III CZP 111/07

Sygn. akt III CZP 111/07 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 9 stycznia 2008 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Zbigniew Strus (przewodniczący) 
SSN Maria Grzelka (sprawozdawca) 
SSN Henryk Pietrzkowski 
 
 
 
w sprawie z powództwa H. K. i B. K. 
przeciwko H. A. Towarzystwu Ubezpieczeń S.A. w W., Oddział             w B. 
o odszkodowanie, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 14 grudnia 2007 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Apelacyjny  
postanowieniem z dnia 9 sierpnia 2007 r.,  
 
„Czy w przypadku współuczestnictwa powodów ojca i matki 
osoby, która zginęła w wypadku samochodowym, w pozwie o zapłatę 
odszkodowania 
wytoczonym 
przeciwko 
towarzystwom 
ubezpieczeniowym wartość przedmiotu sporu oznacza się odrębnie 
od roszczeń każdego z powodów, czy też wartość ich roszczeń 
należy zsumować ?” 
 
podjął uchwałę: 
 
W 
sprawie 
z 
powództwa 
rodziców, 
występujących                
z 
roszczeniami 
odszkodowawczymi 
przeciwko 
zakładowi 
ubezpieczeń w związku ze śmiercią dziecka w wypadku 
komunikacyjnym, wartością przedmiotu sporu określającą 
właściwość rzeczową sądu jest łączna wartość dochodzonych 
roszczeń. 
 
Uzasadnienie 
 

 
2 
 
 
 
Przedstawione zagadnienie prawne wyłoniło się na tle stanu faktycznego, 
w  którym rodzice dziecka zmarłego wskutek wypadku komunikacyjnego domagali 
się od ubezpieczyciela odszkodowania za znaczne pogorszenie ich sytuacji 
życiowej w kwotach po 45.000,- złotych na rzecz każdego z nich, a  powódka 
ponadto żądała kwoty 16.200,- zł tytułem zwrotu kosztów związanych z pogrzebem. 
Sąd Okręgowy w B., do którego pozew został wniesiony, uznał się niewłaściwym i 
przekazał sprawę do rozpoznania Sądowi Rejonowemu w  B. Stwierdził, że 
powodowie są współuczestnikami formalnymi, w  związku z czym wartością 
przedmiotu sporu, wyznaczającą właściwość rzeczową sądu, jest wartość 
poszczególnych roszczeń dochodzonych przez każdego z  powodów a nie suma 
tych wartości. Wskazał, że wprawdzie powództwo opiera się na tej samej podstawie 
prawnej, którą stanowią przepisy o  odpowiedzialności ubezpieczyciela za czyn 
niedozwolony sprawcy wypadku komunikacyjnego ale nie może być uznana za 
tożsamą podstawa faktyczna żądań powodów. 
 
Rozpoznając zażalenie powodów Sąd Apelacyjny powziął wątpliwość czy w 
związku z wyrażanym przez Sąd Najwyższy na tle instytucji kasacji poglądem, że w 
przypadku 
współuczestnictwa 
po 
stronie 
powodowej 
osób 
najbliższych 
dochodzących roszczeń odszkodowawczych przeciwko ubezpieczycielom, które nie 
jest 
współuczestnictwem 
jednolitym 
ani 
koniecznym, 
wartość 
przedmiotu 
zaskarżenia oznacza się odrębnie dla roszczeń każdego z powodów, zachowuje 
aktualność 
wcześniejszy 
pogląd 
Sądu 
Najwyższego, 
iż między 
osobami 
dochodzącymi w jednym pozwie roszczeń z tego samego czynu niedozwolonego 
kierowcy – sprawcy wypadku drogowego zachodzi współuczestnictwo materialne 
skutkujące przyjęciem, że wartością przedmiotu sporu jest suma roszczeń 
wszystkich powodów. Sąd Apelacyjny uznał za oczywiste, iż wartość przedmiotu 
zaskarżenia pod kątem dopuszczalności kasacji oraz wartość przedmiotu sporu dla 
celu ustalenia właściwości rzeczowej sądu w rozważanym stanie faktycznym 
powinna podlegać ocenie według takich samych zasad wykładni współuczestnictwa 
i przychylił się do stanowiska, że współuczestnictwo osób poszkodowanych w 
wyniku czynu niedozwolonego, za który odpowiada ubezpieczyciel, jest 

