III CZP 114/13

Sygn. akt III CZP 114/13 
 
 
 
UCHWAŁA 
Dnia 7 lutego 2014 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący) 
SSN Barbara Myszka 
SSN Marta Romańska (sprawozdawca) 
 
Protokolant Bożena Kowalska 
 
w sprawie z wniosku S. S. 
przy uczestnictwie Zb. S. i R. S. 
o dział spadku po Z. S. i K. S., 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 7 lutego 2014 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w L. 
postanowieniem z dnia 27 lutego 2013 r.,  
 
"1) Czy jeżeli w razie dziedziczenia ustawowego dział spadku 
następuje między zstępnymi, to zaliczeniu na schedę spadkową 
podlega wartość gospodarstwa rolnego przekazanego spadkobiercy 
(następcy) przez spadkodawcę (rolnika) w drodze umowy zawartej 
na podstawie art. 52 ustawy z dnia 27 października 1977 roku                
o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników             
i ich rodzin (Dz.U. Nr 32, poz. 140)? 
 
a w razie odpowiedzi twierdzącej, 
 

 
2 
        2)  czy w wypadku, o którym mowa w punkcie 1 zaliczeniu na 
schedę 
spadkową 
podlega 
wartość 
całego 
gospodarstwa,                
czy też jedynie wartość udziału spadkobiercy (następcy) w tym 
gospodarstwie, jeżeli w drodze umowy przekazania gospodarstwo 
weszło w skład majątku wspólnego spadkobiercy (następcy) i jego 
małżonka?" 
 
 
podjął uchwałę: 
 
1. 
Wartość 
gospodarstwa 
rolnego 
przekazanego 
spadkobiercy (następcy) w drodze umowy zawartej 
w trybie art. 52 ustawy z dnia 27 października 1977 r. 
o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach 
dla rolników i ich rodzin (Dz.U. Nr 32, poz. 140 ze zm.) 
nie  podlega zaliczeniu na należną temu spadkobiercy 
schedę spadkową na podstawie art. 1039 k.c. 
2. 
W pozostałym zakresie odmawia podjęcia uchwały. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
3 
Uzasadnienie 
 
S. S. w postępowaniu prowadzonym z udziałem Zb. S. i R. S. wniósł o 
dokonanie działu spadku po rodzicach – Z. S. i K. S. oraz o podział ich majątku 
wspólnego.  
Postanowieniem z 3 października 2012 r. Sąd Rejonowy w R. ustalił skład 
majątku wspólnego Z. S. i K. S. i spadków po nich oraz dokonał podziału tego 
majątku i działu spadków.  
Sąd Rejonowy ustalił, że Z. S. zmarł w 1996 r., a spadek po nim 
odziedziczyła żona i trzech synów w częściach po 1/4. K. S. zmarła w 2009 r., a 
spadek po niej odziedziczyło trzech synów w częściach po 1/3. W skład spadków 
po rodzicach stron wchodziła nieruchomość zabudowana drewnianym budynkiem 
mieszkalnym, środki pieniężne i biżuteria. Te składniki majątku stały się 
przedmiotem 
podziału 
oraz 
orzeczenia 
o 
spłatach 
i 
dopłatach 
między 
spadkobiercami. Gospodarstwo rolne, które małżonkowie Z. S. i K. S. przekazali 
Zb. S. umową z 10 września 1980 r., nie weszło w skład spadków po nich. Sąd 
Rejonowy uznał, że brak jest też podstaw do uwzględnienia żądania wnioskodawcy 
o zaliczenie na poczet schedy spadkowej Zb. S. wartości gospodarstwa rolnego 
przekazanego mu przez rodziców. Zdaniem Sądu Rejonowego, umowa o 
przekazanie gospodarstwa rolnego następcy nie jest tożsama z umową darowizny, 
a zatem nie można do niej stosować art. 1039 k.c. Niezależnie od wielu 
szczegółowych różnic między tymi umowami, inna była też jej causa od causa 
umowy darowizny, ponieważ celem zawarcia umowy przekazania gospodarstwa 
rolnego następcy było uzyskanie emerytury, a nie uczynienie nieodpłatnego 
przysporzenia w jego majątku.  
Od postanowienia Sądu Rejonowego wnioskodawca wywiódł apelację, 
a przy jej rozpoznawaniu powstało istotne zagadnienie prawne, które Sąd 
Okręgowy w L. postanowieniem z 27 lutego 2013 r. przedstawił do rozstrzygnięcia 
Sądowi Najwyższemu, nadając mu formę pytania: czy jeżeli w razie dziedziczenia 
ustawowego dział spadku następuje między zstępnymi, to zaliczeniu na schedę 
spadkową podlega wartość gospodarstwa rolnego przekazanego spadkobiercy 

 
4 
(następcy) przez spadkodawcę (rolnika) w drodze umowy zawartej na podstawie 
art. 52 ustawy z 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym rolników i 
członków ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140; dalej: „ustawa z 1977 r.”), a w razie 
odpowiedzi twierdzącej, czy w powyższym wypadku zaliczeniu na schedę 
spadkową podlega wartość całego gospodarstwa, czy też jedynie wartość udziału 
spadkobiercy (następcy) w tym gospodarstwie, jeżeli w drodze umowy przekazania 
gospodarstwo weszło w skład majątku wspólnego spadkobiercy (następcy) i jego 
małżonka? 
Sąd Okręgowy podkreślił, że na tle dotychczasowego orzecznictwa Sądu 
Najwyższego nie jest jasne, czy art. 1039 k.c. dotyczy wyłącznie umów darowizny 
w rozumieniu art. 888 k.c., czy także innych nieodpłatnych przysporzeń na rzecz 
spadkobierców z majątku spadkodawcy, a zwłaszcza przysporzenia w postaci 
gospodarstwa rolnego przekazanego następcy umową zawartą na podstawie 
ustawy z 1977 r. Sąd Okręgowy stwierdził nadto, że w razie twierdzącej odpowiedzi 
na pierwsze zagadnienie, powstaje potrzeba rozstrzygnięcia wątpliwości, czy gdy 
następca pozostaje w związku małżeńskim i w ustroju wspólności majątkowej 
małżeńskiej, w rezultacie czego gospodarstwo rolne trafia do majątku wspólnego, 
to zaliczeniu na schedę spadkową podlega wartość całego gospodarstwa rolnego 
będącego przedmiotem umowy z następcą, czy tylko wartość udziału następcy - 
spadkobiercy w tym gospodarstwie (a więc połowa wartości całego gospodarstwa). 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
1. W art. 1039 § 1 k.c. ustawodawca ustanowił obowiązek zaliczenia na 
schedę spadkową wartości darowizn otrzymanych od spadkodawcy przez każdego 
z dziedziczących po nim na podstawie ustawy zstępnych i małżonka. Obowiązek 
ten nie ma charakteru bezwzględnego, gdyż nie dotyczy drobnych darowizn 
zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych (art. 1039 § 3 k.c.) oraz darowizn, 
które spadkodawca uczynił bez obowiązku ich zaliczenia na schedę spadkową 
(art. 1039 § 1 in fine k.c.).  
W kolejnych jednostkach redakcyjnych art. 1039 k.c. ustawodawca 
konsekwentnie  używa pojęcia „darowizna”, a taką nazwę nosi, uregulowana w art. 
888-902 k.c., umowa jednostronnie zobowiązująca, w której darczyńca zobowiązuje 

