III CZP 105/05

Uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 8 marca 2006 r., III CZP 105/05 
 
Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący) 
Sędzia SN Jacek Gudowski 
Sędzia SN Iwona Koper 
Sędzia SN Barbara Myszka (sprawozdawca) 
Sędzia SN Zbigniew Strus 
Sędzia SN Mirosława Wysocka 
Sędzia SN Dariusz Zawistowski 
 
Sąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 8 marca 
2006 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, na skutek 
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Rzecznika Praw Obywatelskich we 
wniosku z dnia 16 września 2005 r.: 
"Czy przepis art. 49 k.c. stanowi samoistną podstawę materialnoprawną 
przejścia urządzeń służących do doprowadzania lub odprowadzania wody, pary, 
gazu, prądu elektrycznego oraz innych urządzeń podobnych na własność 
przedsiębiorstwa lub zakładu, przez sam fakt ich fizycznego połączenia z siecią 
należącą do tego przedsiębiorstwa lub zakładu?" 
podjął uchwałę: 
 
Przepis art. 49 k.c. nie stanowi samoistnej podstawy prawnej przejścia 
urządzeń służących do doprowadzania lub odprowadzania wody, pary, gazu, 
prądu elektrycznego oraz innych podobnych urządzeń na własność 
właściciela przedsiębiorstwa przez ich połączenie z siecią należącą do tego 
przedsiębiorstwa. 
 
Uzasadnienie 
 
Rzecznik Praw Obywatelskich stwierdził, że w orzecznictwie Sądu 
Najwyższego zarysowała się rozbieżność stanowisk dotycząca wykładni art. 49 k.c. 
W wyrokach z dnia 23 czerwca 1993 r., I CRN 72/93 ("Monitor Prawniczy" 1993, nr 

4, poz. 115) i z dnia 20 września 2000 r., I CKN 608/99 (nie publ.), a także w 
uchwale z dnia 13 stycznia 1995 r., III CZP 169/94 (OSNC 1995, nr 4, poz. 64) Sąd 
Najwyższy, nawiązując do poglądu wyrażonego w uzasadnieniu uchwały Trybunału 
Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 1991 r., W 4/91 (OTK Zb.Urz. 1991, nr 1, poz. 
22), przyjął, że urządzenia wymienione w art. 49 k.c., z chwilą ich połączenia z 
siecią urządzeń przedsiębiorstwa, stają się własnością podmiotu będącego 
właścicielem przedsiębiorstwa, a połączenie to jest jedynie kwestią faktu. W wyroku 
z dnia 26 lutego 2003 r., II CK 40/02 ("Biuletyn SN" 2003, nr 8, s.7), a następnie – z 
obszerniejszą argumentacją – w wyroku z dnia 13 maja 2004 r., III SK 39/04 (OSNP 
2005, nr 4, poz. 115) wyrażone zostało odmienne stanowisko, Sąd Najwyższy 
przyjął bowiem, że art. 49 k.c. wyznacza jedynie granice między częścią składową 
przedsiębiorstwa i częścią składową nieruchomości, pozostawiając otwartą kwestię 
sposobu uzyskania przez prowadzącego przedsiębiorstwo tytułu prawnego do 
urządzeń, o których mowa w tym przepisie. W uzasadnieniu wyroku z dnia 13 maja 
2004 r. wyjaśnił przy tym, że określenie „wchodzi w skład przedsiębiorstwa” 
oznacza przysługiwanie właścicielowi przedsiębiorstwa własności lub innych praw 
majątkowych o charakterze rzeczowym lub obligacyjnym oraz że prawa te nie mogą 
wynikać z samych faktów, gdyż – zgodnie z ogólnymi zasadami prawa cywilnego – 
podstawą ich nabycia muszą być określone zdarzenia prawne, a tylko wyjątkowo 
bezpośrednia i wyraźna wola ustawodawcy. Tym samym urządzenia objęte treścią 
art. 49 k.c. – nawet w chwili ich fizycznego połączenia z siecią przedsiębiorstwa – 
pozostają nadal częścią nieruchomości, na której je zbudowano, a w skład 
przedsiębiorstwa wchodzą na podstawie zdarzeń prawnych znanych prawu 
cywilnemu. 
Przedstawioną rozbieżność w wykładni art. 49 k.c. należy rozstrzygnąć – 
zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich – na rzecz stanowiska wyrażonego w 
wyroku z dnia 13 maja 2004 r., III SK 39/04, ponieważ pogląd przeciwny prowadzi 
do wyzucia osób, które są właścicielami gruntów i sfinansowały budowę odnośnych 
urządzeń, z własności, a poza tym osłabia pozycję tych osób w zakresie możliwości 
rozliczania nakładów poniesionych na budowę i wpływania na sposób dalszego 
wykorzystania wspomnianych urządzeń. Wykładnia zaprezentowana w wyroku z 
dnia 13 maja 2004 r., III SK 39/04, pozostaje natomiast w zgodzie z Konstytucją i 
pozwala na synchronizację art. 49 k.c. z regulacjami zawartymi w ustawach z dnia 
10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 153, 

