III CZP 101/09

Sygn. akt III CZP 101/09 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 4 grudnia 2009 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
 
 
SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący) 
SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca) 
SSN Kazimierz Zawada 
 
 
 
 
w sprawie z urzędu  
przy uczestnictwie Jerzego G. i Leszka N. 
o wykreślenie wpisu hipoteki przymusowej łącznej, 
po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej 
w dniu 4 grudnia 2009 r., 
na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Okręgowy w S. 
postanowieniem z dnia 6 sierpnia 2009 r.,  
 
 
„Czy w przypadku hipoteki przymusowej łącznej wpisanej z urzędu 
w wielu księgach wieczystych dopuszczalnym jest utrzymanie 
w  mocy wpisu hipoteki łącznej jedynie w części ksiąg, jeżeli po 
rozpoznaniu i prawomocnym wykreśleniu tej hipoteki z pozostałych 
ksiąg, na etapie postępowania apelacyjnego, nastąpiła zmiana 
okoliczności polegająca na uchyleniu prawomocnego orzeczenia 
stanowiącego podstawę wykreślonego wpisu?" 
 
 
 
odmawia podjęcia uchwały. 
 
 
 

 
2 
Uzasadnienie 
 
 
Przedstawione 
zagadnienie 
prawne 
wyłoniło 
się 
w 
następujących 
okolicznościach: wierzyciel – Leszek N. przed wytoczeniem powództwa o  zapłatę 
przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej „R.” w M. uzyskał w  dniu 27 listopada 2000 r. 
zabezpieczenie roszczenia pieniężnego m.in. przez obciążenie hipoteką przymusową 
udziałów Spółdzielni „R.” w dwóch nieruchomościach, dla których prowadzone są 
księgi wieczyste Kw 13611 i Kw 6757. Z nieruchomości tych wydzielane były następnie 
lokale stanowiące przedmiot odrębnej własności. Do ich ksiąg wieczystych 
dokonywano stosownych wpisów hipoteki zabezpieczającej roszczenie Leszka N. 
Tak też, z mocy uregulowania zawartego w art. 76 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 
1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 
1361 ze zm. dalej powoływana jako „u.k.w.h.”), w wyniku wyodrębnienie garażu 
stanowiącego samodzielny lokal użytkowy, powstała hipoteka przymusowa łączna 
ujawniona w Kw 37252, której wykreślenia dotyczy rozpatrywana aktualnie sprawa. 
Na skutek wniosku o uchylenie zarządzenia tymczasowego zgłoszonego przez 
Spółdzielnię Mieszkaniową „R.” Sąd Okręgowy w S. postanowieniem z  dnia 28 
września 2007 r. uchylił swoje postanowienie z 27 listopada 2000 r. 
o  zabezpieczeniu roszczenia hipoteką przymusową. W uzasadnieniu wskazał, że 
zabezpieczenie wygasło z uwagi na niewystąpienie przez wierzyciela w 14-dniowym 
terminie z powództwem przeciwko Spółdzielni „R.”. 
Wierzyciel, który wykazywał, że pozew złożył we właściwym czasie i uzyskał 
korzystne dla siebie orzeczenie zasądzające należność, uchybił terminowi do 
złożenia zażalenia na postanowienie z 28 września 2007 r. Jego wniosek 
o  przywrócenie terminu został oddalony, a zażalenie prawomocnie odrzucone. Po 
nieudanej próbie uzyskania orzeczenia „o przywróceniu mocy prawnej zarządzenia 
tymczasowego", wierzyciel zwrócił się do Sądu Okręgowego z wnioskiem o uchylenie 
postanowienia z dnia 28 września 2007 r. na podstawie art. 359 § 1 k.p.c., gdyż sąd 
orzekający nie wiedział o fakcie wytoczenia przez niego powództwa w terminie. 
Wniosek ten został oddalony przez Sąd Okręgowy, ale Sąd Apelacyjny 
postanowieniem z dnia 31 października 2008 r. uwzględnił zażalenie wierzyciela 

