III CZP 115/03

Uchwała z dnia 17 lutego 2004 r., III CZP 115/03 
 
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Gerard Bieniek 
Sędzia SN Jan Górowski 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Państwowego Przedsiębiorstwa 
Użyteczności Publicznej "P.P." w W., Dyrekcja Okręgu Poczty w L. przeciwko 
T. Zakładom Graficznym "Z.", sp. z o.o. w T. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie 
Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 17 lutego 2004 r., przy udziale prokuratora 
Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Toruniu postanowieniem z dnia 13 
października 2003 r.: 
"Czy w świetle art. 47914 § 2 zdanie pierwsze k.p.c. sąd jest zobowiązany 
pominąć wszystkie twierdzenia, zarzuty oraz dowody na ich poparcie nie zgłoszone 
w odpowiedzi na pozew z wyjątkiem wykazania przez pozwanego, że ich powołanie 
w odpowiedzi na pozew nie było możliwe albo, że potrzeba powołania wynikła 
później, bez względu na ich znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy?" 
podjął uchwałę: 
 
W postępowaniu w sprawach gospodarczych pozwany traci prawo 
powoływania twierdzeń, zarzutów oraz dowodów na ich poparcie, 
niepowołanych w odpowiedzi na pozew, bez względu na ich znaczenie dla 
rozstrzygnięcia sprawy, chyba że wykaże, iż ich powołanie w odpowiedzi na 
pozew nie było możliwe, albo że potrzeba powołania wynikła później (art. 
47914 § 2 k.p.c.). 
 
Uzasadnienie 
 
Powodowe Państwowe Przedsiębiorstwo Użyteczności Publicznej „P.P.”, 
Dyrekcja Okręgu Poczty w L. żądało w pozwie skierowanym przeciwko T. Zakładom 
Graficznym „Z.” zapłaty kwoty 8 504,82 zł tytułem zapłaty za wykonanie usług 

kurierskich. W odpowiedzi na pozew strona pozwana wniosła o odrzucenie pozwu, 
podnosząc zarzut oparty na art. 199 § 1 pkt 3 k.p.c. 
Sąd Rejonowy, Sąd Gospodarczy w Toruniu odmówił odrzucenia pozwu, wobec 
czego pełnomocnik pozwanego wniósł o oddalenie powództwa, zgłaszając zarzuty 
merytoryczne i wnioskując o dopuszczenie dowodu z zeznań świadków. Sąd 
pierwszej instancji oddalił ten wniosek dowodowy i przeprowadziwszy dowód z 
dokumentów dołączonych do pozwu, w dniu 25 czerwca 2003 r. wydał wyrok 
uwzględniający powództwo. W uzasadnieniu stwierdził m.in., że zaniechanie 
podniesienia w odpowiedzi na pozew – oprócz zarzutu braku legitymacji procesowej 
– innych zarzutów i dowodów spowodowało, zgodnie z art. 47914 § 2 k.p.c., ich 
utratę, zwłaszcza że pozwany nie wykazał, aby nie mógł zgłosić zarzutów 
merytorycznych w odpowiedzi na pozew. 
Rozpoznając apelację strony pozwanej, Sąd Okręgowy w Toruniu przedstawił 
Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne o treści przytoczonej na wstępie. 
Formułując wątpliwości dotyczące wykładni art. 47914 § 2 k.p.c., Sąd Okręgowy 
uwypuklił problem, czy prekluzja, o której mowa w wymienionym przepisie wchodzi 
w rachubę także wtedy, gdyby było oczywiste, że prowadzi do „jaskrawego 
naruszenia zasady prawdy materialnej”. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Od połowy lat dziewięćdziesiątych postępowanie cywilne jest systematycznie 
uwalniane od ograniczeń i restrykcji formalnych, chroniących dominującą w 
poprzednim okresie i traktowaną dogmatycznie zasadę tzw. prawdy obiektywnej. 
Jednocześnie współczesny ustawodawca stale wzmacnia elementy 
kontradyktoryjności, uwypuklające indywidualistyczny charakter procesu cywilnego 
oraz zasadę autonomii praw prywatnych. Przykładem dokonywanych zmian jest 
wprowadzenie do kodeksu postępowania cywilnego przepisów rozszerzających 
oraz umacniających system prekluzji materiału procesowego nieprzedstawionego w 
określonym terminie, sprzyjający zasadzie koncentracji materiału dowodowego, a 
nawet – w niektórych rodzajach spraw – wręcz warunkujący jej funkcjonowanie. 
System ten, mówiąc najogólniej, polega na nałożeniu na strony – w sposób 
bardziej lub mniej kategoryczny – ciężaru przedstawienia sądowi wszystkich 
znanych im faktów, dowodów i zarzutów w określonym (najczęściej ustawowo) 
terminie, pod rygorem utraty możliwości późniejszego ich przytaczania lub 
powoływania. Do rygorów systemu prekluzyjnego należy również wymaganie, aby – 