poz. 1504 ze zm. – dalej: „Pr.energ.”) oraz z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym 
zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (Dz.U. Nr 72, poz. 747 
ze zm. – dalej: „ u.z.z.w.”). 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Stosowanie art. 49 k.c., obowiązującego w niezmienionym brzmieniu od dnia 
wejścia w życie kodeksu cywilnego, dopiero w 1991 r. zrodziło w praktyce 
wątpliwości wymagające wykładni. Wyłoniły się one w związku z koniecznością 
rozstrzygnięcia zagadnienia, czy art. 45 ust. 2 ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o 
gospodarce energetycznej (Dz.U. Nr 21, poz. 96 ze zm.) upoważniał jednostki 
powołane do dostarczania energii elektrycznej, cieplnej lub paliw gazowych do 
stosowania przepisu § 18 ust. 1 zarządzenia Ministra Górnictwa i Energetyki z dnia 
24 sierpnia 1964 r. w sprawie zasad przyłączania do wspólnej sieci urządzeń do 
wytwarzania, przetwarzania, przesyłania, rozdzielania i odbioru energii elektrycznej 
i cieplnej oraz paliw gazowych (M.P. Nr 62, poz. 286 ze zm.), zgodnie z którym 
urządzenia przyłącza i odcinki sieci bez względu na to, czyim kosztem zostały 
wykonane, stanowiły własność Państwa i przechodziły w zarząd i użytkowanie 
zarządzającego wspólną siecią. Dokonując powszechnie obowiązującej wykładni 
art. 45 ust. 2, Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 4 grudnia 1991 r., W 4/91, 
ustalił, że przepis ten nie stanowi podstawy prawnej do stosowania § 18 ust. 1 
zarządzenia z dnia 24 sierpnia 1964 r., natomiast stosunki między zakładami 
energetycznymi zarządzającymi wspólną siecią i dostarczającymi energię lub 
paliwa a odbiorcami, na których koszt wykonane zostały urządzenia przyłącza i 
odcinki sieci w celu poboru energii lub paliwa ze wspólnej sieci, w zakresie 
własności przyłączonych urządzeń i rozliczenia poniesionych kosztów podlegają 
ocenie na podstawie kodeksu cywilnego. 
Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że regulacja zawarta w § 18 ust. 1 
zarządzenia od początku wykraczała poza upoważnienie ustawowe, na podstawie 
którego zostało ono wydane, i wykracza także poza materię stanowiącą przedmiot 
upoważnień do wydania przepisów zapowiedzianych w ustawie z dnia 6 kwietnia 
1984 r. o gospodarce energetycznej, wobec czego regulacja ta nie znajduje 
podstawy obowiązywania w analizowanym art. 45 ust. 2. Oceny kwestii własności 
urządzeń przyłączonych do sieci przedsiębiorstwa należy natomiast dokonać na 
podstawie art. 49 i 191 k.c. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, końcowe 
zastrzeżenie art. 49 k.c., uzależniające zastosowanie tego przepisu od przesłanki, 

aby objęte nim urządzenia wchodziły w skład przedsiębiorstwa lub zakładu, jest 
kwestią faktu. Jest ona spełniona z chwilą podłączenia wymienionych w art. 49 k.c. 
urządzeń do sieci należącej do przedsiębiorstwa lub zakładu. W rezultacie 
urządzenia te przestają być częścią składową nieruchomości, na której zostały 
zbudowane, i nie stanowią na podstawie art. 191 k.c. własności właściciela tej 
nieruchomości, z chwilą bowiem połączenia ich w sposób trwały z 
przedsiębiorstwem w taki sposób, że nie mogą być od niego odłączone bez 
uszkodzenia lub istotnej zmiany całości lub przedmiotu odłączonego (art. 47 § 2 i 3 
k.c.), stają się częścią składową tego przedsiębiorstwa. Podstawę prawną przejścia 
własności stanowi art. 191 k.c. odniesiony mutatis mutandis, ze względu na treść 
art. 49 k.c., do przedsiębiorstwa (zakładu), z chwilą połączenia w sposób trwały z 
siecią urządzeń przedsiębiorstwa, wymienione w art. 49 k.c. urządzenia, jako jego 
części składowe, stają się przedmiotem własności tej osoby, która jest właścicielem 
przedsiębiorstwa. 
W wyroku z dnia 23 czerwca 1993 r., I CRN 72/93, Sąd Najwyższy powołał się 
na wykładnię Trybunału Konstytucyjnego i, nie rozwijając własnej argumentacji, 
przyjął, że zakład energetyczny – na podstawie art. 49 i 191 k.c. – stał się 
właścicielem urządzeń odcinków sieci wybudowanych przez spółdzielnię w celu 
poboru energii elektrycznej. Kontynuacją zapoczątkowanego tym orzeczeniem 
kierunku orzecznictwa są kolejne wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 
1997 r., II CKN 424/97 (OSNC 1998, nr 5, poz. 77), z dnia 9 października 1998 r., III 
CKN 641/97 (OSNC 1999, nr 3, poz. 61), z dnia 20 września 2000 r., I CKN 608/99, 
z dnia 12 marca 2004 r., II CK 53/03 (nie publ.), z dnia 6 maja 2004 r., II CK 258/03 
(nie publ.), z dnia 14 grudnia 2004 r., II CK 255/04 (nie publ.) oraz z dnia 8 marca 
2005 r., IV CK 623/04 (nie publ.). Sąd Najwyższy powoływał się w nich na 
stanowisko Trybunału Konstytucyjnego wyrażone w uzasadnieniu uchwały z dnia 4 
grudnia 1991 r., W 4/91, i przyjmował, że urządzenia wskazane w art. 49 k.c., 
zbudowane przez odbiorców mediów, stają się – z chwilą połączenia ich z siecią 
urządzeń przedsiębiorstwa – własnością właściciela przedsiębiorstwa, oraz że 
wspomniane połączenie jest kwestią faktu. 
W wyroku z dnia 26 lutego 2003 r., II CK 40/02, Sąd Najwyższy dokonał 
odmiennej wykładni art. 49 k.c., wskazał bowiem, że przepis ten wyznacza jedynie 
granice między częścią składową przedsiębiorstwa i częścią składową 
nieruchomości, określając granice zastosowania zasady superficies solo cedit, przy 

