III CZP 114/09

Uchwała z dnia 12 stycznia 2010 r., III CZP 114/09 
 
Sędzia SN Barbara Myszka (przewodniczący) 
Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk 
Sędzia SN Marek Sychowicz (sprawozdawca) 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Dariusza S. przeciwko Marianowi S. o 
stwierdzenie obowiązku złożenia oświadczenia woli, po rozstrzygnięciu w Izbie 
Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 12 stycznia 2010 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Toruniu postanowieniem z dnia 30 
września 2009 r.: 
"1. Czy sprawa o zobowiązanie pozwanego do złożenia oświadczenia woli o 
przeniesieniu na powoda własności nieruchomości na skutek odwołania jej 
darowizny jest sprawą o własność w rozumieniu art. 618 § 1 zdanie pierwsze 
k.p.c.? 
w razie odpowiedzi twierdzącej 
2. Czy naruszenie art. 618 § 2 zdanie pierwsze k.p.c. polegające na 
zaniechaniu przez sąd pierwszej instancji przekazania sprawy o zobowiązanie 
pozwanego do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu na powoda własności 
nieruchomości do postępowania o zniesienie współwłasności tej nieruchomości sąd 
odwoławczy bierze pod uwagę z urzędu?" 
podjął uchwałę: 
 
Sprawa pomiędzy współwłaścicielami o stwierdzenie obowiązku złożenia 
przez obdarowanego oświadczenia woli co do przeniesienia na darczyńcę 
przedmiotu odwołanej darowizny jest sporem o prawo własności w 
rozumieniu art. 618 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. Sąd drugiej instancji bierze z 
urzędu pod uwagę niedopuszczalność – z chwilą wszczęcia postępowania o 
zniesienie współwłasności – odrębnego postępowania w takiej sprawie. 
 
Uzasadnienie 
 

Zagadnienia prawne przedstawione do rozstrzygnięcia powstały przy 
rozpoznawaniu apelacji powoda od wyroku, którym oddalone zostało powództwo o 
stwierdzenie obowiązku złożenia przez pozwanego oświadczenia woli o 
przeniesieniu na powoda udziału w nieruchomości na skutek odwołania darowizny z 
powodu rażącej niewdzięczności. Sąd Okręgowy stwierdził, że w innej, wcześniej 
wszczętej sprawie, toczy się postępowanie o zniesienie współwłasności 
wymienionej nieruchomości z udziałem stron jako współwłaścicieli. Apelacja nie 
zawiera zarzutu, że wobec toczącego się postępowania o zniesienie 
współwłasności, postępowanie w sprawie było niedopuszczalne. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Zagadnienia prawne przedstawione do rozstrzygnięcia powstały na tle art. 618 
k.p.c. Jak powszechnie podkreśla się w piśmiennictwie i judykaturze, unormowanie 
zawarte w tym przepisie czyni z postępowania o zniesienie współwłasności 
postępowanie o charakterze kompleksowym, celem jego bowiem jest 
rozstrzygnięcie o całokształcie stosunków prawnych pomiędzy współwłaścicielami 
do chwili zniesienia współwłasności. 
Wśród spraw, które rozstrzyga sąd w postępowaniu o zniesienie 
współwłasności, art. 618 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. wymienia spory o prawo 
własności. W piśmiennictwie prawniczym i judykaturze zgodnie przyjmuje się, że 
sporem o prawo własności w rozumieniu art. 618 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. jest 
każdy spór, w wyniku rozstrzygnięcia którego może okazać się, że osoba 
występująca jako współwłaściciel rzeczy nie jest w ogóle współwłaścicielem lub że 
przysługujący jej udział we współwłasności ma inną wysokość. Chodzi przy tym o 
spory toczące się pomiędzy współwłaścicielami. Spośród przykładów spraw 
dotyczących takich sporów, które dostarcza orzecznictwo Sądu Najwyższego, 
wymienić należy sprawy o stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie nieruchomości 
wspólnej (uchwała pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 15 grudnia 1969 r., III CZP 
12/69, OSNCP 1970, nr 3, poz. 39), o ustalenie wysokości udziału w rzeczy 
wspólnej (uchwała z dnia 5 kwietnia 1979 r., III CZP 1/79, OSNCP 1979, nr 12, poz. 
229), o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym 
(postanowienie z dnia 14 grudnia 1981 r., I CZ 101/81, OSNCP 1982, nr 11-12, 
poz.172 oraz uzasadnienie uchwały z dnia 29 stycznia 1993 r., III CZP 175/92, 
OSNCP 1993, nr 6, poz. 111) oraz o ustalenie nieważności umowy darowizny 
udziału w rzeczy wspólnej (uchwała z dnia 19 grudnia 1986 r., III CZP 92/86, 