także w określonym terminie – strony podały wszystkie znane im fakty, dowody i 
zarzuty, choćby nawet w formie ewentualnej, tylko na wypadek, gdyby twierdzenia 
zaprezentowane w pierwszej kolejności okazały się nieskuteczne lub nie zostały 
uwzględnione przez sąd. Zważywszy na surowe konsekwencje działania systemu 
prekluzji, ustawodawca uzupełnia go wielokrotnie elementami dyskrecjonalnej 
władzy sędziego, co pozwala na przyjęcie i rozpoznanie spóźnionych twierdzeń o 
faktach, a także wniosków dowodowych i zarzutów, jeżeli strona nie mogła 
przedstawić ich wcześniej albo potrzeba ich przedstawienia powstała później. 
System prekluzji znajduje urzeczywistnienie zwłaszcza w tych sprawach, które ze 
względu na swój charakter wymagają podwyższonej sprawności postępowania, a 
także w sprawach objętych przymusem adwokacko-radcowskim lub w sprawach, w 
których przymus ten wprawdzie nie obowiązuje, ale zawodowi pełnomocnicy biorą 
w nich udział. Szczególne znaczenie dla upowszechnienia tego systemu miała 
ustawa z dnia 24 maja 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, 
ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, ustawy o kosztach sądowych 
w sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 
48, poz. 554 ze zm.); w sposób wskazujący na konsekwentne założenia 
legislacyjne, tworzące spójną koncepcję przyspieszenia i usprawnienia 
postępowania odrębnego w sprawach gospodarczych oraz sprawach drobnych i 
prostych, ustawodawca znowelizował art. 47912 § 2, art. 47914 § 2, art. 495 § 3 
k.p.c. oraz wprowadził – obok innych przepisów konstytuujących postępowanie 
uproszczone – art. 5055 k.p.c. (por. także art. 207 § 3 k.p.c.). Przepisy te mają 
bardzo zbliżoną treść i wyraźnie określony cel – koncentrację materiału 
dowodowego, skupienie czynności procesowych stron i przyspieszenie 
postępowania. 
Treść przepisu art. 47912 § 2 k.p.c., będącego przedmiotem rozważanego 
zagadnienia prawnego, jest jasna i oczywista, a użyte przez prawodawcę 
sformułowania wyraźnie wskazują, że w sytuacji opisanej w hipotezie tego przepisu 
pozwany bezwarunkowo traci uprawnienia do powoływania twierdzeń i zarzutów 
oraz dowodów na ich poparcie w dalszym toku postępowania, jeżeli nie zgłosił ich w 
odpowiedzi na pozew, chyba że wykaże, iż ich powołanie w odpowiedzi na pozew 
nie było możliwe, albo że potrzeba powołania wynikła później. W związku z tym nie 
może budzić wątpliwości teza, że spóźnione twierdzenia strony – jako 
sprekludowane – sąd pomija, a więc traktuje je, jakby nie zostały zgłoszone, 