czym uzależnia obowiązywanie wspomnianej zasady od tego, czy sporne 
urządzenia wchodzą w skład większej zorganizowanej całości, jaką jest 
przedsiębiorstwo. Artykuł 49 k.c. wskazuje przy tym tylko, że wymienione w nim 
urządzenia nie należą już do części składowych gruntu, ponieważ weszły w skład 
przedsiębiorstwa, pozostawia natomiast otwartą kwestię sposobu uzyskania przez 
prowadzącego przedsiębiorstwo tytułu prawnego do tych urządzeń, wejście bowiem 
w skład przedsiębiorstwa w tym znaczeniu, że urządzenie stało się elementem 
pewnego zbioru, nie jest równoznaczne z przeniesieniem własności tego 
urządzenia. Sąd Najwyższy nie wypowiedział się wprawdzie co do tego, czy 
„wejście w skład przedsiębiorstwa” w rozumieniu art. 49 k.c. jest kwestią faktu, 
niemniej w sposób wyraźny stwierdził, że nie jest ono równoznaczne z 
przeniesieniem własności urządzeń, o których mowa w tym przepisie. 
Powyższy wyrok zapoczątkował nowy kierunek w orzecznictwie Sądu 
Najwyższego, którego kontynuacją są wyroki z dnia 10 października 2003 r., II CK 
125/02 (nie publ.), z dnia 13 maja 2004 r., III SK 39/04, oraz z dnia 3 grudnia 
2004 r., IV CK 347/04 (OSP 2005, nr 12, poz. 147). Sąd Najwyższy przyjmował w 
nich, że art. 49 i 191 k.c. nie stanowią samoistnej podstawy nabycia własności 
urządzeń objętych treścią art. 49 k.c. przez podmiot prowadzący przedsiębiorstwo. 
W uzasadnieniu wyroku z dnia 13 maja 2004 r., III SK 39/04, podkreślił, że w art. 49 
k.c. chodzi o przedsiębiorstwo w rozumieniu quasi-definicji przewidzianej w art. 551 
k.c. oraz że sformułowanie „wchodzą w skład przedsiębiorstwa” jest mało 
precyzyjne. Kierując się dyrektywami wykładni systemowej, trzeba zatem przyjąć, 
że oznacza ono przysługiwanie właścicielowi przedsiębiorstwa własności lub innych 
praw majątkowych o charakterze rzeczowym lub obligacyjnym. Prawa te nie mogą 
wynikać z samych faktów, gdyż – zgodnie z ogólnymi zasadami prawa cywilnego – 
podstawą ich nabycia muszą być określone zdarzenia prawne, a jedynie wyjątkowo 
bezpośrednia i wyraźna wola ustawodawcy. Z tej przyczyny urządzenia wymienione 
w art. 49 k.c., nawet w chwili ich fizycznego połączenia z siecią należącą do 
przedsiębiorstwa, pozostają nadal częścią składową nieruchomości, na której 
zostały zbudowane, a w skład przedsiębiorstwa wchodzą tylko na podstawie 
znanych prawu cywilnemu zdarzeń prawnych.  
W uzasadnieniu wyroku z dnia 3 grudnia 2004 r., IV CK 347/04, Sąd 
Najwyższy podkreślił z kolei, że art. 191 k.c. ani żaden inny nie uprawnia do 
konstruowania pojęcia „części składowej przedsiębiorstwa”, ponieważ kodeksowi 