 
3 
i  zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że na podstawie art. 359 § 1 k.p.c. 
uchylił postanowienie Sądu Okręgowego w S. z dnia 28 września 2007 r. (uchylające 
zabezpieczenie). Sąd odwoławczy zaznaczył, że oceny upadku zabezpieczenia należy 
dokonywać w oparciu o przepisy kodeksu postępowania cywilnego sprzed zmiany 
wprowadzonej w dniu 5 lutego 2005 r. (art. 7 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o 
zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw 
– Dz. U. Nr 172, poz. 1804), a nie na podstawie art. 7541 k.p.c. W jego ocenie 
wydanie tytułu wykonawczego nie wpływa na byt wydanego wcześniej tytułu 
zabezpieczającego. 
W okresie pomiędzy uprawomocnieniem się postanowienia o uchyleniu 
zabezpieczenia, a wydaniem postanowienia o uchyleniu postanowienia 
uchylającego Spółdzielnia Mieszkaniowa „R.” wystąpiła o wykreślenie wpisu 
hipoteki 
przymusowej 
na 
nieruchomościach 
Spółdzielni, 
przedkładając 
postanowienie Sądu Okręgowego w S. z dnia 28 września 2007 r. Na tej podstawie 
wydane zostało zarządzenie o wykreśleniu hipoteki z księgi wieczystej Kw nr 
1311 i Kw 6757 z udziałów wnioskodawczyni oraz ze współobciążonych udziałów 
pozostałych współwłaścicieli nieruchomości i z ksiąg wieczystych założonych dla 
wyodrębnionych lokali. Od powyższych wpisów (wykreśleń) wierzyciel wniósł 
apelacje. W większości spraw Sąd Okręgowy apelacje te oddalił, powołując się 
na prawomocne postanowienie z 28 września 2007 r. Natomiast w  sprawie 
niniejszej, dotyczącej wykreślenia hipoteki w księdze wieczystej Kw  37252, 
prowadzonej dla nieruchomości położonej w M. przy ul. K. [...], postępowanie się 
przedłużyło na tyle, że przed rozpoznaniem apelacji doszło do wydania przez Sąd 
Apelacyjny postanowienia z 31 października 2008 r., uchylającego postanowienie z 
28 września 2007 r. 
W konsekwencji Sąd Okręgowy w S. stanął przed problemem 
przedstawionym w zadanym pytaniu. Jego wątpliwości wywołało zagrożenie, 
jakie 
uwzględnienie 
zmian 
spowodowanych 
wydaniem 
postanowienia 
z  31  października 2008 r. stanowi dla spójności zabezpieczenia hipotecznego. 
Zwrócił uwagę, że z istoty hipoteki przymusowej łącznej wynika konieczność 
przyjęcia jednakowego rozwiązania w stosunku do wszystkich nieruchomości, na 
których ciąży hipoteka, a różnicowanie sytuacji prawnej właścicieli jest 

