III CZP 104/08

Sygn. akt III CZP 104/08 
 
 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 6 listopada 2008 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Jan Górowski (przewodniczący) 
SSN Irena Gromska-Szuster 
SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca) 
 
 
 
w sprawie z powództwa D. F. 
przeciwko K. P. i W. P. 
o uznanie umowy za bezskuteczną, 
na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej 
w dniu 6 listopada 2008 r., 
na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Okręgowy  
postanowieniem z dnia 14 maja 2008 r.,  
 
 
"Czy upływ terminu zawitego wynikający z art. 534 k.c. może zostać 
nieuwzględniony na skutek zarzutu czynienia ze swego prawa użytku 
w sposób sprzeczny ze społeczno gospodarczym przeznaczeniem 
prawa lub zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.)?" 
 
 
odmawia podjęcia uchwały. 
 
 
 
 
Uzasadnienie 
 

 
2 
 
 
Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne, czy upływ 
terminu zawitego, wynikający z art. 534 k.c. może zostać nieuwzględniony na 
skutek zarzutu odwołującego się do klauzuli zasad współżycia społecznego (art. 5 
k.c.) wynikło w sprawie z powództwa małoletniego syna pozwanego przeciw 
siostrze ojca i jej małżonkowi o uznanie za bezskuteczną umowy sprzedaży lokalu 
mieszkalnego i związanego z tym lokalem udziału w nieruchomości wspólnej. 
Podstawę powództwa stanowił art. 527 § 1 k.c. a podstawę rozstrzygnięcia – art. 
534 k.c., zastosowany w związku z tym, że między sprzedażą lokalu (17 maja 
2001 r.) a wniesieniem pozwu (31 stycznia 2007 r., złożenie przesyłki w polskim 
urzędzie pocztowym) upłynął termin pięciu lat, z którym art. 534 k.c. łączy 
dopuszczalność żądania w ramach tzw. skargi pauliańskiej. 
Sąd Okręgowy rozpoznając apelację małoletniego powoda od wyroku 
oddalającego 
jego 
powództwo 
przedstawił 
okoliczności 
sprawy 
związane 
z  upływem terminu prekluzji żądania. Powództwo w rozpoznawanej sprawie było 
trzecią próbą ubezskutecznienia umowy sprzedaży podejmowaną przez matkę 
powoda wykonującą nad nim władzę rodzicielską.   
Po 
raz 
pierwszy 
pozew 
mający 
zapewnić 
skuteczność 
wyroku 
zasądzającego alimenty na rzecz małoletniego przeciwko zbywcy został wniesiony   
23 sierpnia 2001 r., tj. w trzy miesiące po sprzedaży nieruchomości dokonanej na 
tydzień przed wydaniem wyroku w sprawie o zasądzenie alimentów. Jak 
wspomniano wyżej nabywcami byli siostra zobowiązanego do łożenia na 
utrzymanie małoletniego i jej mąż. Proces wszczęty po raz pierwszy zakończył się 
postanowieniem o umorzeniu z 10 czerwca 2003 r. wskutek cofnięcia pozwu 
dokonanego po odmowie zwolnienia małoletniego od kosztów sądowych, której 
źródłem był brak legitymacji procesowej zarówno po stronie matki małoletniego i po 
stronie pozwanego zbywcy. 
Po raz drugi pozew został wniesiony w imieniu pozwanego przeciwko 
nabywcy W. P. w dniu 5 kwietnia 2006 r. i zwrócony zarządzeniem 
przewodniczącego z 25 maja 2006 r., ponieważ na wezwanie do wskazania 
wartości przedmiotu sporu przedstawicielka ustawowa małoletniego   stwierdziła w 

 
3 
piśmie, że „takie mieszkanie na wsi w bloku kosztuje od 25.000, - w  zwyż”. i 
wyjaśniła dodatkowo (k. 74), że taką informację uzyskała w Gminie S. Sąd 
orzekający 
uznał 
to 
za 
niewykonanie 
wezwania 
do 
usunięcia 
braków 
i  postanowieniem, sygn. akt I C 242/06, wydanym po upływie dziewięciu miesięcy 
od złożenia pisma uzupełniającego, oddalił wniosek powoda o przywrócenie 
terminu do dokonania tej czynności oraz zwrócił pozew. 
Po raz trzeci pozew został skutecznie wniesiony 1 lutego 2007 r., lecz – jak 
stwierdzono wyżej – powództwo zostało oddalone ze względu na upływ terminu 
zawitego.  
Sąd ustalił, że ojciec małoletniego powoda uporczywie uchylał się od 
spełnienia obowiązku alimentacyjnego, a egzekucja okazała się bezskuteczna. 
Nakazem karnym z dnia 26 marca 2002 r. został uznany za winnego popełnienia 
występku określonego w art. 209 § 1 k.k.  
Oceniając zasadność apelacji w opisanych okolicznościach Sąd Okręgowy 
przedstawił charakter terminu określonego w art. 534 k.c., niektóre poglądy 
prezentowane w doktrynie i przykładowo wybrane orzecznictwo Sądu Najwyższego 
dotyczące dopuszczalności nieuwzględnienia upływu terminu zawitego oraz 
argumenty dopuszczające nieuwzględnienie upływu terminu zawitego ze względu 
na klauzulę niezgodności z zasadami współżycia społecznego. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Zagadnienie 
łagodzenia 
skutków 
przedawnienia 
roszczeń 
budziło 
wątpliwości jeszcze przed wejściem w życie kodeksu cywilnego i budzi je nadal. 
Świadomość tego ma Sąd Okręgowy przedstawiając zagadnienie prawne do 
rozstrzygnięcia.  
W okresie obowiązywania kodeksu (lata 1965-1990), terminy zawite 
pozostały poza nawiasem regulacji, ponieważ do kodeksu nie przeniesiono treści 
art. 116 p.o.p.c. nakazującego analogiczne stosowanie do skutków upływu terminu 
zawitego, przepisów normujących przedawnienie. Inspirację do podobnego 
stosowania skutków upływu terminów przedawnienie i prekluzji stanowiło 
unormowanie rozciągające uwzględnianie z urzędu obu rodzajów. Wobec istnienia 
szczegółowej regulacji art. 117 § 3 zd. 2 k.c., którą stosowano w drodze analogii, 