cywilnemu znane jest tylko pojęcie części składowej rzeczy. Zauważył poza tym, że 
przejście omawianych urządzeń zawsze, ex lege, z chwilą technicznego ich 
połączenia z pozostałymi elementami przedsiębiorstwa, na własność podmiotu 
prowadzącego przedsiębiorstwo trudno byłoby pogodzić z pojęciem 
przedsiębiorstwa, którego składnikiem nie musi być własność rzeczy ruchomych, 
lecz także inne prawo upoważniające do korzystania z tych rzeczy (art. 551 k.c.). 
Trudno byłoby pogodzić także z kierunkiem przekształceń w dziedzinie gospodarki 
energetycznej po 1989 r., charakteryzującym się uznaniem umowy za środek 
regulowania stosunków prawnych związanych z korzystaniem z energii i 
dopuszczaniem wielości tytułów prawnych jako podstawy korzystania z urządzeń 
energetycznych przez przedsiębiorców. 
W wyroku z dnia 25 lipca 2003 r., V CK 129/02 (nie publ.), Sąd Najwyższy 
zajął stanowisko pośrednie. Stwierdził, że sytuacji własnościowej urządzeń 
wodnokanalizacyjnych, o które chodziło w sprawie, nie wyjaśnia art. 49 k.c., 
ponieważ jego wykładnia prowadzi jedynie do wniosku, iż urządzenia infrastruktury 
z chwilą połączenia ich z siecią przedsiębiorstwa tracą status części składowej 
nieruchomości. Na gruncie obowiązującego prawa należy uznać za dopuszczalne 
zawarcie między właścicielem nieruchomości, który wybudował wspomniane 
urządzenia, a przedsiębiorcą prowadzącym przedsiębiorstwo dostarczające wodę i 
odbierające ścieki, umowy określającej uprawnienia przedsiębiorcy do wskazanych 
urządzeń. Jednakże w sytuacji, w której strony nie mogą dojść do porozumienia co 
do treści przyszłej umowy, należy przyjąć, że przedsiębiorca staje się właścicielem 
odnośnych urządzeń z chwilą ich podłączenia do sieci przedsiębiorstwa, a 
podstawy prawnej takiego rozstrzygnięcia upatrywać w art. 49 k.c. w związku z art. 
191 k.c., stosowanym mutatis mutandis do przedsiębiorstwa. 
W nauce prawa, podobnie jak w orzecznictwie, zarysowały się również dwie 
przeciwstawne koncepcje, dominuje jednak pogląd, że z art. 49 k.c. wynika tylko to, 
iż wskazane w nim urządzenia nie należą do części składowych gruntu, jeżeli 
wchodzą w skład przedsiębiorstwa lub zakładu. 
Analiza dorobku judykatury Sądu Najwyższego oraz nauki prawa dostarcza 
argumentów przemawiających za trafnością kierunku wykładni zapoczątkowanej 
wyrokiem z dnia 26 lutego 2003 r., II CK 40/02. Świadczą o tym przede wszystkim 
wyniki wykładni językowej art. 49 k.c., które prowadzą do wniosku, że wejście 
wymienionych w nim urządzeń w skład przedsiębiorstwa jest jedynie przesłanką ich 

wyłączenia spod działania zasady superficies solo cedit wyrażonej w przepisach art. 
48 i 191 k.c. Kwestia własności tych urządzeń pozostaje natomiast poza zakresem 
art. 49 k.c., który nie określa, do kogo urządzenia będą należały i na podstawie 
jakiego tytułu prawnego. Trzeba dodać, że w art. 49 k.c. chodzi wyłącznie o 
urządzenia służące „do doprowadzania lub odprowadzania” wody, pary, gazu, czy 
prądu elektrycznego, co oznacza, że nie są nim objęte ani instalacje wewnętrzne 
odbiorców, ani instalacje wewnętrzne producentów wymienionych mediów, 
stanowiące części składowe nieruchomości gruntowych lub budynkowych, z którymi 
są trwale połączone. Skoro własność urządzeń, o których mowa w art. 49 k.c., nie 
jest pochłaniana przez własność nieruchomości, urządzenia te mogą być 
zakwalifikowane jako rzeczy ruchome zarówno jako samoistne rzeczy ruchome, jak 
i części składowe takich rzeczy. 
Przyjmowana w orzecznictwie Sądu Najwyższego odmienna wykładnia art. 49 
k.c. była jedynie odwołaniem się do poglądu Trybunału Konstytucyjnego, 
wyrażonego w uzasadnieniu uchwały z dnia 4 grudnia 1991 r., W 4/91, i nie została 
poparta dodatkową, pogłębioną argumentacją. W nauce prawa natomiast 
zwolennicy tej koncepcji wskazują jedynie na funkcjonalną więź odnośnych 
urządzeń z przedsiębiorstwem. Za odejściem od tego kierunku wykładni przemawia 
nie tylko wskazywana w nauce jedynie funkcjonalna więź urządzeń z 
przedsiębiorstwem, ale także wyrażona w art. 64 Konstytucji zasada ochrony prawa 
własności, sprzeciwiająca się dokonywaniu rozszerzającej wykładni art. 49 k.c. 
Stwierdzenie, że art. 49 k.c. nie stanowi samoistnej podstawy przejścia 
objętych jego treścią urządzeń na własność przedsiębiorstwa, nie jest jednak 
wystarczającym rozstrzygnięciem przedstawionego zagadnienia prawnego, chodzi 
w nim bowiem także o to, czy sam fakt fizycznego połączenia urządzeń z siecią 
należącą do przedsiębiorstwa powoduje przejście ich na własność właściciela 
przedsiębiorstwa. 
Podejmując ten problem, trzeba rozpocząć od rozważenia statusu prawnego 
sieci. Urządzenia wskazane w art. 49 k.c., wchodzące w skład przedsiębiorstwa, są 
silnie powiązane ze sobą zarówno fizycznie, jak i funkcjonalnie, przez co tworzą 
pewną całość, określaną jako „sieć”. Przykładowo, według art. 2 pkt 7 u.z.z.w., 
siecią są przewody wodociągowe lub kanalizacyjne wraz z uzbrojeniem i 
urządzeniami, którymi dostarczana jest woda lub którymi odprowadzane są ścieki, 
będące w posiadaniu przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjnego, a zgodnie z 