 
5 
się do bezpłatnego świadczenia kosztem swego majątku na rzecz obdarowanego, 
ten zaś darowiznę przyjmuje. W świetle art. 1039 § 1 k.c. niewątpliwie jest, 
że zaliczeniu na schedę spadkową zstępnych i małżonka spadkodawcy, pomiędzy 
którymi następuje dział spadku, podlega to, co weszło do ich majątku w wykonaniu 
zawartej ze spadkodawcą umowy mającej cechy oznaczone w art. 888 § 1 k.c. 
Rozstrzygane zagadnienie prawne dotyczy umowy przekazania gospodarstwa 
rolnego następcy. Powstaje zatem kwestia, czy usprawiedliwione jest traktowanie 
jej jako pewnego rodzaju darowizny, gdyż wówczas art. 1039 § 1 k.c. miałby do niej 
zastosowanie wprost. W razie negatywnej odpowiedzi na to pytanie, konieczne jest 
rozważenie, czy art. 1039 § 1 k.c. może być stosowany nie tylko do umów 
darowizny, ale też do umów mających tylko pewne wspólne z nią cechy oraz czy 
umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy ma tych cech na tyle dużo, by 
usprawiedliwiało to zastosowanie do niej art. 1039 § 1 k.p.c. per analogiam. 
2.1. Umowa o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy została 
wprowadzona do systemu prawnego ustawą z 1977 r., obowiązującą od 
1 stycznia  1978 r. Wcześniej, uzyskanie przez rolnika świadczeń emerytalnych lub 
o zbliżonym charakterze mogło wynikać z umowy dożywocia lub z przeniesienia 
własności gospodarstwa rolnego na rzecz Skarb Państwa (szerzej w uzasadnieniu 
uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 25 listopada 2005 r., III CZP 59/05, 
OSNC 2006, nr 5, poz. 79).  
Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z 1977 r. przekazanie następcy lub Państwu 
gospodarstwa rolnego było jedną z przesłanek uzyskania emerytury przez rolnika, 
obok osiągnięcia wieku emerytalnego, opłacania składek na fundusz emerytalny, 
zawierania przez odpowiednio długi czas umów z jednostkami gospodarki 
uspołecznionej skupującymi produkty rolne. Umowa przekazania gospodarstwa 
rolnego następcy została wprowadzona do systemu prawnego z zamiarem 
uczynienia jej elementem polityki rolnej, środkiem umożliwiającym przeprowadzenie 
zmiany pokoleniowej w rolnictwie, tworzącym warunki do przejęcia gospodarstw 
rolnych przez młodsze pokolenie rolników. Gwarancją, że rolnicy przekażą 
następcom gospodarstwa rolne w zorganizowanej całości, zdolne do dalszego 
prowadzenia produkcji rolnej, było ustawowe wymaganie, by wartość gospodarstwa 
przekazywanego przez rolnika następcy z zamiarem uzyskania świadczeń 

 
6 
emerytalnych nie obniżyła się w ciągu pięciu lat przed zawarciem umowy. 
Regułą miało być przekazanie gospodarstwa tylko jednemu następcy, przez 
co ustawodawca zamierzał ograniczyć dalsze rozdrabnianie areału rolnego. 
Przekazanie gospodarstwa rolnego kilku następcom mogło nastąpić, jeżeli 
wpłynęłoby to na poprawę struktury obszarowej i zwiększenie produkcji towarowej 
gospodarstw rolnych prowadzonych przez nich (art. 43 ust. 1 i 2, art. 46 ustawy 
z 1977 r.). 
Przekazanie gospodarstwa rolnego następcy następowało w drodze umowy 
sporządzonej na piśmie przed naczelnikiem gminy. Zgody na jej zawarcie naczelnik 
gminy odmawiał w formie decyzji, jeżeli stwierdził, że przystępujący do umowy 
nie spełniają przesłanek ustawowych (art. 52 ust. 1 ustawy z 1977 r.).  
Rolnik nie mógł zupełnie swobodnie zadecydować o tym, z kim zawrze 
umowę przekazania gospodarstwa rolnego. Art. 75 ust. 1 pkt 2 ustawy z 1977 r. 
stanowił, że „następcami”, którym gospodarstwo może być przekazane są zstępni, 
rodzeństwo i dzieci rodzeństwa rolnika oraz jego pasierbowie i wychowankowie, 
którzy 
posiadają 
kwalifikacje 
do 
prowadzenia 
gospodarstwa 
rolnego, 
nie  przekroczyli 55 lat życia i nie są inwalidami I lub II grupy; w razie braku takich 
osób - współwłaściciel gospodarstwa spełniający te warunki. Kwalifikacje 
do prowadzenia gospodarstwa rolnego, które powinien mieć następca były tożsame 
z kwalifikacjami do prowadzenia gospodarstwa rolnego, jakimi powinien 
legitymować się nabywca nieruchomości rolnej lub jej części (dawny art. 166 § 1 
k.c.), określonymi w § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z 28 listopada 1964 r. 
w   sprawie 
przenoszenia 
własności 
nieruchomości 
rolnych, 
znoszenia 
współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych 
(tekst jedn.: Dz. U. z 1972 r. Nr 31, poz. 215 ze zm.). Następca musiał też dawać 
gwarancje należytego prowadzenia gospodarstwa rolnego (§ 37 rozporządzenia 
Rady Ministrów z 9 grudnia 1977 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów 
ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich 
rodzin, Dz. U. Nr 37, poz. 166), a był to wymóg różny od posiadania kwalifikacji do 
prowadzenia gospodarstwa rolnego. Pierwszeństwo w przejęciu gospodarstwa 
rolnego miał przy tym następca wskazany przez rolnika pracujący w gospodarstwie 
podlegającym przekazaniu (szerzej w mającej moc zasady prawnej uchwale składu 