natomiast zarzuty i dowody oddala. Zważywszy na fakt, że w omawianym przepisie 
ustawodawca nie zawarł, z wyjątkiem kryterium temporalnego, żadnych innych 
kryteriów prekluzji, należy przyjąć, iż przepis ten dotyczy wszystkich spóźnionych 
twierdzeń, zarzutów i dowodów, bez względu na ich znaczenie dla rozstrzygnięcia 
sprawy. Jest też oczywiste, że wyłącza on także stosowanie art. 217 k.p.c. 
W uzasadnieniu zagadnienia prawnego Sąd Okręgowy wyraził jednak obawy, 
czy stosowanie art. 47912 § 2 k.p.c. jest uzasadnione w sytuacji, w której prowadzi 
to do oczywistego i „jaskrawego” naruszenia zasady prawdy materialnej. 
Odpowiadając na tę wątpliwość, trzeba przede wszystkim odwołać się do 
jednoznacznych, nie dopuszczających żadnych koncesji, wyników wykładni 
językowej, o których była już mowa. Trzeba także zwrócić uwagę, że po zmianach 
prawa procesowego cywilnego dokonanych ustawą z dnia 1 marca 1996 r. o 
zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta 
Rzeczypospolitej – Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, 
Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w 
sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.), 
redukujących obowiązki działania sądu z urzędu oraz zmniejszających aktywność 
sądu w zakresie gromadzenia materiału procesowego, w doktrynie powstał problem 
dotyczący obowiązywania zasady prawdy materialnej; w szczególności po 
skreśleniu art. 3 § 2 i zmianie art. 232 k.p.c. uzasadnione stało się pytanie, czy 
ustawodawca odstąpił od zasady prawdy materialnej, określanej poprzednio jako 
„prawda obiektywna”, na rzecz prawdy formalnej. Odpowiedź na to pytanie należy 
do nauki prawa procesowego, która – w publikowanych dotychczas głosach – 
opowiada się za tezą, że jakkolwiek ograniczono instrumenty prawne pozwalające 
sądowi na dotarcie do prawdy, jak też przeniesiono ciężar dochodzenia do niej na 
strony, to jednak, zważywszy zwłaszcza na obowiązywanie art. 3, 212, 213 § 1, art. 
229, 232 zdanie drugie i 339 § 2 k.p.c., zasada prawdy materialnej nadal 
obowiązuje, samo zaś dochodzenie do prawdy może być poczytywane jako jeden z 
celów procesu sądowego. 
Tezę tę trzeba uznać za trafną, bez wątpienia jednak zasada prawdy materialnej 
nie ma współcześnie charakteru bezwzględnego, ustawodawca bowiem 
wielokrotnie ogranicza ją lub koryguje (np. art. 231, 234, 233 § 2, art. 246, 247 i 217 
§ 2). Ograniczenie funkcjonowania tej zasady dyktowane jest różnymi motywami; 
ustawodawca albo chroni w ten sposób określone wartości (np. w zakresie prawa 

rodzinnego) albo realizuje pożyteczne społecznie cele (np. przyspieszenie i 
uproszczenie postępowania). Innymi słowy, ustawodawca, nie rezygnując z 
podstawowego celu procesu, jakim jest dojście do prawdy materialnej, pozwala w 
wielu przypadkach na poprzestanie na prawdzie formalnej. Dzieje się tak również 
wtedy, gdy wszystkie narzędzia pozwalające odkryć prawdę pozostają w rękach 
stron, które jednak – z różnych powodów – z nich nie korzystają bądź czynią to 
nieumiejętnie. 
Powracając na grunt art. 47914 § 2 k.p.c., należy zaznaczyć, że podobnie jak inne 
przepisy realizujące system prekluzji procesowej, nie ogranicza on – wbrew 
obawom Sądu Okręgowego – możności dojścia do prawdy oraz prawa stron do 
obrony. W sposób wprawdzie rygorystyczny, ale uzasadniony istotą i celami 
procesu sądowego, określa on jedynie ramy czasowe, w których pozwany powinien 
przedstawić wszystkie środki obrony. Jest jasne, że dla strony należycie dbającej o 
swoje interesy, zwłaszcza dla przedsiębiorcy mogącego zapewnić sobie 
profesjonalną obsługę prawną, przepis ten – uwzględniwszy także przewidziane w 
nim wyjątki od prekluzji – nie może stanowić jakiejkolwiek przeszkody w 
prowadzeniu procesu i wykazaniu wszystkich swych racji. Trzeba przy tym 
pamiętać, że ustanawianie terminów, stawianie rozmaitych wymagań formalnych, a 
także dyscyplinowanie stron oraz organów procesowych, należy do istoty 
postępowania sądowego i stanowi jego immanentną cechę. 
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.