art. 3 pkt 11 Pr.energ., stanowią ją instalacje połączone i współpracujące ze sobą, 
służące do przesyłania lub dystrybucji paliw lub energii, należące do 
przedsiębiorstwa energetycznego. 
Sieć stanowi kompleks urządzeń należących do jednego przedsiębiorstwa i 
nie budzi wątpliwości fakt, że składa się na nią zbiór odrębnych rzeczy ruchomych, 
problemem jest natomiast to, czy z jurydycznego punktu widzenia sieć jest zbiorem 
poszczególnych rzeczy, czy też stanowi szczególną rzecz złożoną. Właściwa 
kwalifikacja ma daleko idące znaczenie, przyjęcie bowiem, że chodzi o rzecz 
złożoną oznaczałoby, iż poszczególne urządzenia są jej częściami składowymi, co 
z kolei przesądzałoby jednolity status właścicielski sieci. Przekonuje wyrażony w 
doktrynie pogląd, że podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia tej kwestii ma 
analiza powiązań funkcjonalnych między poszczególnymi elementami sieci w 
świetle art. 47 § 2 k.c., której wyniki prowadzą do wniosku, iż sieć nie może być 
uznana za jedną rzecz złożoną, lecz za zbiór rzeczy (universitas rerum). Przyjęcie, 
że chodzi o samoistną rzecz złożoną wymagałoby określenia granic rzeczy, 
tymczasem granice między poszczególnymi sieciami, np. przesyłową i 
dystrybucyjną lub o wysokim i niskim napięciu, nie są łatwe do rozróżnienia. W 
ramach sieci będącej z jurydycznego punktu widzenia zbiorem rzeczy można 
wyróżnić poszczególne instalacje, czyli urządzenia, które – ze względu na regulację 
zawartą w art. 49 k.c. – stanowią rzeczy ruchome, a także rzeczy złożone z 
poszczególnych urządzeń, stanowiących ich części składowe. O tym, czy określony 
odcinek sieci stanowi odrębną rzecz, decydują natomiast względy techniczno-
funkcjonalne. 
Przepis art. 49 k.c. uzależnia zerwanie z zasadą superficies solo cedit od 
wejścia wymienionych w nim urządzeń w skład przedsiębiorstwa. Chodzi tu o 
wejście w skład przedsiębiorstwa rozumianego przedmiotowo, a więc o wejście w 
skład zorganizowanego zespołu składników niematerialnych i materialnych 
przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej (art. 551 k.c.). Świadczy 
o tym sformułowanie „wejście w skład”, właściwe dla ustalania więzi o charakterze 
przedmiotowym. Wątpliwości budzi natomiast kwestia, jak należy rozumieć 
spełnienie przesłanki wejścia urządzeń wymienionych w art. 49 k.c. w skład 
przedsiębiorstwa lub zakładu, prezentowane są bowiem w tym względzie dwa różne 
zapatrywania. Według stanowiska Trybunału Konstytucyjnego, wyrażonego w 
uzasadnieniu uchwały z dnia 4 grudnia 1991 r., W 4/91, wejście w skład 

przedsiębiorstwa jest jedynie kwestią faktu (przyłączenie do sieci), natomiast 
według poglądu Sądu Najwyższego wyrażonego w uzasadnieniu wyroku z dnia 13 
maja 2004 r., III SK 39/04, o wejściu w skład przedsiębiorstwa można mówić 
dopiero wtedy, gdy spełnione są dwa warunki: urządzenie zostało faktycznie 
przyłączone do sieci przedsiębiorstwa i przedsiębiorca uzyskał tytuł prawny do 
korzystania z przyłączonego urządzenia. Zgodnie z drugim stanowiskiem, 
urządzenie nawet przyłączone do sieci przedsiębiorstwa nie wchodzi w jego skład, 
jeżeli przedsiębiorcy nie przysługuje do niego żaden tytuł prawny. Gdyby natomiast 
wejście w skład przedsiębiorstwa pojmować jako kwestię faktu, samo zaistnienie 
faktu przyłączenia urządzenia do sieci przedsiębiorstwa powoduje, że przyłączone 
urządzenie traci charakter części składowej gruntu lub budynku, bez względu na to, 
czy przedsiębiorcy przysługuje do tego urządzenia jakikolwiek tytuł prawny. 
Stanowisko zajęte w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 
2004 r., III SK 39/04, mogłoby prowadzić do istotnych komplikacji, gdyby okazało 
się, że umowa, z której miał wynikać tytuł prawny przedsiębiorcy do korzystania z 
przyłączonego urządzenia, jest nieważna. Konsekwentnie trzeba by przyjąć, że art. 
49 k.c. nie ma w takiej sytuacji zastosowania, wobec czego urządzenie już 
przyłączone do sieci przedsiębiorstwa pozostaje nadal własnością właściciela 
nieruchomości, z którą jest trwale związane, a przedsiębiorca nie ma żadnego tytułu 
prawnego do korzystania z przyłączonego urządzenia. Ze względu na 
niebezpieczeństwo tego rodzaju komplikacji uzasadniony jest pogląd przyjmujący, 
że wejście w skład przedsiębiorstwa (zakładu) jest jedynie kwestią faktu, co 
oczywiście nie oznacza, że przyłączone urządzenie staje się własnością 
przedsiębiorcy. 
Jak podkreślił Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 26 lutego 2003 r., II CK 
40/02, z dnia 13 maja 2004 r., III SK 39/04, oraz z dnia 3 grudnia 2004 r., IV CK 
347/04, sformułowanie art. 49 k.c. „wchodzą w skład przedsiębiorstwa” nie oznacza, 
że właścicielowi przedsiębiorstwa musi przysługiwać względem urządzeń, o których 
mowa w tym przepisie, prawo własności. Podobne zapatrywanie dominuje w nauce 
prawa, w skład przedsiębiorstwa wchodzić może bowiem nie tylko prawo własności, 
lecz także inne prawa rzeczowe lub obligacyjne. Z punktu widzenia realizacji zadań 
przedsiębiorstwa istotne znaczenie ma natomiast zapewnienie właścicielowi 
przedsiębiorstwa możliwości gospodarczego wykorzystania urządzeń 
wymienionych w art. 49 k.c., a nie charakter przysługującego mu prawa. W skład 