 
7 
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 21 października 1982 r., III CZP 30/82, 
OSNC 1983, nr 1, poz. 3). Państwo deklarowało pomoc dla następcy rolnika, dla 
którego praca w gospodarstwie stanowiła wyłączne źródło utrzymania, a który 
nie został wskazany, jako przejmujący gospodarstwo rolne (art. 43 ust. 3 i 4 ustawy 
z 1977 r.). W razie braku następców lub gdy następca nie spełniał warunków do 
przejęcia gospodarstwa rolnego albo odmówił jego przejęcia, gospodarstwo rolne 
na wniosek rolnika przejmowało Państwo (art. 45 ustawy z 1977 r.). 
Następca wstępował w stosunki prawne dzierżawy dotyczące przekazanego 
mu gospodarstwa oraz przejmował długi związane z jego prowadzeniem, 
za wyjątkiem zaległych składek na fundusz emerytalny rolników oraz podatków 
i opłat. Był też ograniczony w możliwości zbycia nieruchomości wchodzących 
w skład przejętego gospodarstwa przez okres 10 lat od zawarcia umowy (por. art. 
47, 48, 49 ustawy z 1977 r.). 
Rolnik, który przekazał gospodarstwo rolne następcy lub Państwu miał 
prawo do bezpłatnego użytkowania działki gruntu rolnego o obszarze do 0,3 ha, 
lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich w rozmiarze niezbędnym do 
zaspokojenia potrzeb jego i jego rodziny. Do praw tych zastosowanie znajdowały 
przepisy kodeksu cywilnego o służebności mieszkania i o użytkowaniu (art. 22 ust. 
1 i 2 ustawy z 1977 r.). 
W powyższym stanie prawnym zawarta została umowa przekazania 
gospodarstwa rolnego następcy przez spadkodawców, po których Sądy meriti 
dokonują działu spadku w niniejszej sprawie.   
2.2. W okresie od 1 stycznia 1983 r. do 31 grudnia 1990 r. zasady 
przekazywania gospodarstw rolnych następcom były unormowane w przepisach 
ustawy z 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidulanych 
i członków ich rodzin (tekst jedn.: Dz. U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133 ze zm.; dalej: 
„ustawa z 1982 r.”).  
Za przekazanie gospodarstwa rolnego w rozumieniu tej ustawy uważało się 
nieodpłatne przeniesienie jego posiadania, a jeżeli rolnik był właścicielem - także 
własności, na rzecz następcy, a jeżeli rolnik nie miał następcy spełniającego 
warunki określone w ustawie albo następca odmówił przejęcia gospodarstwa - 

 
8 
odpłatne lub nieodpłatne przeniesienie posiadania, a gdy rolnik był właścicielem - to 
także własności, gospodarstwa na rzecz dowolnej osoby fizycznej albo prawnej 
stosownie do przepisów kodeksu cywilnego, z wyjątkiem zamiany na inne 
gospodarstwo rolne, albo wydzierżawienie co najmniej na okres 10 lat gruntów 
wchodzących w skład gospodarstwa rolnego innej osobie niż małżonek, zstępny, 
małżonek zstępnego, czy domownik rolnika. Jeżeli rolnik lub jego małżonek byli 
właścicielami lub posiadaczami kilku gospodarstw rolnych, przekazaniu podlegały 
wszystkie gospodarstwa (art. 53 ustawy z 1982 r.). Przekazanie gospodarstwa 
rolnego następcy albo innej osobie oraz sprzedaż następowała w drodze umowy 
zawartej w formie aktu notarialnego, a przekazanie gospodarstwa rolnego przez 
rolnika będącego tylko jego posiadaczem następowało w drodze umowy 
sporządzonej przez organ administracji państwowej (art. 59 ust. 1 i 2 ustawy 
z 1982 r.). 
W art. 48 ustawy z 1982 r. ustawodawca określił cechy decydujące 
o możliwości uznania określonej osoby za następcę rolnika. Z przepisu tego 
wynikało, że może nim być zstępny, który ma pełną zdolność do czynności 
prawnych, nie przekroczył 55 lat, nie jest inwalidą I lub II grupy albo inwalidą III 
grupy całkowicie niezdolnym do pracy w gospodarstwie rolnym i pracuje 
w przekazywanym gospodarstwie po ukończeniu szesnastego roku życia co 
najmniej od 5 lat. Gospodarstwo rolne mogło być przekazane, według wyboru 
rolnika, jednemu lub kilku następcom (art. 50 ustawy z 1982 r.). W pewnych 
sytuacjach następca mógł być uznany za niegodnego przejęcia gospodarstwa 
rolnego, o czym orzekał sąd z inicjatywy rolnika (art. 49 ustawy z 1982 r.). 
Jak poprzednio, państwo deklarowało pomoc dla następcy rolnika, dla którego 
praca w gospodarstwie stanowiła wyłączne źródło utrzymania, a który nie został 
wskazany przez rolnika jako przejmujący gospodarstwo rolne (art. 51 ustawy 
z 1982 r.), a przejmowało gospodarstwo rolne na wniosek rolnika, jeśli ten nie 
przekazał go następcy lub innej osobie (art. 52 ustawy z 1982 r.).  
Następca wstępował w stosunki prawne dzierżawy dotyczące przekazanego 
mu gospodarstwa (art. 54 ustawy z 1982 r.) oraz w prawa i obowiązki związane 
z prowadzeniem gospodarstwa, za wyjątkiem zaległych składek na fundusz 
emerytalny rolników oraz podatków i opłat (art. 55 ustawy z 1982 r.). 

 
9 
Rolnik, który przekazał gospodarstwo rolne następcy wraz z budynkami, miał 
prawo do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń 
gospodarskich w zakresie niezbędnym do zaspokajania swoich potrzeb i potrzeb 
członków rodziny oraz do użytkowania działki gruntu rolnego o powierzchni nie 
przekraczającej 10% obszaru przekazanego gospodarstwa, nie więcej jednak niż 
o powierzchni 0,3 ha (art. 56 ust. 1 i 2 ustawy z 1982 r.). W przypadku odpłatnego 
lub nieodpłatnego przekazania gospodarstwa rolnego innej osobie niż następca, 
strony mogły określić w umowie, jakie uprawnienia będą przysługiwać rolnikowi 
w przekazanym gospodarstwie, z tym że użytkowana przez niego działka gruntu nie 
mogła stanowić gospodarstwa rolnego ani działu specjalnego, a jej powierzchnia 
nie mogła przekraczać połowy powierzchni przekazanego gospodarstwa (art. 56 
ust. 5 ustawy z 1982 r.). Z gospodarstwa rolnego przekazanego następcy rolnik 
mógł wyłączyć i zachować na własność działkę gruntu, na której był wzniesiony 
budynek mieszkalny, jeżeli następca wyraził na to zgodę. Jeśli gospodarstwo 
zostało przekazane innej osobie, to jej zgoda na takie wyłączenie oraz na 
wyłączenie inwentarza żywego i martwego nie była potrzebna (art. 57 ust. 2 i 3 
ustawy z 1982 r.). 
Gdy żaden ze współmałżonków nie osiągnął wieku emerytalnego, 
a gospodarstwo rolne zostało przez nich przekazane następcy, każdy z małżonków 
mógł żądać od niego odpowiedniego świadczenia pieniężnego, usprawiedliwionego 
ich potrzebami oraz możliwościami następcy, w wysokości co najmniej połowy 
emerytury w podstawowej wysokości, poczynając od dnia wystąpienia z żądaniem. 
Do świadczenia tego odpowiednie zastosowanie znajdowały przepisy kodeksu 
cywilnego o rencie (art. 22 ust. 1 i 2 ustawy z 1982 r.).  
2.3. Od 1 stycznia 1991 r. zasady przekazywania gospodarstw rolnych 
następcom reguluje ustawa z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym 
rolników (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1403; dalej: „ustawa z 1990 r.”) 
w rozdziale „umowa z następcą”. 
Przez umowę z następcą rolnik będący właścicielem (współwłaścicielem) 
gospodarstwa rolnego zobowiązuje się przenieść na osobę młodszą od niego 
co najmniej o 15 lat jego własność (udział we współwłasności) i posiadanie z chwilą 