OSNCP 1988, nr 1, poz. 9). We wszystkich tych sprawach chodzi o spory, których 
podstawa faktyczna i prawna jest różna. Także ich rozstrzygnięcie może przybrać 
różną postać, niemniej łączy je jedna wspólna cecha; rozstrzygnięcie zapadłe w 
tych sprawach może przesądzać, że osoba uznawana dotychczas lub podająca się 
za współwłaściciela rzeczy nie jest współwłaścicielem lub że przysługuje jej we 
współwłasności udział w innej wysokości. 
W sprawie o stwierdzenie obowiązku złożenia przez obdarowanego 
oświadczenia woli co do przeniesienia na darczyńcę przedmiotu odwołanej 
darowizny przedmiotem sporu jest zwykle skuteczność odwołania darowizny, co 
wiąże się z kwestią terminu i formy złożenia oświadczenia o odwołaniu darowizny, 
istnieniem rażącej niewdzięczności obdarowanego, a niekiedy przebaczeniem 
obdarowanemu przez darczyńcę (art. 898-900 k.c.). Nie te okoliczności decydują 
jednak o charakterze wyroku uwzględniającego powództwo w takiej sprawie. Wyrok 
ten, zastępując oświadczenie woli obdarowanego o przeniesieniu na darczyńcę 
przedmiotu darowizny (art. 64 k.c., art. 1047 k.p.c.), wywiera skutek w postaci 
przeniesienia przedmiotu darowizny na darczyńcę. Do osiągnięcia tego skutku 
zbędne jest złożenie oświadczenia woli przez darczyńcę; wyrok stwierdza zawarcie 
umowy i zastępuje tę umowę (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego 
z dnia 7 stycznia 1967 r., III CZP 32/66, OSNCP 1968, nr 12, poz. 199). 
Wyrok uwzględniający powództwo wydany w sprawie o stwierdzenie 
obowiązku złożenia przez obdarowanego oświadczenia woli co do przeniesienia na 
darczyńcę przedmiotu odwołanej darowizny wywiera więc, tak jak np. ważnie 
zawarta umowa przenosząca własność, bezpośredni skutek tak co do przedmiotu, 
którego dotyczy, jak i co do prawa stron do tego przedmiotu (prawa własności). 
Jeżeli jest to wyrok dotyczący przeniesienia na darczyńcę przedmiotu odwołanej 
darowizny, którym jest udział w nieruchomości, to oznacza, że udział ten przestał 
być własnością obdarowanego, a stał się własnością darczyńcy. Wyrok taki 
rozstrzyga więc o własności tego udziału, a tym samym o własności przedmiotu 
pozostającego we współwłasności. Sprawa, w której może dojść do wydania 
takiego wyroku, jest więc sprawą o prawo własności w rozumieniu art. 618 § 1 
zdanie pierwsze k.p.c. 
Stosownie do art. 618 § 2 zdanie pierwsze k.p.c., z chwilą wszczęcia 
postępowania o zniesienie współwłasności odrębne postępowanie w sprawach 
wymienionych w § 1 tego artykułu, a więc także w sprawach o prawo własności, jest 

niedopuszczalne. Pojęcie „niedopuszczalności postępowania” jest w nauce 
postępowania cywilnego używane dla określenia konsekwencji wystąpienia ujemnej 
przesłanki procesowej (przeszkody procesowej). Skutkiem niedopuszczalności 
postępowania powinno być w zasadzie odrzucenie pozwu (zob. art. 199 § 1, art. 
1099 § 1 i art. 1165 § 1 k.p.c.), a gdy niedopuszczalność postępowania jest 
wynikiem zdarzenia, które nastąpiło po jego wszczęciu – umorzenie postępowania 
(art. 355 § 1 k.p.c.). Przepisy szczególne mogą przy tym stanowić, że zamiast 
odrzucenia pozwu może wchodzić w grę inne orzeczenie, np. w razie 
niedopuszczalności drogi sądowej – przekazanie sprawy innemu organowi (art. 464 
§ 1 k.p.c.). Nieodrzucenie pozwu w niektórych wypadkach powoduje nieważność 
postępowania; tak jest w szczególności gdy zachodzi tzw. zawisłość sporu (lis 
pendens), tj., gdy o to samo roszczenie między tymi samymi stronami toczy się 
sprawa wcześniej wszczęta (art. 379 pkt 3 k.p.c.). 
Niedopuszczalność – z chwilą wszczęcia postępowania o zniesienie 
współwłasności – odrębnego postępowania w sprawach wymienionych w art. 618 § 
1 k.p.c. należy rozumieć jako niedopuszczalność prowadzenia postępowania w tych 
sprawach ze względu na swoistą zawisłość sporu, tj. wszczęcie sprawy o zniesienie 
współwłasności, obejmującej także rozstrzygnięcie sporów w sprawach 
wymienionych w art. 618 § 1 k.p.c., bez względu na to, które z tych postępowań 
zostało wszczęte jako pierwsze. Można zatem twierdzić, że w przypadku wszczęcia 
odrębnego postępowania w sprawach wymienionych w art. 618 § 1 k.p.c. po 
wszczęciu postępowania o zniesienie współwłasności (w jego toku), pozew 
(wniosek) powinien zostać odrzucony. 
Według art. 618 § 2 zdanie drugie i trzecie k.p.c., będące w toku w chwili 
wszczęcia postępowania o zniesienie współwłasności sprawy wymienione w art. 
618 § 1 k.p.c. przekazuje się do dalszego rozpoznania sądowi prowadzącemu 
postępowanie o zniesienie współwłasności, z tym że jeżeli postępowanie o 
zniesienie współwłasności zostało wszczęte po wydaniu wyroku, przekazanie 
następuje tylko wówczas, gdy sąd drugiej instancji uchyli wyrok i sprawę przekaże 
do ponownego rozpoznania. Z przepisów tych wynika, że decyzją procesową nie 
jest wówczas – jak wynikałoby z zasad ogólnych – umorzenie postępowania, ale 
przekazanie sprawy sądowi prowadzącemu postępowanie o zniesienie 
współwłasności. Z art. 618 § 2 zdanie drugie i trzecie k.p.c. wywodzi się, że także 
gdy sprawa wymieniona w art. 618 § 1 k.p.c. została wszczęta po wszczęciu 