przedsiębiorstwa wchodzą zatem także te urządzenia, w stosunku do których jego 
właścicielowi przysługuje inne niż własność prawo rzeczowe, a nawet prawo 
obligacyjne, jeżeli zapewniają mu możliwość korzystania z omawianych urządzeń 
(np. użytkowanie, najem czy leasing). Za przyjęciem takiej koncepcji przemawia 
także – jak trafnie podniesiono w nauce – wzgląd na potrzeby obrotu i konieczność 
uelastycznienia jego ram prawnych, pozwala ona bowiem przyjąć, że w ramach 
sieci eksploatowanej przez jedno przedsiębiorstwo mogą funkcjonować instalacje 
należące do różnych właścicieli. 
Z przedstawioną wykładnią korespondują rozwiązania przyjęte przez 
ustawodawcę w Prawie energetycznym, a także w ustawie z dnia 7 czerwca 2001 r. 
o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków. Z definicji 
sieci zawartej w art. 3 pkt 11 Pr.energ. nie wynika, że instalacje służące do 
przesyłania lub dystrybucji paliw lub energii muszą być zawsze własnością 
przedsiębiorstwa energetycznego, przeciwnie, można przyjąć, że instalacje te 
należą do przedsiębiorstwa energetycznego, jeżeli wchodzą w jego skład w 
rozumieniu art. 49 k.c. Oznacza to, że wejście tych instalacji w skład 
przedsiębiorstwa energetycznego jest kwestią faktu oraz że przedsiębiorstwu temu 
może przysługiwać do nich inny niż własność tytuł prawny. W definicji zawartej w 
art. 2 pkt 7 u.z.z.w. ustawodawca odwołał się z kolei do kryterium posiadania, 
stwierdzając, że chodzi o przewody wodociągowe lub kanalizacyjne wraz z 
uzbrojeniem i urządzeniami, będące w posiadaniu przedsiębiorstwa wodociągowo-
kanalizacyjnego. Odwołanie się do tego kryterium oznacza, że ustawodawca nie 
przesądził kwestii własności sieci, co pozostaje w zgodzie z wykładnią art. 49 k.c., 
według której wejście przewodów w skład przedsiębiorstwa jest tylko kwestią faktu, 
nie stanowi jednak o tytule prawnym do tych urządzeń. 
Jak dostrzeżono w doktrynie, w sytuacji, w której instalacje wchodzące w 
skład przedsiębiorstwa nie muszą być jego własnością, zachodzi 
niebezpieczeństwo zdekomponowania integralności sieci w drodze powództwa 
windykacyjnego, do czego może dojść przykładowo w razie przewidzianego w art. 
70913 § 2 k.c. wypowiedzenia umowy ze skutkiem natychmiastowym i zażądania 
zwrotu przedmiotu leasingu. Takiemu niebezpieczeństwu można jednak – mimo 
braku stosownych regulacji – zapobiec przez ograniczenie praw właściciela 
przyłączonych urządzeń na podstawie klauzuli społeczno–gospodarczego 
przeznaczenia prawa własności tych urządzeń (art. 140 k.c.). Można przyjąć, że z 

