Badanie takie zmierza do stwierdzenia, czy na podstawie treści 
dokumentu można ustalić przejście uprawnień i obowiązków. Ma ono zatem 
charakter jedynie formalny, wyłączona jest natomiast kontrola merytoryczna, czy 
przejście takie istotnie nastąpiło. Konstatacja ta odnosi się także do innych 
wypadków, w których sąd przed nadaniem klauzuli wykonalności kontroluje 
spełnienie określonych wymagań. Oznacza to, że sąd klauzulowy bada, czy istnieją 
dokumenty potwierdzające określone zdarzenie, nie wnikając w to, czy i jaki 
wywarło ono skutek z punktu widzenia przepisów prawa materialnego. 
Wynikający z art. 787 k.p.c. nakaz wykazania zgody małżonka dłużnika 
dokumentem wyłącza – rzecz jasna – możliwość jej dowodzenia takimi środkami 
dowodowymi jak zeznania świadków lub przesłuchanie stron. Nasuwa się jednak 
pytanie, czy sąd klauzulowy może korzystać z tzw. niedowodowych środków 
ustalenia faktów, do których – obok notoryjności i przyznania (art. 228 § 1 i art. 229 
k.p.c.) – zalicza się również domniemania faktyczne. W doktrynie z pewną 
ostrożnością dopuszcza się stosowanie przez sąd w postępowaniu klauzulowym 
faktów notorycznych i faktów przyznanych, jednak rozszerzenie tego poglądu 
również na fakty ustalone na podstawie domniemań faktycznych nasuwa 
zastrzeżenia. 
Zgodnie z art. 231 k.p.c., sąd może uznać za ustalone fakty mające istotne 
znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, jeżeli wniosek taki można wyprowadzić z 
innych ustalonych faktów (domniemanie faktyczne). Fakt domniemany nie wymaga 
twierdzenia ani dowodzenia, natomiast wymagają tego fakty składające się na 
podstawę domniemania. Sąd ma w takim wypadku swobodę wnioskowania na 
podstawie całokształtu ujawnionych okoliczności, z tym że musi ono być poprawne 
z punktu widzenia zasad logiki. Natura domniemań faktycznych nie harmonizuje z 
formalnym charakterem postępowania klauzulowego, dlatego – zgodnie z art. 13 § 
2 k.p.c. – przepisy o procesie stosuje się do innych rodzajów postępowań 
unormowanych w kodeksie jedynie odpowiednio. Obowiązujące w postępowaniu 

klauzulowym ograniczenia dowodowe pełnią dwie istotne funkcje. Po pierwsze, 
zapobiegają przekształceniu postępowania o nadanie klauzuli wykonalności w 
postępowanie rozpoznawcze, a po drugie, mają za zadanie chronić dłużnika, który 
w postępowaniu klauzulowym nie korzysta z prawa wysłuchania. Z tej przyczyny 
nadanie klauzuli wykonalności powinno nastąpić na podstawie najbardziej 
wiarygodnych środków dowodowych, natomiast domniemania faktyczne noszą w 
sobie zarówno element dyskrecjonalny, jak i ocenny, przez co wykraczają poza 
rygorystycznie określone ramy postępowania klauzulowego. Można zasadnie 
twierdzić, że przy skorzystaniu z domniemania faktycznego w postępowaniu 
toczącym się na podstawie art. 787 k.p.c. okoliczność, iż małżonek dłużnika wyraził 
zgodę na dokonanie czynności prawnej, nie jest w rzeczywistości dowodzona 
dokumentem, bo gdyby dokument taki został przedłożony, nie byłoby potrzeby 
odwoływania się do domniemania. 
Przeciwko dopuszczalności posługiwania się w postępowaniu o nadanie 
klauzuli wykonalności domniemaniem faktycznym przemawiają także dyrektywy 
wykładni językowej i systemowej. Należy zauważyć, że w art. 787 i 788 k.p.c. jest 
mowa o „wykazaniu” zgody małżonka lub następstwa prawnego dokumentem, 
natomiast przepisy art. 786 § 1 i 7862 k.p.c., a także – pośrednio art. 7861 k.p.c. 
stanowią o „dostarczeniu dowodu” określonego zdarzenia w formie dokumentu 
urzędowego lub prywatnego z podpisem urzędowo poświadczonym. W tym drugim 
wypadku odwoływanie się do domniemań faktycznych koliduje nie tylko z 
charakterem postępowania klauzulowego, lecz także z wyraźnym brzmieniem 
przepisu. Z kolei zróżnicowane podejście do dopuszczalności domniemań 
faktycznych w zależności od tego, czy kodeks stanowi o konieczności wykazania 
zdarzenia dokumentem, czy o obowiązku dostarczenia dowodu zdarzenia w postaci 
dokumentu, byłoby nieuzasadnione. Sens tych przepisów, pomimo odmienności 
sformułowań, jest taki sam, gdyż w obu wypadkach chodzi o to, by fakty istotne dla 
rozstrzygnięcia w przedmiocie nadania klauzuli wykonalności były stwierdzone na 
podstawie dokumentów. 
Postępowanie klauzulowe oparte na art. 787 k.p.c. stanowi uproszczoną formę 
uzyskania tytułu wykonawczego przeciwko małżonkowi dłużnika i pozwala uniknąć 
konieczności pozywania równocześnie dłużnika i jego małżonka, wobec czego 
rygorystyczne wymagania dowodowe są w pełni usprawiedliwione, natomiast 
wierzyciel, który nie dysponuje dokumentami, ale może wykazać fakt udzielenia 

zgody innymi środkami dowodowymi, nie jest pozbawiony możliwości wytoczenia 
powództwa przeciwko małżonkowi dłużnika. 
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. rozstrzygnął 
przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.