 
3 
współuczestnictwem formalnym. Podniósł, że w rozpoznawanej sprawie trudno 
przyjąć, iż w odniesieniu do wszystkich powodów wchodzi w grę ta sama podstawa 
faktyczna w sytuacji, gdy okoliczności faktyczne stanowiące podstawę żądań 
każdego z powodów są odmienne. 
 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
 
W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że przy ustalaniu wartości przedmiotu 
sporu w sprawie, w której po jednej stronie występuje wielość osób, zlicza się 
wartości poszczególnych roszczeń w przypadku współuczestnictwa materialnego 
opartego na tej samej podstawie faktycznej i prawnej (por. orzeczenia SN z dnia 
9 marca 1967 r. IPZ 10/67 – OSNCP 1967, nr 10, poz. 179, z dnia 30 kwietnia 1966 
I CZ 20/66 – OSPiKA 1967, nr 3, poz. 64, z dnia 17 lutego 1964 r. II CZ 6/64 – 
OSPiKA 1965, nr 3, poz. 62, z dnia 19 grudnia 1985 r. I CZ 135/85 – nie publ., LEX 
nr 8741, z dnia 20 kwietnia 1967 r. II CZ 29/67 – nie publ.). 
 
Dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia prawnego znaczenie 
przesądzające miało więc wyjaśnienie, czy w rozpoznawanej sprawie po stronie 
powodów zachodzi współuczestnictwo materialne w rozumieniu art. 72 § 1 pkt 1 
k.p.c. in fine, przy czym – zgodnie z zasadą rozstrzygania tylko problematyki 
przedstawionej i tylko wynikającej z konkretnego stanu faktycznego – powyższa 
kwestia podlegała rozważeniu przy uwzględnieniu, że powodowie są najbliższymi 
członkami rodziny osoby zmarłej w wyniku wypadku komunikacyjnego, oraz, że 
prawna podstawa żądań  powodów jest ta sama a wątpliwości nasuwa jedynie 
problematyka tożsamości podstawy faktycznej. 
W 
dotychczasowym 
orzecznictwie 
Sądu 
Najwyższego 
rodzaj 
współuczestnictwa 
czynnego 
w 
przypadku 
dochodzenia 
roszczeń 
odszkodowawczych związanych z  wypadkiem komunikacyjnym określany był 
różnie. 
 
W postanowieniach z dnia 30 kwietnia 1966 r. III PZ 20/66 (OSNCP 1967, 
poz. 64), z dnia 20 kwietnia 1967 r. II CZ 29/67 – (nie publ. LEX nr 6144) z dnia 
20  stycznia 1977 IV CZ 6/77 – (nie publ. LEX nr 7903) z dnia 20 stycznia 1977 
IV  CZ 7/77 – (OSNC 1977, nr 8, poz. 146) i z dnia 19 grudnia 1985 r. I CZ 135/85 – 
nie publ. LEX nr 8741) Sąd Najwyższy przyjął, że współuczestnictwo matki, żony 