chwilą przyłączenia określonego urządzenia do sieci dochodzi do zmiany 
społeczno-gospodarczego przeznaczenia prawa własności tego urządzenia, 
wskutek czego możliwość dokonywania względem niego dyspozycji faktycznych 
jest ograniczona. 
Przepis art. 49 k.c. – o czym była mowa – stwarza jedynie wyjątek od 
przewidzianej w art. 48 i 191 k.c. zasady superficies solo cedit i nie dotyczy kwestii 
przejścia własności wymienionych w nim urządzeń na rzecz przedsiębiorstwa. 
Kwestia własności urządzeń przyłączonych do sieci przedsiębiorstwa, które przed 
ich połączeniem z siecią nie należały do przedsiębiorstwa, w skład którego wchodzi 
sieć, nie przedstawia się jednak jednoznacznie. 
W sytuacji, w której do sieci należącej do określonego przedsiębiorstwa 
podłączona zostaje sieć należąca do innego przedsiębiorstwa, dokonane 
połączenie pozostaje bez wpływu na własność przyłączonych instalacji, ponieważ 
obie sieci są składnikiem odrębnych przedsiębiorstw; ustalenia wymaga jedynie 
przebieg granicy między obu sieciami. 
Skutki przyłączenia do sieci urządzeń, które wcześniej stanowiły, zgodnie z 
art. 48 i 191 k.c., część składową nieruchomości lub – w braku trwałego związania z 
nieruchomością czy przesłanek przewidzianych w art. 47 § 2 k.c. – odrębne rzeczy 
ruchome, są uzależnione od stopnia ich związania z instalacją. Jeżeli urządzenia te 
zostają tak dalece związane z instalacją należącą do sieci, że spełniają określone w 
art. 47 § 2 k.c. warunki do uznania ich za część składową, wówczas z chwilą 
połączenia uzyskują status części składowej tej instalacji. Trzeba przy tym 
podkreślić, że chodzi o część składową instalacji, a nie przedsiębiorstwa, gdyż w 
prawie cywilnym pojęcie „części składowej przedsiębiorstwa” nie istnieje. Jeżeli 
wspomniane urządzenia stają się częścią składową instalacji, dotychczasowy 
właściciel traci ich własność na rzecz właściciela instalacji, do której zostały one 
przyłączone, czyli na rzecz przedsiębiorcy sieciowego. Jeżeli natomiast nie 
dochodzi do tak ścisłego związania z instalacją, że przyłączane urządzenia 
uzyskują przymiot części składowej, wówczas – mimo połączenia z siecią należącą 
do przedsiębiorstwa – pozostają one własnością dotychczasowego właściciela. O 
tym, jaki tytuł prawny do przyłączonych urządzeń będzie przysługiwał w takim 
wypadku przedsiębiorcy sieciowemu, zdecyduje umowa stron, a jeżeli do jej 
zawarcia nie dojdzie, właściciel przedsiębiorstwa sieciowego będzie jedynie 
posiadaczem przyłączonych urządzeń. Decydujące znaczenie dla określenia 

własności omawianych urządzeń ma zatem stopień ich fizycznego i funkcjonalnego 
powiązania z siecią należącą do przedsiębiorstwa. Stwierdzenie, czy w konkretnym 
wypadku spełniona została przesłanka określona w art. 47 § 2 k.c., wymaga 
ustalenia znaczenia przyłączonego urządzenia dla istniejącej instalacji. Jeżeli 
odłączenie urządzenia od instalacji uniemożliwia jej prawidłowe funkcjonowanie, 
czyli prowadzi do jej istotnej zmiany, urządzenie takie – choćby nie było wcześniej 
własnością właściciela instalacji należącej do sieci – z chwilą przyłączenia do sieci 
staje się częścią składową tej instalacji. Urządzenia, których odłączenie nie 
powoduje zakłóceń w funkcjonowaniu sieci, zachowują natomiast odrębność 
prawną. 
Jak trafnie zauważono w doktrynie, szczególnie skomplikowany jest status 
prawny tzw. przyłączy, czyli urządzeń służących do przyłączania do sieci instalacji 
wewnętrznych, będących przed przyłączeniem własnością np. producentów energii 
czy odbiorców finalnych. Przyłącze spaja dwie odrębne całości prawne – instalację 
należącą do sieci, czyli instalację zewnętrzną, oraz instalację wewnętrzną. Granica 
między obu tymi instalacjami jest zarazem granicą własności urządzeń. Przyłącze 
jest z kolei elementem łączącym te dwie odrębne całości, silnie związanym 
fizycznie i funkcjonalnie z instalacją zarówno zewnętrzną, jak i wewnętrzną. Z tej 
właśnie przyczyny trudno ustalić, czy przyłącze z chwilą jego przyłączenia do sieci 
staje się częścią składową instalacji zewnętrznej, czy też pozostaje częścią 
składową instalacji wewnętrznej. 
Trzeba przypomnieć, że do dnia 1 czerwca 1984 r., czyli do dnia wejścia w 
życie ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o gospodarce energetycznej, kwestia 
własności przyłączy regulowana była w aktach wykonawczych do obowiązujących 
uprzednio ustaw z dnia 4 lipca 1947 r. o planowej gospodarce energetycznej (Dz.U. 
Nr 52, poz. 271 ze zm.) i z dnia 30 maja 1962 r. o gospodarce paliwowo-
energetycznej (Dz.U. Nr 32, poz. 150 ze zm.). Zgodnie z § 9 przepisów o dostawie i 
użytkowaniu energii, stanowiących załącznik Nr 4 do zarządzenia Ministra 
Energetyki z dnia 19 lipca 1952 r. w sprawie warunków dostawy energii elektrycznej 
przez przedsiębiorstwa energetyki zawodowej (M.P. z 1952 r. Nr A-75, poz. 1201 ze 
zm.), urządzenia energetyczne, nawet wybudowane kosztem odbiorcy, przechodziły 
na własność Państwa z chwilą upływu okresu przewidzianego na zużycie tych 
urządzeń. Według zaś § 18 ust. 1 powoływanego już zarządzenia Ministra 
Górnictwa i Energetyki z dnia 24 sierpnia 1964 r., urządzenia przyłącza i odcinki 

