III CZP 112/03

Uchwała z dnia 23 stycznia 2004 r., III CZP 112/03 
 
Sędzia SN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Józef Frąckowiak 
Sędzia SN Maria Grzelka 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Domu Maklerskiego "E." S.A. w K. 
przeciwko Adamowi Z. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na 
posiedzeniu jawnym w dniu 23 stycznia 2004 r., przy udziale prokuratora 
Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia prawnego przedstawionego 
przez Sąd Apelacyjny w Katowicach postanowieniem z dnia 12 listopada 2003 r.: 
"Czy zastępcze doręczenie (art. 139 § 1 k.p.c.) dokonane zgodnie z § 9 ust. 3 
rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 1999 r. w sprawie 
szczegółowego trybu doręczania pism przez pocztę w postępowaniu cywilnym 
(Dz.U. Nr 62, poz. 697 ze zm.), w jego brzmieniu sprzed nowelizacji obowiązującej 
od 1 kwietnia 2003 r., można uznać za skuteczne mimo późniejszego stwierdzenia 
przez Trybunał Konstytucyjny utraty mocy obowiązującej tego przepisu ?" 
podjął uchwałę: 
 
Doręczenie na podstawie art. 139 § 1 k.p.c., dokonane przed utratą mocy 
obowiązującej § 9 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 
czerwca 1999 r. w sprawie szczegółowego trybu doręczania pism sądowych 
przez pocztę w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 kwietnia 2003 r. (Dz.U. Nr 
62, poz. 697 ze zm.), jest skuteczne. 
 
Uzasadnienie 
 
Sąd Okręgowy w Katowicach – po wydaniu nakazu zapłaty w postępowaniu 
upominawczym – wysłał przez pocztę pozwanemu odpis tego orzeczenia wraz z 
pozwem pod adres wskazany przez powoda. Listonosz, stwierdziwszy niemożność 
doręczenia tej przesyłki adresatowi osobiście i w sposób zastępczy (art. 138 k.p.c), 
pozostawił ją wraz z odpowiednio wypełnionym formularzem w pocztowej placówce 

oddawczej, gdzie na dowodzie doręczenia zamieszczono adnotację "awizowano 
dnia 29 marca 2001 r.". Przewodniczący – po zwróceniu przez pocztę przesyłki z 
informacją, że adresat nie podjął jej w oznaczonym terminie – wydał zarządzenie o 
pozostawieniu korespondencji w aktach ze skutkiem doręczenia w dniu 6 kwietnia 
2001 r. 
Sąd Apelacyjny w Katowicach, rozpoznając zażalenie pozwanego na 
postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 20 lutego 2003 r. o odrzuceniu sprzeciwu 
od nakazu zapłaty jako spóźnionego, przedstawił Sądowi Najwyższemu do 
rozstrzygnięcia – na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. – przytoczone na wstępie 
zagadnienie prawne. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Przepis art. 139 § 1 k.p.c. reguluje doręczenie pism sądowych – w razie 
niemożności dokonania doręczenia właściwego lub zastępczego – w drodze awiza 
pocztowego, która polega na złożeniu pisma w urzędzie pocztowym i umieszczeniu 
zawiadomienia o tym na drzwiach mieszkania adresata lub w skrzynce pocztowej. 
Ten sposób doręczenia określa nie tylko przytoczony przepis, ale także 
rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 czerwca 1999 r. w sprawie 
szczegółowego doręczania pism sądowych przez pocztę w postępowaniu cywilnym 
(Dz.U. Nr 62, poz. 679 ze zm. – dalej: "rozporządzenie z 1999 r."), określające 
reguły, którymi powinien kierować się listonosz i odpowiedni urząd pocztowy, gdy 
zachodzi sytuacja przewidziana w art. 139 § 1 k.p.c. Paragraf 9 ust. 3 tego 
rozporządzenia w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 kwietnia 2003 r. stanowił, że 
przesyłkę, której nie można było doręczyć adresatowi osobiście lub w sposób 
zastępczy (art. 138 k.p.c.), wraz formularzem przechowuje się w pocztowej 
placówce oddawczej przez siedem dni od dnia jej złożenia. 
Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 17 września 2002 r., SK 35/01 (OTK-A 
Zb.Urz. 2002, nr 5, poz. 60) orzekł, że § 9 ust. 3 rozporządzenia z 1999 r. w 
brzmieniu pierwotnym w zakresie, w jakim ustanawia tylko siedmiodniowy termin 
przechowywania w pocztowej placówce oddawczej przesyłek – pism sądowych, a 
tym samym uniemożliwia powtórne zawiadomienie adresata o tym piśmie, jest 
niezgodny z art. 45 ust. 1 oraz nie jest niezgodny z art. 78 Konstytucji, i określił 
utratę mocy obowiązującej przepisu z dniem 31 marca 2003 r. 
Odroczenie derogacji § 9 ust. 3 rozporządzenia z 1999 r. stało się źródłem – 
wobec rozbieżnych poglądów co do skutków czasowych obowiązywania wyroków 