 
4 
i  dzieci dochodzących roszczeń odszkodowawczych w związku ze śmiercią syna, 
męża i ojca, oraz współuczestnictwo małżonków poszkodowanych w jednym 
wypadku drogowym ma charakter materialny, w rozumieniu art. 72 § 1 pkt 1 in fine 
k.p.c. co uzasadnia właściwość rzeczową sądu wynikającą z sumy wartości 
poszczególnych roszczeń. W orzeczeniach tych wskazywano na łączność 
wewnętrzną pomiędzy powodami istniejącą ze względu na stosunki rodzinne 
i  pozbawienie wszystkich tych osób wspólnego żywiciela oraz powstanie dla 
wszystkich pogorszenia ich sytuacji życiowej, jak również na jedno i  to samo 
zdarzenie (wypadek drogowy, śmierć syna, ojca, męża) będące źródłem 
jednoczesnego powstania szkody po stronie kilku osób. W postanowieniu z dnia 
20   stycznia 1977 r. IV CZ 6/77 Sąd Najwyższy ponadto powołał się na art. 384 
k.p.c. ówcześnie obowiązujący w postępowaniu rewizyjnym, zgodnie z którym sąd 
rewizyjny mógł z urzędu rozpoznać sprawę na rzecz współuczestników, którzy 
wyroku nie zaskarżyli, gdy będące przedmiotem zaskarżenia prawa lub obowiązki 
były wspólne także dla tych współuczestników albo gdy były oparte na tej samej 
podstawie faktycznej lub prawnej. Zdaniem Sądu Najwyższego, nie ulega 
wątpliwości, że w art. 384 k.p.c. chodziło o współuczestników materialnych, a nie 
do pomyślenia jest sytuacja, w   której sąd rewizyjny, w razie stwierdzenia trafności 
rewizji jednego z powodów, nie uchyliłby zaskarżonego wyroku także na korzyść 
pozostałych powodów. Także ten argument przemawiał, zdaniem Sądu 
Najwyższego w w/w orzeczeniu, za przyjęciem współuczestnictwa materialnego po 
stronie powodowej.  
W w/w postanowieniu z dnia 20 stycznia 1977 IV CZ 7/77 Sąd Najwyższy 
stwierdził też, że łączności wewnętrznej jaka zachodzi pomiędzy powodowymi 
współuczestnikami materialnymi powołującymi się na jedno i to samo zdarzenie nie 
podważa okoliczność, że rodzaj i wysokość ich roszczeń odszkodowawczych 
są różne.  
Odmienna ocena współuczestnictwa najbliższych członków rodziny osoby 
zmarłej w wyniku wypadku komunikacyjnego, dochodzących od zakładu 
ubezpieczeń 
roszczeń 
odszkodowawczych, 
wynika 
z 
postanowień 
Sądu 
Najwyższego z dnia 26 maja 1998 r. III CZ 69/98 – (nie publ.), z dnia 19 maja 
2006  r. I CSK 92/06 (nie publ. LEX nr 200905), z dnia 30 maja 2006 r. I CSK 