 
4 
nieuzasadnione.  Ustawodawca traktuje hipotekę łączną jako jedno prawo. Wskazuje 
na to, zdaniem Sądu, regulacja zawarta w § 11 ust. 3 i 4 rozporządzenia Ministra 
Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg 
wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz. U. Nr 102, poz. 1122 z późn. zm., 
powoływanego dalej jako „rozporządzenie”), nakazująca sądowi w przypadku 
wykreślenia prawa, roszczenia, innego ciężaru lub ograniczenia, które wygasło 
względem jednej nieruchomości i zostało z niej wykreślone, ujawnienie tego faktu 
z urzędu w pozostałych księgach wieczystych prowadzonych dla współobciążonych 
nieruchomości. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Na wstępie należy zwrócić uwagę na nieścisłość, jaka wkradła się do pytania 
sformułowanego przez Sąd Okręgowy. Sąd ten przyczyny powstałych wątpliwości 
upatruje w tym, że nastąpiła „zmiana okoliczności polegająca na uchyleniu 
prawomocnego orzeczenia stanowiącego podstawę wykreślonego wpisu". Z ustaleń 
faktycznych wynika jednak, że z księgi wieczystej wykreślony został wpis hipoteki, 
którego podstawę stanowiło postanowienie o zabezpieczeniu (z 27 listopada 2000 r.), 
a nie prawomocne postanowienie o uchyleniu postanowienia zabezpieczającego 
(z 28 września 2007 r.). Dlatego zagadnienie prawne dotyczy w istocie dopuszczalności 
utrzymania w mocy wpisu hipoteki łącznej jedynie w części ksiąg, jeżeli po 
prawomocnym wykreśleniu tej hipoteki z pozostałych ksiąg nastąpiła zmiana 
okoliczności polegająca na uchyleniu prawomocnego orzeczenia stanowiącego 
podstawę wykreślenia (a nie „wykreślonego”) wpisu. 
Przebieg postępowania zabezpieczającego i jego wieczystoksięgowych 
skutków obciążony jest szeregiem uchybień, których konsekwencje dostrzegł Sąd 
Okręgowy. 
Pomijając 
już 
kwestię 
prawidłowości 
realizacji 
ustanowionego 
zabezpieczenia poprzez pierwotny wpis hipoteki łącznej na udziałach dłużnika 
w  dwóch nieruchomościach przed wejściem w życie art. 1111 u.k.w.h., o tyle 
nieistotną, że wpis do księgi wieczystej Kw 37252 uwzględniał stan powstały z mocy 
prawa w wyniku późniejszego podziału nieruchomości (art. 76 u.k.w.h.) wskutek 
wyodrębnienia z niej garażu; niewątpliwie główną przyczyną powstałych komplikacji 
było wadliwe ustalenie przez Sąd Okręgowy, że wierzyciel nie wytoczył w terminie 

 
5 
powództwa o zabezpieczone roszczenie. Problemy pogłębiło uchybienie przez 
wierzyciela terminowi do zaskarżenia postanowienia stwierdzającego upadek 
zabezpieczenia, które się uprawomocniło i stało podstawą wykreślenia szeregu 
wpisów hipoteki łącznej z ksiąg wyodrębnionych lokali i garaży. Wreszcie doszło do 
zmiany tego postanowienia na podstawie odpowiednio stosowanego art. 359 § 1 k.p.c. 
(w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.) chociaż – ze względu na szczególne unormowanie kwestii 
zmiany lub uchylenia postanowień w postępowaniu zabezpieczającym (art. 742 
k.p.c.), możliwość wykorzystania art. 359 § 1 k.p.c. nie jest oczywista. 
Powstały splot zdarzeń procesowych wywołał stan na tyle szczególny, że 
w jego kontekście udzielenie odpowiedzi na zadane pytanie, czy to twierdzącej, czy 
przeczącej, w istocie prowadziłoby do przesądzenia przez Sąd Najwyższy wyniku 
sprawy. Tymczasem instytucja pytań prawnych, prowadząca do związania sądów 
orzekających w danej sprawie poglądem Sądu Najwyższego wyrażonym 
w  uchwale, musi być stosowana z rozwagą i poszanowaniem konstytucyjnej 
zasady podległości sędziów tylko Konstytucji oraz ustawom (art. 178 ust. 1 
Konstytucji), a także przy uwzględnieniu odmiennych zadań pełnionych przez sądy 
powszechne i Sąd Najwyższy. Z tej przyczyny niedopuszczalne jest przedstawienie 
jako zagadnienia prawnego pytania, odpowiedź na które byłaby równoznaczna 
z  rozstrzygnięciem 
sprawy 
(por. 
postanowienie 
Sądu 
Najwyższego 
z 
22  października 2002 r., III CZP 64/02, Prok.i Pr.- wkł. 2003/7-8/37). Zgłoszone 
przez Sąd Okręgowy wątpliwości, mają za cel uzyskanie wskazówki, czy – 
w okolicznościach rozpatrywanej sprawy – dopuszczalne jest utrzymanie w mocy 
wpisu hipoteki łącznej, stanowią więc pytanie o sposób rozstrzygnięcia sprawy, 
a nie ogólnie sformułowany problem prawny. Z tych względów, na podstawie art. 61 
§ 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, 
poz. 2052 ze zm.) należało odmówić podjęcia uchwały. 
Zaznaczyć jednak trzeba, że problem z jakim zmierzyć się musi Sąd 
Okręgowy wymaga oceny uwzględniającej ograniczony zakres badania sprawy 
w postępowaniu wieczystoksięgowym. Sąd wieczystoksięgowy nie jest uprawniony 
do dokonywania własnych ustaleń w kwestii tego, czy doszło do upadku 
zabezpieczenia. Podstawą wykreślenia przezeń wpisów hipoteki jest dopiero 
stosowne orzeczenie: postanowienie o uchyleniu postanowienia o zabezpieczeniu 