postępowania o zniesienie współwłasności, decyzją procesową, w której znaleźć 
powinna wyraz przewidziana w art. 618 § 2 zdanie pierwsze k.p.c. 
niedopuszczalność odrębnego postępowania w tych sprawach, jest także decyzja o 
przekazaniu sprawy do dalszego rozpoznania sądowi prowadzącemu postępowanie 
o zniesienie współwłasności. Jest to stanowisko powszechnie przyjęte i utrwalone 
zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie. Na stanowisko to nie miała wpływu 
zmiana art. 618 § 2 k.p.c., dokonana ustawą z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie 
Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej – 
Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania 
administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz 
niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 96, poz. 43 ze zm.). 
Rozumienie „niedopuszczalności postępowania”, o której mowa w art. 618 § 2 
zdanie pierwsze k.p.c. sprawia, że nieprzekazanie sądowi prowadzącemu 
postępowanie o zniesienie współwłasności sprawy wymienionej w art. 618 § 1 
k.p.c., która została wytoczona po wszczęciu postępowania o zniesienie 
współwłasności, podlega zakwalifikowaniu jako uchybienie powodujące nieważność 
postępowania. Stosownie do art. 378 § 1 k.p.c., uchybienie takie sąd drugiej 
instancji bierze pod uwagę z urzędu (...) (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 
lipca 1970 r., III CZP 39/70, OSNCP 1971, nr 2, poz. 25). 
Należy dodać, że literalna wykładnia art. 618 § 2 zdanie drugie i trzecie k.p.c. 
prowadzi do wniosku, iż stwierdzenie przez sąd drugiej instancji naruszenia art. 618 
§ 2 zdanie pierwsze k.p.c. powinno spowodować – z zastrzeżeniem, którego 
dotyczy art. 618 § 2 zdanie trzecie k.p.c. – przekazanie sprawy do dalszego 
rozpoznania sądowi prowadzącemu postępowanie o zniesienie współwłasności. 
Oczywiście, przekazanie takie jest możliwe dopiero po uchyleniu zaskarżonego 
wyroku, do czego – w razie naruszenia art. 618 § 2 zdanie pierwsze k.p.c. – 
samodzielnej podstawy należy upatrywać w tym przepisie i w art. 618 § 2 zdanie 
drugie k.p.c. Kwestią, która nie została objęta zagadnieniem prawnym jest 
możliwość wykorzystania wówczas rozwiązania przewidzianego w art. 618 § 2 
zdanie trzecie k.p.c. i przekazania sprawy sądowi prowadzącemu postępowanie o 
zniesienie współwłasności tylko wówczas, gdy sąd drugiej instancji uchyli wyrok 
wobec stwierdzenia innych uchybień aniżeli naruszenie art. 618 § 2 zdanie 
pierwsze k.p.c., tj. gdy podstawą uchylenia jest art. 386 § 2 lub 4 k.p.c. Artykuł 618 
§ 2 zdanie trzecie k.p.c. jest wprawdzie przepisem szczególnym, ale przewiduje 

postępowanie, które ze względu na jego racjonalność powinno mieć miejsce także 
w razie stwierdzenia przez sąd drugiej instancji naruszenia art. 618 § 2 zdanie 
pierwsze k.p.c. także w przypadkach, których przepis ten wprost nie dotyczy. 
Z tych przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak wyżej.