 
5 
142/06 – (nie publ.). W orzeczeniach tych przyjęto współuczestnictwo formalne ale 
bez przedstawienia motywów tego stanowiska. Wymaga jednak podkreślenia, 
że w/w stanowisko wyrażono przy ocenie dopuszczalności kasacji ze względu na 
wartość przedmiotu zaskarżenia, a  nie w związku z oceną wartości przedmiotu 
sporu mającej służyć oznaczeniu sądu właściwego rzeczowo. Materię analogiczną 
do przedstawionej w zagadnieniu prawnym rozstrzygnął natomiast odmiennie Sąd 
Apelacyjny w Białymstoku w  postanowieniu z dnia 9 listopada 2006 I ACz 855/06 
(OSAB 2006, nr 4, poz. 20), w którym przyjął, że współuczestnictwo żony i dzieci 
osoby, która zginęła w  wypadku samochodowym jest współuczestnictwem 
formalnym. 
Podobnie 
jak 
w  przedstawionym 
zagadnieniu 
prawnym, 
Sąd Apelacyjny w w/w orzeczeniu przypisał istotne znaczenie temu, iż różne są 
okoliczności faktyczne stanowiące podstawę żądań każdego z powodów.  
Zgodnie z art. 72 § 1 k.p.c. kilka osób może w jednej sprawie występować 
w   roli powodów, jeżeli przedmiot sporu stanowią m.in. prawa oparte na tej samej 
podstawie faktycznej i prawnej (współuczestnictwo materialne), albo jeżeli 
przedmiot sporu stanowią roszczenia jednego rodzaju, oparte na jednakowej 
podstawie faktycznej i prawnej, jeżeli ponadto właściwość sądu jest uzasadniona 
dla każdego z roszczeń z osobna, jako też dla wszystkich wspólnie 
(współuczestnictwo formalne). 
W 
cytowanych 
definicjach 
normatywnych 
współuczestnictwa 
materialnego 
i formalnego zwraca uwagę różny przedmiot sporu, który w art. 72 § 1 pkt 1 k.p.c. 
określony został – w przypadku współuczestnictwa czynnego – jako „prawa”, 
natomiast w art. 72 § 1 pkt 2 – jako „roszczenia”. Uprawnia to do wniosku, że 
tożsamość podstawy faktycznej w rozumieniu art. 72 § 1 pkt 1 k.p.c. nie jest 
wyznaczana okolicznościami faktycznymi mającymi usprawiedliwiać określone 
roszczenia lecz wyraża się sferą prawa podmiotowego wynikającego z jednego, 
tego samego stosunku prawnego, z którego to prawa podmiotowego dopiero 
wynikają roszczenia. Tożsamość podstawy faktycznej w rozumieniu art. 72 § 1 pkt 
1 k.p.c. należy zatem postrzegać jako tożsamość zdarzeń, których wystąpienie 
determinuje powstanie określonego stosunku prawnego będącego źródłem praw, 
z  których wywodzone są następnie roszczenia, a nie jako tożsamość okoliczności 

 
6 
faktycznych wymagających przytoczenia na uzasadnienie konkretnych zgłoszonych 
żądań z tych praw wywiedzionych.  
Roszczenia najbliższych członków rodziny osoby zmarłej dochodzone 
z tytułu znacznego pogorszenia ich sytuacji życiowej (art. 446 § 3 k.c.), oparte są 
na prawach tych osób do odszkodowania. Powyższe prawa są elementem 
stosunku prawnego regulowanego przepisami o czynach niedozwolonych, który 
powstaje w wyniku znacznego pogorszenia sytuacji życiowej najbliższych członków 
rodziny wywołanego śmiercią osoby bezpośrednio poszkodowanej w wypadku. 
Szkoda w postaci znacznego pogorszenia sytuacji życiowej jest charakterystyczna 
tylko w odniesieniu do osób najbliższych. Śmierć dziecka i ujmowany 
instytucjonalnie stan znacznego pogorszenia sytuacji życiowej jego rodziców jest tą 
samą faktyczną podstawą praw będących przedmiotem sporu. Obejmują one 
ogólniejszą treść aniżeli pojęcie „roszczenia” przewidziane w art. 72 § 1 pkt 2 k.p.c. 
a znamienne jest dla nich to, że wynikają ze stosunku bliskości wobec osoby 
zmarłej. W przypadku małżonków, występująca pomiędzy nimi wewnętrzna więź 
wynikająca z rodzicielstwa, doznaje wzmocnienia ze względu na więź prawną 
ukształtowaną instytucją małżeństwa, rzutującą na sytuację faktyczną każdego 
z małżonków, niejednokrotnie uwarunkowaną sytuacją faktyczną współmałżonka, 
na którą może mieć wpływ śmierć wspólnego dziecka.  
Zasada sprawności postępowania sądowego, w dochodzeniu roszczeń 
patronująca współuczestnictwu procesowemu, o którym mowa w art. 72 § 1 k.p.c. 
wyrażająca się m.in. w koncentracji materiału dowodowego, w przypadku rodziców 
dotkniętych tragedią śmierci dziecka, podlega motywowaniu także względami 
natury aksjologicznej, i także do roszczeń z art. 446 § 1 k.c. co nakazuje 
umożliwienie jednoczesnego, wspólnego prowadzenia jednego procesu przed 
jednym sądem powszechnym. Nie do zaakceptowana byłaby bowiem sytuacja, 
w której jedno z rodziców, żądające na podstawie art. 446 § 3 k.c. odszkodowania 
w kwocie 80.000,- złotych wystąpiłoby z pozwem do sądu okręgowego, jako sądu 
rzeczowo właściwego według art. 17 pkt 4 k.p.c., a drugie z rodziców domagające 
się z tego samego tytułu i tego samego zdarzenia kwoty 60.000,- złotych musiałoby 
wnieść odrębny pozew do sądu rejonowego (art. 16 k.p.c.) przy czym nie byłoby 
nawet możliwe połączenie tych spraw do jednoczesnego rozpoznania lub 