 
10
nabycia prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej, jeżeli następca do tego czasu 
będzie pracować w podlegającym przekazaniu gospodarstwie. Umowa z następcą 
może zawierać także inne postanowienia, w szczególności dotyczące wzajemnych 
świadczeń stron przed i po przeniesieniu przez rolnika własności gospodarstwa 
rolnego na następcę. Do umowy z następcą znajdują odpowiednie zastosowanie 
przepisy kodeksu cywilnego o umowie przedwstępnej, z wyjątkiem art. 390 § 1, 
chyba że strony postanowiły inaczej (art. 91 ustawy z 1990 r.). Jeżeli rolnik zmarł 
przed wykonaniem umowy z następcą, który pracował w jego gospodarstwie co 
najmniej 5 lat, następca może żądać wykonania tej umowy przez spadkobierców 
rolnika, a roszczenie następcy ma pierwszeństwo przed roszczeniami z tytułu 
zapisów (art. 90 ustawy z 1990 r.). 
Rolnik po przeniesieniu własności gospodarstwa rolnego na następcę może 
żądać od niego świadczeń przewidzianych w art. 908 § 1 k.c., w zakresie 
uzasadnionym potrzebami rolnika i członków jego rodziny oraz warunkami 
majątkowymi i osobistymi następcy, z uwzględnieniem jego nakładu pracy 
w gospodarstwie rolnika i korzyści uzyskanych od rolnika przed objęciem 
gospodarstwa, chyba że w umowie z następcą albo w umowie zawartej w celu 
wykonania tej umowy strony postanowią inaczej. Jeżeli rolnik przeniósł własność 
gospodarstwa rolnego na następcę przed nabyciem prawa do emerytury lub renty, 
a w umowie z następcą albo w umowie zawartej w celu wykonania tej umowy 
nie postanowiono inaczej, może on także żądać od następcy świadczeń 
pieniężnych w wysokości nieprzekraczającej połowy emerytury podstawowej 
miesięcznie do czasu nabycia prawa do emerytury lub renty (art. 88 ust. 1 i 2 
ustawy z 1990 r.).  
Umowa z następcą, a także umowa w celu wykonania umowy z następcą 
(przenosząca własność gospodarstwa rolnego na następcę), wymaga formy aktu 
notarialnego (art. 84 i 85 ustawy z 1990 r.). 
Umowa z następcą może być rozwiązana przez sąd na żądanie rolnika, 
jeżeli następca bez usprawiedliwionych powodów nie podjął albo zaprzestał pracy 
w gospodarstwie rolnika, nie wywiązuje się z obowiązków przyjętych w umowie lub 
postępuje w taki sposób, że nie można wymagać od rolnika, aby spełnił obowiązki 

 
11
względem następcy (art. 87 ustawy z 1990 r.). Umowa przenosząca własność 
gospodarstwa rolnego, zawarta w celu wykonania umowy z następcą, może być 
rozwiązana przez sąd na żądanie rolnika w przypadkach wskazanych w art. 89 
ustawy z 1990 r.  
2.4. Z przytoczonych przepisów wynika, że wprawdzie podstawowe 
rozwiązania dotyczące przekazania gospodarstwa rolnego następcy przewidziane 
w ustawie z 1977 r. zostały przejęte przez ustawy z 1982 r. oraz z 1990 r., 
ale umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy według ustaw z 1977 r. 
i z 1982 r. oraz umowa z następcą według ustawy z 1990 r. różnią się 
konstrukcyjnie pomiędzy sobą. Zarówno w nauce, jak i w orzecznictwie przez długi 
czas toczyła się dyskusja na temat ich podobieństw z umową darowizny.  
W wypowiedziach nauki na temat umowy przekazania gospodarstwa rolnego 
następcy akcentowano, że została ona pomyślana jako środek do przeprowadzenia 
zmian generacyjnych w rolnictwie, w celu zapewnienia wysokiej produktywności 
gospodarstw rolnych dzięki gospodarowaniu przez młodych oraz w celu 
zagwarantowania starszym rolnikom niezbędnego utrzymania. Przekazanie 
gospodarstwa rolnego to przeniesienie na rzecz następcy własności i posiadania 
gospodarstwa rolnego w zamian za emeryturę lub rentę. Jego podstawą jest 
cywilnoprawna umowa nazwana. W reżimie ustaw z 1977 r. i z 1982 r. przekazanie 
gospodarstwa na rzecz następcy następowało nieodpłatne. 
Cechy umowy przekazania gospodarstwa rolnego nie są wymienianie 
jednolicie. W mniejszości są poglądy, że umowa ta ma cechy darowizny, gdyż 
w relacji między stronami występuje causa donandi, nawet wtedy, gdy rolnik 
przekazuje gospodarstwo rolne celem uzyskania emerytury. O nieodpłatnym 
charakterze przysporzenia w majątku następcy decyduje to, że rolnik nie uzyskuje 
od następcy żadnego ekwiwalentu w zamian za swoje świadczenie (emeryturę lub 
rentę rolnik otrzymuje od państwa). 
Za dominujące trzeba uznać jednak stanowisko, że umowa przekazania 
gospodarstwa rolnego następcy ma charakter rozporządzający, nieodpłatny, ale 
rolnik nie zawiera jej causa donandi lecz causa obligandi lub causa solvendi, 
ponieważ nie muszą go łączyć z następcą jakieś więzi emocjonalne, a czynności 

