III CZP 100/12

Sygn. akt III CZP 100/12 
 
 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
 
Dnia 17 stycznia 2013 r. 
Sąd Najwyższy w składzie: 
 
SSN Anna Kozłowska (przewodniczący) 
SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca) 
SSN Bogumiła Ustjanicz 
 
w sprawie z powództwa Gminy L. 
przeciwko G. C. 
o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną i o zapłatę, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 17 stycznia 2013 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy  
postanowieniem z dnia 11 października 2012 r.,  
 
 
"Czy w sprawie o uznanie za bezskuteczną czynności prawnej 
dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli zachodzi 
współuczestnictwo konieczne po stronie pozwanej, jeżeli drugą 
stroną czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem 
wierzycieli byli małżonkowie pozostający w ustroju wspólności 
ustawowej, 
którzy 
wskutek 
tej 
czynności 
uzyskali 
korzyść 
majątkową?" 
 
 
podjął uchwałę: 
 

 
2 
Małżonkowie są współuczestnikami koniecznymi po stronie 
pozwanej, jeżeli byli stroną umowy darowizny dokonanej na ich 
rzecz przez dłużnika i zaskarżonej przez wierzyciela (art. 527 
k.c.), a przedmiot darowizny wszedł do ich majątku wspólnego. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Uzasadnienie 
 

 
3 
Gmina L. wystąpiła z powództwem na podstawie art. 527 k.c. przeciwko 
pozwanej G. C. o uznanie za bezskuteczną czynności prawnej (darowizny 
pieniężnej) dokonanej m.in. na rzecz pozwanej. Powództwo to zostało wytoczone w 
celu ochrony wierzytelności Gminy obejmującej zwrot tzw. bonifikaty, która została 
udzielona nabywcy (dłużniczce, matce pozwanej) w związku z  nabyciem na 
własność lokalu Gminy. Sądy meriti ustaliły bliżej sekwencję czynności prawnych 
dokonanych przez dłużniczkę, córkę i męża córki oraz towarzyszący tym 
czynnościom sposób dokonywania wzajemnych rozliczeń w celu nabycia przez 
matkę lokalu na własność i kupna ostatecznie większego lokalu dla całej rodziny. 
Jednocześnie Sąd Okręgowy ustalił, że darowizna pieniężna (w wysokości 81 000 
zł) dokonana została na rzecz obojga małżonków (córki i zięcia) pozostających we 
wspólności majątkowej. Powództwo zostało wytoczone jedynie przeciwko 
obdarowanej córce i  Sąd pierwszej instancji przyjął legitymację bierną tej pozwanej 
(art. 531 § 1 k.c.). W związku z tym Sąd Okręgowy przedstawił Sądowi 
Najwyższemu zagadnienie prawne jak na wstępie. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Z ustaleń Sądu Okręgowego wynika, że obdarowani zostali oboje 
małżonkowie i przedmiot darowizny (kwota pieniężna) wszedł do ich majątku 
wspólnego. Przepisy o skardze pauliańskiej nie wykluczają, oczywiście, sytuacji, 
w  której po jednej ze stron zaskarżonej czynności prawnej występuje kilka osób 
(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2009 r., II CKN 469/10, niepubl.; 
w  sprawie tej małżonkowie mieli status dłużników wekslowych i dokonali darowizny 
nieruchomości na rzecz osoby trzeciej in fraudem creditoris). Status prawny osoby 
trzeciej w rozumieniu art. 531 § 1 k.c. może mieć kilka osób (np. obdarowanych 
przez dłużnika). W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmowano dopuszczalność 
skargi kasacyjnej w sytuacji, w której status prawny dłużnika miał jeden 
z  małżonków, a  przedmiot zaskarżonej umowy darowizny, dokonanej przez 
małżonków, wchodził do majątku wspólnego. Istnieje zatem możliwość uznania za 
bezskuteczną czynności prawnej w całości, dokonanej przez oboje małżonków, 
a nie tylko w  stosunku do zadłużonego małżonka (uchwała Sądu Najwyższego 
z dnia 24  października 2003 r., III CZP 72/03, OSP 2004, z. 9, poz. 116; wyrok 