Trybunału Konstytucyjnego – poważnych wątpliwości Sądu Apelacyjnego, czy 
doręczenie pozwanemu na podstawie art. 139 § 1 k.p.c. odpisu nakazu zapłaty 
wraz z pozwem, dokonane przed utratą mocy obowiązującej § 9 ust. 3 
rozporządzenia z 1999 r. w wersji pierwotnej, jest skuteczne. 
Kwestia charakteru i skuteczności orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego 
stwierdzającego niezgodność przepisów ustaw (przepisów wydawanych przez 
centralne organy państwowe) z Konstytucją – nie rozstrzygnięte wprost ani w 
Konstytucji, ani w ustawie z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym 
(Dz.U. Nr 102, poz. 643 ze zm.) – nie są postrzegane jednolicie w doktrynie i 
orzecznictwie. W praktyce sądy działają tak, jakby orzeczenie o niezgodności z 
Konstytucją działało ex tunc, od daty wejścia w życie przepisu (postanowienie Sądu 
Najwyższego z dnia 7 grudnia 2000 r., III ZP 27/00, OSNAPUS 2001, nr 1, poz. 
331, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2001 r., III ZP 30/00, 
OSNAPUS 2001, nr 23, poz. 685 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 
listopada 1999 r., I CKN 204/98, OSNC 2000, nr 5, poz. 94, z dnia 19 grudnia 1999 
r., I CKN 632/98 i z dnia 19 kwietnia 2000 r., II CKN 272/00, nie publ.). 
Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego wydaje się natomiast ciążyć ku koncepcji 
skuteczności własnych orzeczeń ex nunc, tj. od chwili wejścia w życie orzeczenia o 
niekonstytucyjności (postanowienie interpretacyjne z dnia 21 marca 2000 r. K 4/00, 
OTK Zb.Urz. 2000, nr 3, poz. 65). 
Rozwiązania omawianego problemu nie ułatwia okoliczność, że specyfika 
skutków czasowych orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego nie pozwala na proste 
wykorzystanie reguł prawa intertemporalnego. Trafnie zwraca się uwagę na różnicę 
między "zwykłym" uchyleniem przepisu a wyeliminowaniem go z porządku 
prawnego z powodu niezgodności z Konstytucją lub innym aktem prawnym. 
W związku z tym podkreśla się, że istnieje potrzeba stworzenia dla orzeczeń 
Trybunału Konstytucyjnego specjalnego systemu rozstrzygania zagadnień 
intertemporalnych. Wynika ona stąd, że trudno w tym zakresie zaakceptować 
szablonowe rozwiązanie, orzeczenia o niekonstytucyjności wykazują bowiem takie 
bogactwo i złożoność problematyki, że nie sposób mierzyć ich skutków czasowych 
jedną miarą; niezbędna jest tu elastyczność rozwiązań. 
Obserwacja praktyki sądowej wskazuje, że np. ocena skutków czasowych 
orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego może zależeć od tego, jakiego przepisu – 
procesowego czy materialnego – dotyczy orzeczenie o niezgodności z Konstytucją, 