 
12
dokonuje nie po to, by dokonać przysporzenia w majątku następcy, lecz by uzyskać 
świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Niektórzy przedstawiciele nauki nie 
wykluczają stosowania do tej umowy per analogiam przepisów o darowiźnie, 
z zastrzeżeniem jednak, że w większości nie da się ich zastosować do umowy 
przekazania gospodarstwa rolnego ze względu na specjalnie dla niej stworzoną 
regulację prawną albo ich sprzeczność z jej konstrukcją. Czasami dostrzega się 
więcej podobieństw między umową przekazania gospodarstwa rolnego następcy 
z umową dożywocia niż z umową darowizny.  
Wyraźny jest też spór, czy wartość gospodarstwa rolnego uzyskanego przez 
następcę na podstawie umowy jego przekazania następcy zawartej na podstawie 
ustawy z 1977 r. i z 1982 r. podlega przewidzianym przez prawo spadkowe 
doliczeniom (na poczet schedy spadkowej - art. 1039 k.c. oraz do substratu 
zachowku - art. 993 k.c.). 
W orzecznictwie w odniesieniu do umowy przekazania gospodarstwa 
rolnego następcy zawieranej w reżimie ustawy z 1977 r. w zasadzie jednolicie 
przyjmowano, że nie jest ona rodzajem darowizny lecz samodzielnie uregulowanym 
typem umowy, do której nie stosuje się przepisów o darowiźnie. W uchwale 
z 31 lipca 1979 r., III CZP 41/79 (OSNC 1979, nr 12, poz. 238), dostrzegając 
rozbieżności w doktrynie co do charakteru prawnego ocenianej umowy, Sąd 
Najwyższy przyjął, że ma ona charakter cywilnoprawny, dwustronny, a znajdują do 
niej 
zastosowanie, 
oprócz 
szczegółowych 
przepisów 
jej 
dotyczących, 
ogólne przepisy o czynnościach prawnych oraz o umowach (np. co do ważności tej 
umowy).  
W uchwale z 16 lipca 1980 r., III CZP 44/80 (OSNC 1981, nr 2-3, poz. 24), 
Sąd Najwyższy podkreślił, że umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy 
zawarta na podstawie ustawy z 1977 r. wywołuje skutki rzeczowe (prowadzi do 
przeniesienia własności gospodarstwa rolnego) i – ze względu na swój cel 
(uzyskanie przez przekazującego gospodarstwo rolne rolnika świadczenia 
z ubezpieczenia społecznego) – różni się od innych umów prowadzących do 
tożsamego skutku (np. darowizny). Wspólną cechę umowy przekazania 
gospodarstwa rolnego i umowy darowizny Sąd Najwyższy dostrzegł wyłącznie 

 
13
w nieodpłatności świadczenia na rzecz następcy. Wskazał przy tym, że chociaż ta 
właściwość łączy darowiznę i umowę przekazania gospodarstwa rolnego następcy, 
to inna jest causa świadczenia: przy darowiźnie to klasyczna causa donandi, 
natomiast przy umowie przekazania gospodarstwa rolnego następcy cel socjalny - 
zapewnienie 
rolnikowi 
przekazującemu 
gospodarstwo 
rolne 
emerytury 
z ubezpieczenia 
społecznego 
oraz 
zapewnienie 
dalszego 
prowadzenia 
gospodarstwa rolnego przez młodą osobę. Podobieństwo między analizowanymi 
umowami, lecz brak ich tożsamości, pozwala w kwestiach nieuregulowanych 
w  przepisach o umowie przekazania gospodarstwa rolnego następcy na 
odpowiednie stosowanie tylko niektórych przepisów o umowie darowizny. 
Sąd  Najwyższy podkreślił, że umowa przekazania gospodarstwa rolnego i umowa 
darowizny mają status autonomiczny, a zatem od woli stron (i rezultatu, jaki 
zamierzają osiągnąć) zależy, która z tych umów stanie się podstawą świadczenia 
w  postaci przeniesienia własności gospodarstwa rolnego. 
Na te same różnice między obu umowami Sąd Najwyższy wskazał także 
w uchwałach z 19 lutego 1991 r., III CZP 4/91 (OSNCP 1991, nr 8-9, poz. 103), 
z 25 marca 1992 r., III CZP 19/92 (OSNCP 1992, nr 9, poz. 163), z 14 października 
1992 r., III CZP 125/92 (OSNCP 1993, nr 4, poz. 58) i z 8 września 1993 r., III CZP 
121/93 (OSNC 1994, nr 5, poz. 97), wyprowadzając z ich odmienności 
podmiotowych, przedmiotowych oraz wymagań co do formy konkluzję, że tylko 
umowie przekazania gospodarstwa rolnego następcy właściwa jest cecha 
polegająca na zapewnieniu zbywcy świadczeń od państwa.  
W uchwale siedmiu sędziów z 25 listopada 2005 r., III CZP 59/05, OSNC 
2006, nr 5, poz. 79, Sąd Najwyższy, po przeanalizowaniu wypowiedzi orzecznictwa 
i doktryny oraz po porównaniu konstrukcji umowy darowizny i przekazania 
gospodarstwa rolnego następcy, uznał, że umowa przekazania gospodarstwa 
rolnego następcy przewidziana ustawą z 1977 r. nie jest rodzajem umowy 
darowizny.  
2.5. Nieco inaczej postrzegano charakter umowy przekazania gospodarstwa 
rolnego następcy zawieranej na podstawie ustawy z 1982 r. W postanowieniu 
z 18 kwietnia 2008 r., II CSK 647/07 (Lex nr 518174), rozstrzygając kwestię 