 
6 
roszczenia pieniężnego przez ustanowienie hipoteki przymusowej, postanowienie 
o stwierdzeniu wygaśnięcia zabezpieczenia z mocy prawa albo wyrok wydany 
w  sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem 
prawnym. Skoro do zastosowania § 11 ust. 4 rozporządzenia, a tylko ten przepis 
mógł stanowić podstawę wykreślenia z urzędu hipoteki ze wszystkich ksiąg 
wieczystych prowadzonych dla nieruchomości współobciążonych, niezbędne jest 
stwierdzenie, że doszło do wygaśnięcia hipoteki, ostanie się postanowienia 
z  27  listopada 2000 r. o zabezpieczeniu roszczenia, stanowiące wynik 
prawomocnego uchylenia przez Sąd Apelacyjny postanowienia o stwierdzeniu 
wygaśnięcia (uchyleniu) zabezpieczenia hipotecznego, stwarza w postępowaniu 
wieczystoksięgowym stan wyłączający zastosowanie § 11 ust. 4 rozporządzenia. 
W doktrynie formułowane są różne koncepcje wyjaśniające charakter prawny 
hipoteki łącznej. Za dominujące można uznać stanowisko o wielości praw 
obciążających poszczególne nieruchomości, wyrażające myśl, że hipotek jest tyle, 
ile jest obciążonych nieruchomości, przy czym hipoteki te cechuje wzajemny 
związek wynikający z zabezpieczenia tej samej wierzytelności. Samodzielność 
każdej z nich przejawia się w tym, że każda z nich może stanowić odrębny 
przedmiot rozporządzenia. Podnoszony przez Sąd Okręgowy argument o potrzebie 
zachowania 
zbieżności 
sytuacji 
prawnej 
wszystkich 
współobciążonych 
nieruchomości uzasadniony jest jedynie w wypadku wygaśnięcia hipoteki jako 
całości, gdyż wówczas nastąpić powinno wykreślenie wpisów hipotek w księgach 
wieczystych wszystkich obciążonych wcześniej nieruchomości. Jeśli natomiast 
hipoteka łączna istnieje, losy hipotek obciążających poszczególne nieruchomości 
mogą kształtować się różnie. Jak wynika z art. 76 ust. 2 u.k.w.h., zależą one od 
działań podejmowanych przez wierzyciela, który według swego uznania może 
dokonać podziału hipoteki pomiędzy poszczególne nieruchomości, a nawet zwolnić 
niektóre nieruchomości z obciążenia hipotecznego. Przyjęcie konstrukcji zakładającej 
istnienie tylu hipotek, ile jest obciążonych nią nieruchomości, powoduje, że nawet 
wygaśnięcie hipotek na niektórych nieruchomościach nie pociąga za sobą 
wygaśnięcia 
pozostałych. 
W 
konsekwencji 
dopuszczalne 
jest 
także 
zróżnicowanie sytuacji prawnej właścicieli tych nieruchomości. 

 
7 
Kończąc należy zwrócić uwagę na aspekt sprawy pomijany w rozważaniach 
przez Sąd Okręgowy. W sytuacji, w której – jak przyjmuje Sąd Apelacyjny 
w  uzasadnieniu postanowienia z 31 października 2008 r. i co akceptuje Sąd 
Okręgowy – nie wygasło zabezpieczenie ustanowione zarządzeniem tymczasowym, 
wątpliwości może budzić nie tyle istnienie podstaw do wykreślenia wpisów, ile 
zasadność dokonanych wcześniej prawomocnych wykreśleń hipoteki przymusowej. 
Argument o potrzebie zachowania równości między dłużnikami nie powinien usunąć 
z  pola widzenia interesu wierzyciela hipotecznego, któremu nadal przysługuje 
zabezpieczenie.