 
4 
odpadła potrzeba wykorzystywania klauzuli generalnej i dlatego stosowanie klauzuli 
zawartej w art. 5 k.c. uznawano za niedopuszczalne. Zwrócił na to uwagę Sąd 
Najwyższy w orzeczeniu z dnia 4. III 1966 r. (I PR 34/66, OSPiKA 1966, z. 9, poz. 
210) oraz w orzeczeniu z dnia 4. X 1967 r. (II PR 340/67, OSPiKA 1968, z. 7-8, 
poz. 162). Stanowisko takie wyrażały, uchwała Całej Izby SN z dnia 20. V 1978 r., 
III CZP 39/77, OSNCP 1979, z. 3, poz. 40. oraz uchwała SN z dnia 20. XII 1988 r. 
III CZP 48/88, OSNC 1989, z. 3, poz. 36.    
Stan prawny uległ zmianie wskutek reformy Kodeksu cywilnego z 28. VII 
1990 r. i zniesieniu art. 117 § 3 zd. 2 k.c. W związku z tą zmianą pozostaje uchwała 
III CZP 8/93, dopuszczająca w wyjątkowych okolicznościach nieuwzględnienie 
zarzutu przedawnienia, powoływana przez Sąd Okręgowy. Uzasadnienie uchwały 
wskazuje jednak, iż przedmiotem rozważań był termin zawity, a Sąd Najwyższy 
opowiedział się za możliwością zastosowania w wyjątkowych okolicznościach art. 5 
k.c. do sytuacji, w której podnosi się upływ terminu zawitego z ograniczeniem do 
tych terminów, które służyły do dochodzenia roszczeń majątkowych (arg. z art. XIII 
przepisów wprowadzających k.c. w związku z art. 117 § 1 k.c.). Sąd Najwyższy nie 
deprecjonował instytucji przedawnienia jako gwaranta pewności w obrocie 
i stosunkach prawnych ale zwracał też uwagę na to, że skreślenie § 3 art. 117 k.c. 
oznacza tylko tyle, że sąd nie znajdzie podstawy do nieuwzględnienia upływu 
przedawnienia w obrębie przepisów o przedawnieniu roszczeń; wolno mu 
poszukiwać podstawy do unicestwienia rażących skutków przedawnienia w innych 
przepisach kodeksu cywilnego, a w szczególności w przepisach mających 
charakter klauzul generalnych, ponieważ zakazując czynienia z prawa użytku, który 
byłby sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, art. 5 k.c. nie określa bliżej 
prawa, z którego nie wolno czynić takiego użytku, dlatego może być w szczególnie 
drastycznych okolicznościach, stosowany również w odniesieniu do prawa 
uchylenia się od zaspokojenia roszczenia (art. 117 § 2 k.c.). Powyższe stanowisko 
Sądu Najwyższego w kwestii dopuszczalności stosowania art. 5 k.c. do skutków 
upływu terminu zawitego zostało potwierdzone w uchwale SN z dnia 11. X 1996 r. 
(III CZP 76/96, OSN 1997, z. 2, poz. 16), orzeczeniu SN z dnia 3. VII 1997 r. (I CKN 
165/97, niepubl.), orzeczeniu SN z dnia 6. I 1999 r. (II CKN 115/98, niepubl.), 