 
14
przynależności gospodarstwa rolnego przekazanego następcy na podstawie 
ustawy z 1982 r. do majątku odrębnego następcy lub wspólnego z małżonkiem, 
Sąd Najwyższy stwierdził, że stanowisko co do tego, czy do umowy przekazania 
gospodarstwa rolnego należy stosować per analogiam przepisy o darowiźnie zajęte 
w uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 25 listopada 2005 r., III CZP 
59/05 (OSNC 2005, nr 5, poz. 79), jest nieaktualne na gruncie ustawy z 1982 r. 
Z przepisów tej ustawy wynika bowiem, że przekazanie własności gospodarstwa 
rolnego odbywa się w drodze nieodpłatnej umowy przeniesienia własności, dla 
której obowiązuje forma aktu notarialnego. Taka konstrukcja umowy jest zbieżna 
z ustaloną w art. 888 § 1 k.c. konstrukcją darowizny. W konsekwencji do umowy 
przekazania gospodarstwa rolnego następcy zawartej na podstawie ustawy 
z 1982 r. należy stosować przepisy o darowiźnie.  
Odmienność regulacji przekazania gospodarstwa rolnego następcy na 
podstawie ustawy z 1977 r. oraz ustawy z 1982 r., decydująca o dopuszczalności 
stosowania do umów przekazania gospodarstwa rolnego zawieranych pod rządami 
ustawy z 1982 r. przepisów o darowiźnie per analogiam, gdy tymczasem nie było 
to dopuszczalne w odniesieniu do umów zawieranych w reżimie prawnym ustawy 
z 1977 r., została przez Sąd Najwyższy zaakcentowana także w postanowieniu 
z 30 stycznia 2009 r., II CSK 450/08 (Lex nr 599753) i w uchwale z 16 maja 2012 r., 
III CZP 20/12 (0SNC 2012, nr 11, poz. 26). W najnowszej wypowiedzi na temat 
relacji między umową przekazania gospodarstwa rolnego a umową darowizny 
(uchwała z 28 listopada 2012 r., III CZP 68/12, OSNC 2013, nr 5, poz. 59), 
Sąd Najwyższy przyjął jednak, że także umowa przekazania gospodarstwa rolnego 
zawarta na podstawie ustawy z 1982 r. jest odrębną od darowizny umową 
nazwaną, uregulowaną poza kodeksem cywilnym, do której nie mają zastosowania 
przepisy o darowiźnie ani wprost, ani w drodze analogii. Nieodpłatność świadczenia 
nie jest bowiem dominującą cechą tej umowy, odmiennie niż dla darowizny. 
2.6. W podsumowaniu tego wątku trzeba stwierdzić, że wnioski 
o podobieństwie umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy do umowy 
darowizny nie powinny być formułowane na podstawie samego tylko zbliżenia 
formy przewidzianej dla zawarcia tych umów, co nastąpiło zresztą dopiero 
w ustawie z 1982 r. Tę decyzję ustawodawcy należy zresztą tłumaczyć nie tyle 

 
15
wolą uczynienia umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy jakimś 
rodzajem umowy darowizny, co potrzebą ustalenia jednolitych co do formy reguł 
obrotu nieruchomościami, przy założeniu, że notariusz sporządzający umowę ma 
wyższe kwalifikacje do kontroli przesłanek jej zawarcia niż osoba piastująca funkcję 
organu administracji.  
Skoro ustawodawca zdecydował się wprowadzić umowę przekazania 
gospodarstwa rolnego następcy (umowę z następcą) do systemu prawnego obok 
innych umów, na podstawie których 
zainteresowany mógł spowodować 
przeniesienie na inną osobę w drodze czynności inter vivos własności lub tylko 
posiadania należącej do niego nieruchomości rolnej lub całego gospodarstwa 
rolnego, a w ustawie z 1977 r. przewidział dla tej umowy specyficzną konstrukcję 
prawną, różną od konstrukcji sprzedaży, darowizny, dożywocia, to nie sposób 
utożsamiać umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy z tymi umowami 
uregulowanymi w kodeksie cywilnym, w tym i z umową darowizny.  
Umowa przekazania gospodarstwa rolnego mogła być zawarta przez rolnika 
z następcą, którym – w reżimie prawnym ustalonym ustawami z 1977 r. i z 1982 r. – 
mogła być wyłącznie osoba mająca cechy sprecyzowane wyżej (pkt 2.1 i 2.2), 
albo  - w braku takiej osoby lub braku po jej stronie woli zawarcia umowy 
przekazania gospodarstwa rolnego – Skarb Państwa. Przedmiot świadczenia 
w umowie przekazania gospodarstwa rolnego następcy nie mógł być swobodnie 
określony przez rolnika, gdyż przepisy ustawy wymagały, by przekazaniu następcy 
podlegały wszystkie prowadzone przez niego gospodarstwa rolne i w całości.  
Następca rolnika w wyniku 
zawarcia 
z nim umowy przekazania 
gospodarstwa rolnego uzyskiwał nie tylko przysporzenie w postaci praw do 
tego  zespołu składników majątkowych, które składały się na przekazane mu 
gospodarstwa, ale przejmował także odpowiedzialność za długi związane z jego 
prowadzeniem. O tym, jaka była rzeczywista wysokość przysporzenia uzyskanego 
przez następcę w związku z wykonaniem umowy przez rolnika decydować musiała 
zatem 
relacja 
między 
aktywami 
w 
przekazanym 
mu 
gospodarstwie 
i zobowiązaniami wynikającymi z jego prowadzenia, które musiał zaspokoić.  
W związku z zawarciem umowy darowizny na obdarowanym nie ciążą żadne 

 
16
obowiązki 
świadczenia 
na 
rzecz 
darczyńcy, 
gdy 
tymczasem 
następca 
jako przejmujący gospodarstwo rolne ma pewne obowiązki względem rolnika. 
Uprawnieniem rolnika było bowiem zachowanie dla siebie i rodziny pewnego areału 
lub także zabudowań, a następca musiał znosić korzystanie z nich przez rolnika 
i jego bliskich pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. 
Pomiędzy osobami zawierającymi umowę przekazania gospodarstwa 
rolnego na podstawie ustawy z 1977 r. nie musiały istnieć takie relacje 
emocjonalne, które by przemawiały za działaniem rolnika z zamiarem uczynienia na 
rzecz przejmującego gospodarstwo nieodpłatnego przysporzenia kosztem swego 
majątku. Taki zamiar mógł być przez rolnika zrealizowany przez zawarcie umowy 
darowizny z dowolnie wybraną osobą, posiadającą jednak kwalifikacje wymagane 
do nabycia nieruchomości rolnych. Celem działania rolnika zawierającego umowę 
przekazania 
gospodarstwa 
rolnego 
następcy 
było 
uzyskanie 
świadczeń 
emerytalnych w związku z zaprzestaniem pracy w gospodarstwie rolnym. 
Co do zasady zatem, umowie tej nie należy przypisywać causa donandi lecz causa 
obligandi. O ile darowiznę można odwołać, to umowa przekazania gospodarstwa 
rolnego następcy, ważnie zawarta w reżimie ustawy z 1977 r., przez długi czas była 
nierozwiązywalna. Taka możliwość stworzona została dopiero w przepisach ustaw 
z 1982 r. i z 1990 r. Objęcie zakresem regulacji zezwalającej na rozwiązanie 
umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy w razie uporczywego 
postępowania wobec rolnika w sposób sprzeczny z zasadami współżycia 
społecznego nie tylko samego następcy lecz i jego bliskich oraz spadkobierców, 
objaśniane było tym, że jednym z celów umowy nieodpłatnego przekazania 
gospodarstwa rolnego następcy jest zapewnienie rolnikowi nie tylko bytu 
materialnego, ale i także dobrego traktowania na starość (por. szerzej uzasadnienia 
uchwał Sądu Najwyższego z 14 października 1992 r., III CZP 125/92, OSNC 1992, 
nr 3, poz. 58; z 25 marca 1992 r., III CZP 19/92, OSNC 1992, nr 9, poz. 163, 
z 8 września 1993 r., III CZP 121/93, OSNC 1994, nr 5, poz. 97). 
Zestawienie kolejno obowiązującej regulacji prawnej dotyczącej umowy 
przekazania gospodarstwa rolnego następcy wskazuje na to, że przepisy o tej 
umowie wyraźnie ewoluowały w kierunku zbliżenia jej konstrukcji do umowy 
dożywocia, która jest umową wzajemną i odpłatną, a świadczenie wykonywane 