w wypadku prawa procesowego jest bowiem trudniej niż na gruncie prawa 
materialnego zrekonstruować stan prawny zgodny z Konstytucja, gdy Trybunał 
Konstytucyjny stwierdzi niekonstytucyjność danego przepisu. Stąd wątpliwości 
sądów, czy ukształtowany w orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd, że 
orzeczenie o niekonstytucyjności przepisu prawa wywołuje skutek ex tunc, dotyczy 
także orzeczenia o niezgodności z Konstytucją przepisu prawa procesowego. 
Obowiązywaniem norm prawa procesowego cywilnego w czasie rządzi przede 
wszystkim – wyrażona w art. XV ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Przepisy 
wprowadzające kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 297 ze zm. – 
dalej: "p.w.k.p.c.") – zasada bezzwłocznego (natychmiastowego, bezpośredniego) 
stosowania przepisu procesowego, która oznacza, że z reguły przepisy procesowe 
wchodzą w życie bezzwłocznie i znajdują zastosowanie w sprawie bez względu na 
chwilę wszczęcia postępowania, przy czym czynności dokonane wcześniej 
pozostają w mocy (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 17 
stycznia 2001 r., III CZP 49/00, OSNC 2001, nr 4, poz. 53). 
Ocena skutków czasowych orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, gdy nie określił 
ich sam Trybunał, może zależeć także od tego, czy orzeczenie stwierdzające 
niezgodność przepisu z Konstytucją należy do kategorii orzeczeń z odroczona datą 
utraty mocy obowiązującej przez przepis niekonstytucyjny, czy też ma charakter 
orzeczenia zwykłego, a więc wchodzącego w życie z dniem ogłoszenia. 
Z doktryny wynika, że zdecydowana większość autorów opowiedziała się za 
prospektywnym skutkiem orzeczeń odroczonych. Do tego stanowiska przychylił się 
także Sąd Najwyższy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 marca 2000 r., III RN 
96/98, OSNAPUS 2000, nr 13, poz. 500 i uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego 
z dnia 3 lipca 2003 r., III CZP 45/03, OSNC 2004, nr 9, poz. 136). W wypadku 
orzeczeń zwykłych, które stanowią oś problemu skutków czasowych orzeczeń 
Trybunału Konstytucyjnego, Sad Najwyższy zdecydowanie przyjmuje zasadę 
wstecznego ich działania i to stanowisko wspiera także część doktryny. Przeciwny 
pogląd, zakładający skuteczność orzeczeń na przyszłość, prezentuje Trybunał 
Konstytucyjny i przeważająca część doktryny. 
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego, którego oceny w aspekcie skutków 
czasowych wymaga rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego, nie 
należy do orzeczeń stanowiących istotę żywo dyskutowanego problemu skutków 
czasowych orzeczeń Trybunału, jest to bowiem wyrok, w którym Trybunał 

Konstytucyjny stwierdził niekonstytucyjność przepisu procesowego i odroczył utratę 
jego mocy obowiązującej. 
W okolicznościach sprawy decydujące znaczenie dla oceny skutków czasowych 
wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 2002 r. ma odroczenie – na 
podstawie art. 190 ust. 3 Konstytucji – utraty mocy obowiązującej § 9 ust. 3 
rozporządzenia z 1999 r. Z przytoczonego przepisu Konstytucji wynika wyraźnie, że 
jeżeli Trybunał odracza utratę mocy obowiązującej przez wadliwą normę, wówczas 
zachowuje ona moc przez okres wskazany w orzeczeniu. To oznacza, że sądy i 
inne podmioty powinny – z wyjątkiem sprawy, która była przyczyną wszczęcia 
postępowania przed Trybunałem – stosować tę normę. Pominięcie w tym okresie 
wadliwej normy oznaczałoby w istocie przekreślenie sensu odroczenia, a więc i 
sensu art. 190 ust. 3 Konstytucji. Nie wydaje się, aby można tu bez zastrzeżeń 
odróżniać obowiązywanie prawa od jego stosowania; prawo niestosowane, 
zwłaszcza przez sądy, w istocie nie obowiązuje (desuetudo). 
Należy podzielić także pogląd, że w wypadku odroczenia utraty mocy 
obowiązującej przez normę prawną nie ma również możliwości późniejszego 
wznowienia postępowania, trudno byłaby bowiem zaakceptować sytuację, w której 
akt zastosowania wadliwej normy, mógłby zostać – po ostatecznej utracie przez tę 
normę mocy obowiązującej – wzruszony przez wznowienie postępowania; byłoby to 
rozwiązanie niespójne. Korygowanie bezprawia w takiej sytuacji pozostawałoby 
więc w gestii ustawodawcy. 
Argumentu wspierającego stanowisko, że stwierdzenie niekonstytucyjności § 9 
ust. 3 rozporządzenia z 1999 r. nie ma wpływu na skuteczność doręczeń 
dokonanych przed datą utraty mocy przez ten przepis, dostarczają także 
postanowienia prawa międzyczasowego, regulujące obowiązywanie w czasie norm 
prawa cywilnego procesowego. Zgodnie z zasadą bezzwłocznego działania normy 
procesowej – wyrażoną w art. XV p.w.k.p.c. – czynności procesowe dokonane 
przed zmianą stanu prawnego są skuteczne, jeżeli odpowiadają przepisom 
dotychczasowym. 
Za prospektywnym działaniem omawianego wyroku Trybunału przemawia także 
potrzeba zapobieżenia powstaniu luki w prawie procesowym cywilnym, która 
spowodowałaby wyeliminowanie z praktyki sądowej możliwości dokonywania 
doręczeń na podstawie art. 139 § 1 k.p.c. Wypełnienie powstałej luki w drodze 
odpowiednich zabiegów interpretacyjnych byłoby – ze względu na znaczenie 