 
7 
rozstrzygnięcia (art. 219 k.p.c.). W rozpoznawanej przez Sąd Apelacyjny sprawie 
wymienione zagrożenie nie występuje, ale nie sposób tracić go z pola widzenia 
przy rozstrzyganiu przedstawionego zagadnienia prawnego.  
Mając to na względzie, a ponadto zważywszy, że w dotychczasowym 
orzecznictwie Sądu Najwyższego, dotyczącym ustalenia wartości przedmiotu sporu 
dla celu określenia właściwości rzeczowej sądu nie wyrażono poglądu odmiennego, 
Sąd Najwyższy uznał, iż zachowuje aktualność stanowisko, zgodnie z którym 
pomiędzy rodzicami dochodzącymi odszkodowań w związku ze  śmiercią dziecka 
zachodzi współuczestnictwo materialne, o którym mowa w art. 72 § 1 pkt 1 in fine 
k.p.c. Wprawdzie, w związku z treścią art. 378 § 2 k.p.c. obecnie nie ma znaczenia 
argument, wywiedziony z dawnego art. 384 k.p.c. obowiązującego w postępowaniu 
rewizyjnym, 
dotyczący 
możliwości 
rozpoznania 
sprawy 
na 
rzecz 
strony 
nieskarżącej jeśli prawa dla tej strony i dla skarżącego były oparte na tej samej 
podstawie faktycznej i prawnej, to jednak pozostają aktualne motywy akcentujące 
wewnętrzną łączność pomiędzy współuczestnikami zdeterminowaną stosunkiem 
bliskości wobec osoby zmarłej i przesądzającą o wwiązaniu tych osób w jeden, ten 
sam stosunek prawny. 
 
Wbrew stwierdzeniu Sądu Apelacyjnego, niczego w rozważanej kwestii nie 
zmienia treść orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 1997 r. I CKN 31/97 
(nie publ.) powołanego w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego, 
ani też orzeczenie to nie może być w ogóle postrzegane jako zawierające 
odmienną 
interpretację 
charakteru 
współuczestnictwa 
osób 
najbliższych 
dochodzących w jednym pozwie roszczeń odszkodowawczych w związku ze 
śmiercią bezpośrednio poszkodowanego. W wymienionym orzeczeniu Sąd 
Najwyższy  przyjął, że w przypadku współuczestnictwa powodów, które nie jest 
współuczestnictwem jednolitym lub koniecznym wartość przedmiotu zaskarżenia 
dla oceny dopuszczalności kasacji oznacza się odrębnie dla roszczeń każdego 
z  powodów. 
 