 
4 
Sądu Najwyższego z dnia 6  czerwca 2003 r., IV CKN 204/01, OSN 2004, z. 9, 
poz. 138). 
Jeżeli status prawny osoby trzeciej w rozumieniu art. 527 § 1 k.c. mają 
małżonkowie 
(obdarowani, 
art. 
888 
k.c.), 
powstaje 
kwestia 
prawnego 
ukształtowania ich legitymacji biernej, gdy przedmiot darowizny wszedł do ich 
majątku wspólnego (art. 31 § 1 k.r. i o.). Chodzi o to, czy  w takiej sytuacji wierzyciel 
występujący z powództwem na podstawie art. 527 k.c. powinien pozwać obu 
małżonków jako uczestników koniecznych w rozumieniu art. 72 § 2 k.p.c., czy 
proces pauliański mógłby toczyć się z udziałem tylko jednego z małżonków. 
W 
literaturze 
i 
orzecznictwie 
Sądu 
Najwyższego 
przyjmuje 
się, 
że  współuczestnictwo konieczne (art. 72 § 2 k.p.c.) stanowi kwalifikowaną postać 
współuczestnictwa materialnego (art. 72 § 1 pkt 1 k.p.c.), a jego źródłem może być 
istota spornego stosunku prawnego lub odpowiedni przepis ustawy. Analiza istoty 
spornego stosunku prawnego, przesądzającego o współuczestnictwie koniecznym, 
powinna być dokonywana z punktu widzenia prawa materialnego (zob. np. 
uzasadnienie postanowienia Sądu najwyższego z dnia 17 stycznia 2003 r., I CK 
109/02, niepubl.; z dnia 7 lutego 2007 r., III CSK 227/06, niepubl.; uzasadnienie 
uchwały Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2004 r., III CZP 15/04, OSNC 2005, 
z. 6, poz. 12). 
Należy przyjąć, że treść prawnej relacji między wierzycielem i obdarowanymi 
małżonkami, ukształtowana w wyniku ich działania i dłużnika in fraudem creditoris, 
uzasadnia współuczestnictwo konieczne obdarowanych małżonków w procesie 
na  podstawie art. 527 k.c. Wierzyciel uzyskuje bowiem jedno roszczenie 
materialnoprawne przeciwko stronie umowy darowizny (obdarowanym małżonkom) 
o uznanie darowizny za bezskuteczną wobec niego, ma możliwość skierowania 
egzekucji do przedmiotu darowizny (art. 532 k.c.), a sytuację strony obdarowanej 
w  toku egzekucji określa przepis art. 533 k.c. Powództwa pauliańskie, skierowane 
przeciwko obdarowanym (art. 531 § 1 k.c.), może doprowadzić do  wydania 
pozytywnego 
orzeczenia 
konstytutywnego 
(zob. 
np. 
postanowienie 
Sądu 
Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2005 r., V CSK 518/04, niepubl.). Ponadto należy 
ono do kategorii powództw o ukształtowanie prawa lub stosunku prawnego. 

 
5 
Przesądza to występowanie po stronie pozwanej obojga obdarowanych małżonków 
jako współuczestników koniecznych w rozumieniu art. 72 § 2 k.p.c. W orzecznictwie 
Sądu Najwyższego i literaturze przyjmuje się, że powództwo na  podstawie art. 527 
k.c. stanowi właśnie przykład powództwa o ukształtowanie prawa lub stosunku 
prawnego (tak np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4  grudnia 1997 r., 
III CZ 176/77, Prokuratura i Prawo 1998, z. 6, poz. 35). 
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się także, że w odniesieniu do 
stosunków obligacyjnych, których źródłem jest umowa, legitymacja procesowa 
powiązana zostaje z reguły z wszystkimi podmiotami mającymi status stron tej 
umowy (zob. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1969 r., III  CZP 
65/69). Stanowisko takie można uznać za regułę w zakresie wielopodmiotowych 
stosunków obligacyjnych powstających ex concractu. 
Można 
przypuszczać, 
że 
zasadniczym 
źródłem 
wątpliwości 
Sądu 
Okręgowego stała się przede wszystkim kwestia przesłanek roszczenia 
pauliańskiego w razie pojawienia się po stronie pozwanej obdarowanych 
małżonków (art. 531 § 1 k.c.). Sąd Okręgowy dostrzega bowiem wówczas 
„możliwość spełnienia przesłanek ochrony (…) tylko w stosunku do jednego 
z  małżonków 
– 
kontrahentów”. 
Chodzi 
tu 
o 
przesłankę 
o 
charakterze 
subiektywnym (osoba trzecia wiedziała o świadomości dłużnika działania 
in fraudem creditoris lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się o tym 
dowiedzieć, art. 527 § 1 k.c.). 
Wielość podmiotów tworzących „stronę trzecią” w rozumieniu art. 527 § 1 
k.c. i  art. 531 § 1 k.c. oznacza, oczywiście, konieczność ustalenia subiektywnych 
przesłanek roszczenia pauliańskiego indywidualnie w stosunku do wszystkich 
podmiotów (obdarowanych małżonków). Należy jednak stwierdzić, że taka 
indywidualizacja podmiotowa przesłanek subiektywnych roszczenia pauliańskiego 
wierzyciela nie może przemawiać przeciwko przyjęciu współuczestnictwa 
koniecznego małżonków uzyskujących jako obdarowani korzyść majątkową 
z  pokrzywdzeniem wierzyciela. 
Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 k.p.c. 
podjął uchwałę jak na wstępie. 

 
6