przepisu uznanego za niekonstytucyjny dla funkcjonowania doręczenia przez awizo 
– praktycznie niemożliwe. 
Użyteczność w postępowaniu sądowym doręczenia przez awizo, powszechnie 
stosowanego w różnych systemach prawnych, jest oczywista. Zapewnia ono 
sprawność postępowania cywilnego i poszanowanie dla zasady ekonomii 
postępowania. Wyłączenie możliwości stosowania tego sposobu doręczenia 
oznaczałoby – w wypadkach, w których z różnych względów nie można osobiście 
doręczyć pozwanemu pism sądowych – niemożność rozpoczęcia i prowadzenia 
postępowania sądowego, a w dalszej kolejności wykluczenie procesu in absentia, 
co pozbawiałoby powoda prawa do sądu (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 
dnia 15 października 2002 r., SK 6/02 , OTK-A Zb.Urz. 2002, nr 5, poz. 65). 
Prospektywne działanie wyroku Trybunału z dnia 17 września 2002 r., a w 
konsekwencji uznanie doręczenia na podstawie art. 139 § 1 k.p.c., dokonanego 
przed utratą mocy obowiązującej przez § 9 ust. 3 w brzmieniu pierwotnym, za 
skuteczne, nie pozbawia strony, która została dotknięta negatywnymi skutkami 
takiego doręczenia, możliwości uchylenia się od tych następstw, doręczenie przez 
awizo opiera się bowiem na wzruszalnym domniemaniu prawnym, że doręczane 
pismo dotarło do rąk adresata. Przekonanie sądu o prawidłowości tego doręczenia 
nie wyłącza zatem – zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego – 
możliwości dowodzenia, że pismo nie doszło do adresata. Temu celowi służy 
instytucja przywrócenia terminu. Obalenie domniemania nie oznacza, że 
zakwestionowane doręczenia nie zostało dokonane, ale powoduje uchylenie 
skutków biegu terminów, jakie wiążą się z tym doręczeniem (por. postanowienia 
Sądu Najwyższego z dnia 4 września 1970 r., I PZ 53/70, OSNCP 1971, nr 6, poz. 
100 i z dnia 12 stycznia 1973 r., I CZ 157/72, OSNCP 1973, nr 12, poz. 215). 
W tej sytuacji w postępowaniu o przywrócenie terminu do dokonania czynności 
wiążącej się z doręczeniem na podstawie art. 139 § 1 k.p.c., dokonanym przed 
wejściem w życie znowelizowanego § 9 rozporządzenia z 1999 r., Sąd, oceniając 
zasadność wniosku, powinien – jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 
3 kwietnia 2003 r., V CZ 30/03 (nie publ.) – rozważyć, czy niekonstytucyjny przepis 
§ 9 ust. 3 rozporządzenia z 1999 r. miał wpływ na winę strony w uchybieniu 
terminowi. Trudno byłoby bowiem bronić stanowiska, że można stronie przypisać 
winę, gdy wykazała ona, iż do uchybienia terminu doszło tylko z powodu 
zastosowania procedury, która nie odpowiada konstytucyjnemu standardowi. 

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł jak w uchwale.