Uszło uwagi Sądu Apelacyjnego, że wymienione orzeczenia rozstrzyga 
o  dopuszczalności kasacji ze względu na wartość przedmiotu zaskarżenia, a nie 
o  charakterze współuczestnictwa powodów ocenianego w celu oznaczenia 

 
8 
właściwości rzeczowej sądu zależnej od wartości przedmiotu sporu, oraz że 
orzeczenie to nie wyklucza materialnego charakteru współuczestnictwa powodów, 
ale 
wręcz 
przyjmuje 
istnienie 
tego 
rodzaju 
współuczestnictwa; 
wszakże 
współuczestnictwo konieczne lub jednolite może być tylko współuczestnictwem 
materialnym (art. 72 § 3, art.73 § 1 k.p.c.). Istota tego orzeczenia wyraża się 
w   uznaniu, że pomimo istnienia współuczestnictwa materialnego pomiędzy 
powodami o dopuszczalności kasacji ze względu na wartość przedmiotu 
zaskarżenia przesądza wartość roszczenia każdego z powodów, a nie suma tych 
roszczeń. W żadnym razie powyższe orzeczenie nie świadczy o formalnym 
traktowaniu współuczestnictwa powodów, przeciwnie - wskazuje na całkowitą 
odrębność 
kryteriów oceny 
występowania 
współuczestnictwa 
materialnego 
i   kryteriów dopuszczalności kasacji ze względu na wartość przedmiotu 
zaskarżenia. Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w postanowieniach z dnia 
17 stycznia 1997 r. I PKN 65/96 (OSNAPiUS 1997 r. nr 17, poz. 317), z dnia 
21 marca 1997 r. I PKN 61/97 (OSNP 1 998, nr 1, poz. 16) i z dnia 28 lutego 
1997  r. I CKN 31/97 (niepubl.) oraz w uzasadnieniu postanowienia z dnia 
25  stycznia 2001 r. IV CZ 90/06 – nie publ., LEX nr 52464, w których wskazał, że 
pomimo występowania współuczestnictwa materialnego przewidzianego w art. 72 § 
1 pkt 1 in fine k.p.c. i  wynikającej z tego zasady sumowania wartości roszczeń 
wszystkich powodów dla oznaczenia właściwości rzeczowej sądu, to dla oceny 
dopuszczalności kasacji istotne znaczenie ma wartość roszczeń dochodzonych 
przez każdego w powodów, a nie suma tych roszczeń. 
 
Podzielając powyższy pogląd i odnosząc go do obecnie obowiązującego 
stanu prawnego można dodać, że w przypadku współuczestnictwa powodów 
wynikającego z dochodzenia praw opartych na tej samej podstawie faktycznej 
i  prawnej 
prawomocny 
wyrok 
sądu 
drugiej 
instancji 
charakteryzuje 
się 
prawomocnością wobec każdego z powodów odrębnie, a więc oddzielnie 
w  stosunku do roszczenia zasądzonego lub oddalonego wobec każdego 
z  powodów. Dla oceny dopuszczalności skargi kasacyjnej ze względu na wartość 
przedmiotu 
zaskarżenia 
istotne 
znaczenie 
ma 
więc 
wartość 
roszczenia 
dochodzonego przez każdego z nich, a nie suma tych wartości. Oczywistym jest 
przy tym, że każdy z wymienionych powodów może zaskarżyć wyrok sądu drugiej 

 
9 
instancji tylko ze względu na własne gravamen oraz, że niezaskarżony przed 
jednego z powodów wyrok nie może być w zakresie dotyczącym tego powoda 
przedmiotem oceny Sądu Najwyższego w związku ze skargą kasacyjną innego 
powoda (analogicznie – w przypadku wniesienia skargi kasacyjnej przez 
pozwanego w stosunku do jednego z powodów). Wewnętrzna łączność pomiędzy 
powodami wynikająca z tej samej podstawy faktycznej, będącej źródłem 
realizowanych praw, warunkująca możność występowania w jednej sprawie 
przestaje mieć znaczenie przy ocenie dopuszczalności skargi kasacyjnej; ta 
ostatnia 
problematyka 
rządzi 
się 
własnymi 
niezależnymi 
regułami. 
Z  przedstawionych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak wyżej.