sieci, bez względu na to, czyim kosztem zostały wykonane, stanowiły własność 
Państwa i przechodziły w zarząd i użytkowanie zarządzającego wspólną siecią. Z 
dniem 1 czerwca 1984 r. zarządzenie z dnia 24 sierpnia 1964 r. utraciło moc, a 
status prawny urządzeń przyłącza i odcinków wspólnej sieci – zgodnie z uchwałą 
Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 1991 r., W 4/91 – poddany został 
przepisom kodeksu cywilnego. 
Analizując status prawny przyłącza po dniu 1 czerwca 1984 r., trudno uznać je 
za część składową instalacji wewnętrznej odbiorcy, skoro służy połączeniu tej 
właśnie instalacji z siecią przedsiębiorstwa, a przy tym zwykle wykracza poza 
granice nieruchomości odbiorcy. W tej sytuacji należy przyjąć, że przyłącze jest 
odrębną rzeczą ruchomą, która wchodzi w skład sieci. Uznanie przyłącza za 
urządzenie podlegające art. 49 k.c. oznacza natomiast, że strony zawierające 
umowę o przyłączenie do sieci mogą ukształtować tytuł prawny właściciela 
przedsiębiorstwa do korzystania z tego urządzenia w sposób odpowiadający ich 
interesom. 
Trzeba zauważyć, że szczegółowe regulacje dotyczące urządzeń wskazanych 
w art. 49 k.c., przyjęte przez ustawodawcę w Prawie energetycznym, korespondują 
z przedstawioną wykładnią powołanego przepisu, czego przykładem może być art. 
7 ust. 2, stanowiący, iż umowa o przyłączenie do sieci powinna zawierać m.in. 
postanowienia określające miejsce rozgraniczenia własności sieci przedsiębiorstwa 
energetycznego i instalacji podmiotu przyłączanego. Podobne regulacje zawierają 
przepisy § 9 pkt 4 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 
dnia 6 kwietnia 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków przyłączenia 
podmiotów do sieci gazowych, ruchu i eksploatacji tych sieci (Dz.U. Nr 105, poz. 
1113), § 6 ust. 3 pkt 2, § 7 ust. 3 pkt 2, § 8 ust. 4 pkt 2 i § 10 pkt 5 rozporządzenia 
Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 30 czerwca 2004 r. w sprawie szczegółowych 
warunków przyłączenia podmiotów do sieci ciepłowniczych oraz eksploatacji tych 
sieci (Dz.U. Nr 167, poz. 1751) oraz § 9 pkt 8 rozporządzenia Ministra Gospodarki i 
Pracy z dnia 20 grudnia 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków przyłączenia 
podmiotów do sieci elektroenergetycznych, ruchu i eksploatacji tych sieci (Dz.U. z 
2005 r. Nr 2, poz. 6). Przepisy te przyznają decydujące znaczenie postanowieniom 
umowy o przyłączenie do sieci, co oznacza, że nie zakładają automatycznego 
przejścia własności przyłączonych urządzeń na własność właściciela sieci, do której 
zostały przyłączone. 

Również szczegółowe regulacje dotyczące przyłączy zawarte w przepisach § 
2 pkt 4 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 6 
kwietnia 2004 r. (Dz.U. Nr 105, poz. 1113), § 2 pkt 8 rozporządzenia Ministra 
Gospodarki i Pracy z dnia 30 czerwca 2004 r. (Dz.U. Nr 167, poz. 1751) oraz § 2 
pkt 8 rozporządzenia Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 20 grudnia 2004 r. (Dz.U. z 
2005 r. Nr 2, poz. 6) harmonizują z przedstawionym wyżej statusem prawnym tych 
urządzeń. Przepisy te potwierdzają fakt przynależności przyłącza do sieci, a tym 
samym do urządzeń objętych treścią art. 49 k.c., co z kolei pozwala na uznanie 
przyłącza za rzecz ruchomą i ukształtowanie przez strony jego statusu prawnego w 
umowie o przyłączenie do sieci. Tak można zakwalifikować również przyłącza 
kanalizacyjne i wodociągowe, gdyż definicje zawarte w przepisach art. 2 pkt 5 i 6 
u.z.z.w. nie określają własności tych urządzeń. 
W podsumowaniu należy stwierdzić, że status prawny przyłączonych do sieci 
urządzeń objętych treścią art. 49 k.c. zależy od tego, czy stają się one częścią 
składową instalacji należącej do przedsiębiorstwa. W razie odpowiedzi twierdzącej, 
urządzenia te tracą swoją odrębność i stają się własnością właściciela instalacji. W 
razie odpowiedzi przeczącej, stanowią odrębne rzeczy ruchome i o ich własności 
zdecydować mogą strony umowy o przyłączenie. W braku umowy pozostają 
własnością dotychczasowego właściciela. 
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 61 ust.1 ustawy z dnia 23 
listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.) 
rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.