 
5 
orzeczeniu SN z dnia 2. II 2001 r. (IV CKN 1882/00, niepubl.), orzeczeniu SN z dnia 
14. III 2001 r. (II CKN 434/00).  
Po uchyleniu art. 117 § 3 zd. 2 k.c. w doktrynie istnieje różnica poglądów 
odnośnie do możliwości zastosowania art. 5 k.c. do sytuacji skorzystania z zarzutu 
przedawnienia roszczenia, z tym że większe kontrowersje budzą kryteria określenia 
przypadków naruszających zasady słuszności w stopniu usprawiedliwiającym 
sięganie do klauzuli generalnej. Jeszcze bardziej różnice zdań dotyczą możliwości 
nieuwzględniania upływu terminów zawitych.    
Sąd Najwyższy nadal zwraca uwagę (np. wyrok z dnia 2. IV 2003 r., I CKN 
204/01 niepubl.), że odwołanie się w wyjątkowych okolicznościach do treści art. 5 
k.c. wymaga uwzględnienia szczególnego charakteru wynikającego z użycia w nim 
klauzul generalnych, a zatem rozważenia charakteru dochodzonego roszczenia, 
przyczyn opóźnienia i jego nadmierności, jej rodzaju, ciężaru i czasu trwania. 
W zależności od tych okoliczności opóźnienie może być uznane za nadmierne lub nie. 
Również w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7. VI 2000 r. (III CKN 522/99, 
niepubl.) zwrócono uwagę, iż „podniesienie zarzutu przedawnienia może być 
uznane za nadużycie prawa jedynie zupełnie wyjątkowo. Aby w danym wypadku 
można było przyjąć, że podniesienie zarzutu przedawnienia jest nie do pogodzenia 
z zasadami współżycia społecznego, musi zostać w szczególności wykazane, iż 
bezczynność wierzyciela w dochodzeniu roszczenia była usprawiedliwiona 
wyjątkowymi okolicznościami”. Podobne w treści sformułowania można znaleźć 
w  wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2. II 2000 r. (II CKN 468/99 niepubl.) oraz 
z  dnia 9. V 1974 r. (I CR 208/74, niepubl.). W tym ostatnim skład orzekający 
odwołał się do zasad słuszności i winy osoby obowiązanej do zachowania terminu.  
Wyjątkowość 
nieuwzględnienia 
przedawnienia 
akcentował 
Sąd 
Najwyższy 
w wyroku z dnia 26. I 2000 r. (III CKN 566/98, niepubl.).   
Za 
wyjątkowy 
przypadek 
usprawiedliwiający 
nieuznanie 
zarzutu 
przedawnienia, w wyroku z dnia 23. XI 1999 r. (II UKN 210/99, OSNP 2001, z. 5, 
poz. 173) przyjęto charakter świadczeń jako zadośćuczynienia z tytułu choroby 
zawodowej 
spowodowanej 
zatrudnieniem. 
Podobny 
wątek 
pojawił 
się 
w  uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 29. XI 

 
6 
1996 r. (II PZP 3/96, OSNP 1997, z. 14, poz. 249) w którym stwierdzono, iż 
specyfika chorób zawodowych, które ujawniają się niejednokrotnie po upływie wielu 
lat od ustania zatrudnienia narażającego na ich powstanie sprawia, że nie można 
przejść do porządku nad restrykcyjnością art. 442 § 1 zd. 2 k.c., którego 
zastosowanie może, w przypadku szkód powstałych wskutek chorób zawodowych, 
prowadzić do naruszenia zasad współżycia społecznego. Dlatego skorzystanie 
z  zarzutu przedawnienia w takich przypadkach może być uznane za sprzeczne 
z zasadami współżycia społecznego.  
 
Przytoczone przykłady wskazują, że związki między upływem terminu, 
również zawitego, a stosowaniem przez sąd klauzuli zasad współżycia społecznego 
odzwierciedlających przyjmowane normy moralne są dostatecznie wyjaśnione na 
poziomie ogólnym, mimo utrzymywania się różnicy poglądów w zakresie ich 
aplikacji. Wydanie kolejnego orzeczenia nie wniosłoby nowych treści, ponieważ 
orzecznictwo Sądu Najwyższego, co do zasady, nie sprzeciwia się stosowaniu tych 
klauzul nawet w razie upływu terminu zawitego. Zasadnicza trudność polega zatem 
na subsumcji normy wynikającej z art. 5 k.c. do konkretnego stanu faktycznego. 
Nie jest jednak przypadkiem nadzwyczajnym w praktyce wymiaru sprawiedliwości, 
gdy dochodzi do zderzenia się wartości wynikających z bezpieczeństwa prawnego 
chronionego terminami przedawnienia (zawitymi) oraz wartości związanych z celem 
i rodzajem roszczenia, konkretną sytuacją osób działających po stronie powodowej, 
a także wagą przyczyn, które doprowadziły do zakończenia postępowania 
orzeczeniem 
formalnym. 
Podjęcie 
uchwały 
w 
tych 
okolicznościach 
nie 
rozstrzygałoby zagadnienia prawnego lecz w istocie zastępowałoby Sąd Okręgowy 
w fazie subsumcji. Takie rozstrzygnięcie nie odpowiadałoby funkcji uchwał 
podejmowanych na podstawie art. 390 § 1 i 2 k.p.c. i dlatego Sąd Najwyższy 
odmówił jej podjęcia (art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie 
Najwyższym, Dz. U. Nr 240, poz. 2052).