 
17
w jej wykonaniu nie jest czynione pod tytułem darmym (por. uzasadnienie uchwał 
Sądu Najwyższego z 25 marca 1992 r., III CZP 19/92, OSNC 1992, nr 9, poz. 163, 
z 8 września 1993 r., III CZP 121/93, OSNC 1994, nr 5, poz. 97). 
3. W art. 1039 k.c. ustawodawca odwołuje się do pojęcia używanego 
w systemie prawa cywilnego na oznaczenie konkretnego typu umowy, nie zaś do 
cech możliwych do przypisania – z punktu widzenia znaczenia dla majątku 
wierzycieli – świadczeniom spełnianym przez zobowiązanych w wykonaniu różnych 
umów (np. bezpłatne przysporzenie, do którego wyraźnie odwołuje się w art. 889 
k.c.). Rodzi to pytanie, czy zaliczeniu na schedę spadkową podlegają tylko 
świadczenia spełnione przez spadkodawcę na rzecz uczestniczących w dziale 
spadku zstępnych i małżonka w wykonaniu umowy darowizny, czy także 
świadczenia spełnione w wykonaniu umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego 
następcy, która – jak powiedziano wyżej – nie jest darowizną, lecz co najwyżej 
może mieć jakieś cechy tej umowy.  
W orzecznictwie Sądu Najwyższego rysuje się tendencja do szerokiego 
wykładnia użytego w art. 1039 § 1 k.c. pojęcia „darowizna” i obejmowania nim nie 
tylko umów darowizny w rozumieniu art. 888 § 1 k.c. W postanowieniu 
z 23 października 1975 r., III CRN 281/75 (OSNC 1976, nr 10, poz. 212) Sąd 
Najwyższy przyjął, że na poczet schedy spadkowej zalicza się również wartość 
nieruchomości uzyskanej przez spadkobiercę wskutek ustawowego uwłaszczenia, 
o ile wcześniej wszedł on w posiadanie takiej nieruchomości w okolicznościach 
uzasadniających tezę, że przeniesienie posiadania zostało dokonane na poczet 
schedy spadkowej. Tak samo ocenił tę kwestię Sąd Najwyższy w uchwale 
z 7 grudnia 1983 r., III CZP 60/83 (OSNC 1984, nr 7, poz. 108). W obu tych 
przypadkach u podstaw nabycia własności nieruchomości z mocy samego prawa 
leżało przeniesienie przez spadkodawcę posiadania nieruchomości rolnej 
na przyszłego spadkobiercę w drodze nieformalnej umowy, gdyż ustawa 
z 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 
27, poz. 250) prowadziła do usankcjonowania stanów faktycznych będących 
konsekwencją nieformalnie zawartych umów sprzedaży, darowizny, działu spadku, 
zaś art. 9 tej ustawy stanowił, że nabycie nieruchomości, którą rolnik objął 
w posiadanie na podstawie umowy darowizny zawartej bez prawem przewidzianej 

 
18
formy, nie narusza przepisów kodeksu cywilnego o zaliczaniu darowizn na poczet 
schedy spadkowej. 
W postanowieniu z 24 stycznia 2002 r., III CKN 503/00 (Lex nr 53147), 
Sąd Najwyższy stwierdził jednak, że oprócz darowizn zaliczeniu na schedę 
spadkową podlegają wszelkie korzyści uzyskane przez spadkobiercę od 
spadkodawcy, 
a 
w 
wyliczeniu 
takich 
korzyści 
wymienił 
także 
wartość 
gospodarstwa rolnego przekazanego spadkobiercy - następcy na podstawie umowy 
zawartej na podstawie ustawy z 1977 r.  
W postanowieniu z 9 grudnia 2010 r., III CSK 39/10 (Lex nr 53147), Sąd 
Najwyższy stwierdził, że zaliczeniu na schedę spadkową podlegają wszelkie 
przysporzenia dokonane przez spadkodawcę pod tytułem darmym na rzecz 
spadkobiercy, z zastrzeżeniem, że dla uznania, iż między spadkodawcą a jego 
spadkobiercą miała miejsce darowizna zaliczalna na schedę spadkową musi jednak 
dojść do transferu określonego prawa z majątku spadkodawcy do majątku 
spadkobiercy na poczet schedy spadkowej. Ten kierunek wykładni został 
podtrzymany w postanowieniu Sądu Najwyższego z 23 listopada 2012 r., I CSK 
217/12 (Lex nr 738107), w którym Sąd Najwyższy przyjął, że użyte w art. 1039 § 1 
k.c. określenie „darowizna” nie oznacza tylko przysporzenia w ramach umowy 
darowizny, ale należy przez nie rozumieć wszelkie przysporzenia dokonane 
pod tytułem darmym, chyba że chodzi o przysporzenia, o których mowa w art. 1039 
§ 3 k.c., lub gdy świadczona korzyść nie jest wymierna, przybierając postać pracy 
lub usługi dokonywanej w ramach pomocy w rodzinie. O tym, że usługi świadczone 
na rzecz przyszłego spadkodawcy nie mogą być traktowane jak darowizna 
zaliczalna na poczet schedy spadkowej Sąd Najwyższy wypowiedział się też 
w postanowieniu z 6 marca 2002 r., V CKN 876/00 (Lex nr 55164). 
4. Prawo spadkowe przewiduje zaliczanie darowizn nie tylko na schedę 
spadkową zstępnych i małżonka przy dziedziczeniu ustawowym, lecz również przy 
obliczaniu wysokości należnego uprawnionym zachowku (art. 
993 k.c.). 
Pojęcie  „darowizna” użyte zarówno w art. 1039 k.c., jak i art. 993 k.c., powinno być 
wykładane tak samo.  
Wypowiedzi nauki na temat rodzaju świadczeń z majątku spadkodawcy 

 
19
zaliczalnych na poczet zachowku uprawnionym do niego są zróżnicowane. 
Według jednego poglądu, art. 993 k.c. dotyczy wyłącznie świadczenia uzyskanego 
w wykonaniu umowy darowizny jako jednej z umów nazwanych, a według 
przeciwnego - art. 993 k.c. ma zastosowanie do wszystkich świadczeń pod tytułem 
darmym. Stanowisko kompromisowe zakłada, że odpowiedzi na pytanie 
o zaliczenie przysporzenia na poczet substratu zachowku należy dokonać 
z uwzględnieniem skutku spowodowanego przez dokonaną czynność w majątku 
spadkodawcy i uprawnionego do zachowku, a nie według formalnych cech 
konstrukcyjnych samej czynności.  
Gdy chodzi o umowę przekazania gospodarstwa rolnego następcy (umowę 
z następcą), to dostrzegając jej odrębność od umowy darowizny, w nauce 
podkreśla się czasem, że co do skutków bardzo zbliża się ona do umowy 
darowizny, a to sprawia, że wartość gospodarstwa rolnego otrzymanego przez 
następcę należy doliczać do wartości substratu zachowku i na poczet zachowku 
następcy, zgodnie z art. 993 k.c. (art. 996 k.c.) stosowanym wprost albo 
per  analogiam. Przeciwnicy tego stanowiska twierdzą, że zaliczeniu na poczet 
substratu zachowku podlegają wyłącznie darowizny, a umowa o przekazanie 
gospodarstwa rolnego następcy nie jest darowizną. Czasami poglądowi temu 
towarzyszy zastrzeżenie, że osoba, której przekazano gospodarstwo rolne powinna 
jego wartość zaliczyć na poczet substratu własnego zachowku. 
W orzecznictwie dostrzegalna jest tendencja, by zakres przysporzeń 
zaliczalnych na poczet zachowku (art. 993 k.c.) wyznaczać zbieżnie z zakresem 
przysporzeń zaliczalnych na poczet schedy spadkowej (art. 1039 § 1 k.c.). 
Jej wyrazem jest pogląd, że doliczaniu na potrzeby ustalenia wysokości substratu 
zachowku podlega wartość nieruchomości, której posiadanie spadkobierca nabył 
od spadkodawcy, natomiast prawo własności do niej uzyskał wskutek uwłaszczenia 
(por. wyrok Sądu Najwyższego z 2 grudnia 2011 r., III CSK 77/11, Lex nr 1162686). 
Problem doliczania do substratu zachowku wartości gospodarstwa rolnego 
przekazanego następcy na podstawie ustawy z 1977 r. był rozważany przez 
Sąd Najwyższy w uchwale z 19 lutego 1991 r., III CZP 4/91 (OSNC 1991, nr 8-9, 
poz. 103), w której Sąd ten uznał, że wartości gospodarstwa rolnego 

 
20
w analizowanej sytuacji nie dolicza się do substratu zachowku, bowiem mimo 
licznych zmian, jakim z biegiem czasu podlegała regulacja umowy przekazania 
gospodarstwa rolnego, wciąż ma ona autonomiczny charakter względem umowy 
darowizny. Umowa ta ma niejednorodny charakter, ponieważ jej regulacja prawna 
zawiera elementy prawa administracyjnego, cywilnego i ubezpieczeniowego. 
Te okoliczności uniemożliwiają traktowanie jej tak samo jak darowizny na potrzeby 
wyliczenia substratu zachowku. 
Kontynuacją tej linii orzecznictwa jest uchwała z 21 czerwca 2012 r., III CZP 
29/12 (OSNC 2013, nr 1, poz. 7), w której Sąd Najwyższy przyjął, że przy ustalaniu 
zachowku nie uwzględnia się wartości gospodarstwa rolnego przekazanego 
następcy na podstawie ustawy z 1982 r., o czym decyduje odmienność umowy 
przekazania gospodarstwa rolnego od umowy darowizny. Zdaniem Sądu 
Najwyższego, art. 993 k.c. posługując się pojęciem „darowizna” odwołuje się do tak 
nazwanej umowy uregulowanej w art. 888 i n. k.c., a nie każdej czynności prawnej 
pod tytułem darmym. Nie jest także dopuszczalne skorzystanie w tym przypadku 
z wykładni funkcjonalnej art. 993 i 994 k.c., która mogłaby prowadzić do 
odmiennych rezultatów, ani zastosowanie art. 993 i 994 k.c. per analogiam do 
umowy przekazania gospodarstwa rolnego. Dla umowy przekazania gospodarstwa 
rolnego cecha nieodpłatności ma drugorzędne znaczenie, gdyż do jej essentialia 
negotii 
należą 
przede 
wszystkim: 
ograniczony 
krąg 
podmiotów, 
którym 
gospodarstwo można przekazać; praca osoby otrzymującej gospodarstwo w tym 
gospodarstwie oraz konieczność przekazania gospodarstwa rolnego dla otrzymania 
świadczeń z ubezpieczenia społecznego.  
Sąd Najwyższy zauważył też, że mimo znanych kontrowersji co do 
możliwości traktowania umowy przekazania gospodarstwa rolnego w prawie 
spadkowym tak jak darowizny, ustawodawca nie zdecydował się na interwencję 
i zmianę art. 993 k.c., choć mógł to uczynić, gdy regulował doliczanie do substratu 
zachowku wartości zapisów windykacyjnych. Brak jego działań należy uznać za 
akceptację dla odmienności umowy przekazania gospodarstwa rolnego oraz 
darowizny, także w kontekście doliczania świadczeń do substratu zachowku. 
5. W podsumowaniu powyższego trzeba stwierdzić, że umowa darowizny 

 
21
i umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy to umowy nazwane, mające 
pewne cechy wspólne, ale też różniące się od siebie w istotny sposób. Konstrukcja 
umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy ewoluowała wraz 
z kolejnymi aktami prawnymi regulującymi system emerytalny rolników w kierunku 
stopniowego rozszerzenia swobody rolnika – zbywcy w kształtowaniu warunków 
umowy z nabywcą, ale treść wzajemnych praw i obowiązków, jakie mogły dla siebie 
przewidzieć strony tej umowy decydowały o jej jeszcze wyraźniejszym zbliżeniu do 
umowy dożywocia. 
Wyżej już powiedziano, że brak jest podstaw do odmiennego traktowania 
umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy na gruncie art. 993 i art. 1039 
§ 1 k.c., a – wobec odrębności umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy 
zawartej w reżimie ustawy z 1977 r. w stosunku do umowy darowizny – argumenty 
przytoczone przez Sąd Najwyższy w uchwale z 21 czerwca 2012 r., III CZP 29/12 
(OSNC 2013, nr 1, poz. 7) za stanowiskiem o niezaliczaniu wartości gospodarstwa 
przekazanego przez rolnika następcy umową zawartą w reżimie ustawy z 1982 r. 
na poczet zachowku należnego następcy (spadkobiercy) pozostają aktualne także 
w odniesieniu do problemu zaliczania wartości takiego gospodarstwa na poczet 
schedy spadkowej (art. 1039 § 1 k.c.). 
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., Sąd 
Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.