III CZP 10/12

Uchwała z dnia 20 kwietnia 2012 r., III CZP 10/12 
 
Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Barbara Myszka 
Sędzia SN Maria Szulc 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Filipa G. i Przemysława K. przeciwko 
Szpitalowi Specjalistycznemu w D.G. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej 
na posiedzeniu jawnym w dniu 20 kwietnia 2012 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Gliwicach postanowieniem z dnia 24 
stycznia 2012 r.: 
"Czy umowa poręczenia zawarta pomiędzy wierzycielem zakładu opieki 
zdrowotnej a podmiotem profesjonalnie zajmującym się obrotem wierzytelnościami i 
pozasądową windykacją wierzytelności jest czynnością prawną określoną w art. 53 
ust. 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (jedn. tekst: 
Dz.U. z 2007 r. Nr 14, poz. 89, ze zm.), 
Czy umowa poręczenia zawarta pomiędzy wierzycielem zakładu opieki 
zdrowotnej a podmiotem profesjonalnie zajmującym się obrotem wierzytelnościami i 
pozasądową windykacją wierzytelności może naruszać umowny zakaz zawierania 
umowy przelewu wierzytelności?" 
podjął uchwałę: 
 
Pozorna umowa poręczenia, zawarta dla ukrycia umowy przelewu 
wierzytelności przez wierzyciela zakładu opieki zdrowotnej z podmiotem 
profesjonalnie zajmującym się obrotem wierzytelnościami i pozasądową 
windykacją wierzytelności, może naruszać umowny zakaz zawarcia umowy 
przelewu wierzytelności; 
odmówił podjęcia uchwały w pozostałym zakresie. 

 
Uzasadnienie 
 
Filip G. i Przemysław K. wnieśli o zasądzenie od Szpitala Specjalistycznego w 
D.G. kwoty 10 752,51 zł z odsetkami ustawowymi tytułem zapłaty ceny za 
sprzedane i wydane pozwanemu towary. Wskazali, że poręczyli za zobowiązanie 
pozwanego, zawiadomili go o zawartej umowie poręczenia i jako poręczyciele 
uregulowali jego zadłużenie wobec wierzyciela "G.C.Z.M.Z.", spółki z o.o. w Z. 
Pozwany wniósł o oddalenie powództwa i podkreślił, że umowa poręczenia zawarta 
z podmiotami zawodowo zajmującymi się ściąganiem wierzytelności stanowi 
obejście zakazu przelewu wierzytelności. 
Sąd Rejonowy w Gliwicach wyrokiem z dnia 1 czerwca 2011 r. oddalił 
powództwo. Ustalił, że bezsporne jest zobowiązanie pozwanego wobec 
"G.C.Z.M.Z.", spółki z o.o., jego wysokość, zawarcie umowy poręczenia i zapłata 
wierzytelności pozwanego przez powodów, sporna jest natomiast ważność umowy 
poręczenia. Podkreślił, że zobowiązanie pozwanego powstało przed wejściem w 
życie ustawy z dnia 22 października 2010 r. o zmianie ustawy o zakładach opieki 
zdrowotnej (Dz.U. Nr 230, poz. 1507 – dalej: "ustawa nowelizująca z 2010 r."), która 
nadała nowe brzmienie art. 53 ust. 6 i 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o 
zakładach opieki zdrowotnej (jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 14, poz. 89 ze zm. – 
dalej: "u.z.o.z."). Jednakże Sąd Rejonowy wskazał na zamieszczone w wiążących 
pozwanego i "G.C.Z.M.Z.", spółkę z o.o. umowach sprzedaży postanowienia, że 
wierzytelności pieniężne nie mogą być przedmiotem przelewu bez pisemnej zgody 
pozwanego. Uznał, że umowa poręczenia dotyczyła wierzytelności 
przeterminowanych, nie spełniała więc celu takiej umowy, w której poręczyciel ma 
obowiązek spełnienia świadczenia w wypadku, gdyby nie spełnił go dłużnik. Przyjął, 
że umowa poręczenia miała na celu przeniesienie wierzytelności na powodów, a nie 
jej zabezpieczenie; była umową pozorną (art. 83 k.c.), zawartą w celu ukrycia 
przelewu wierzytelności, a ponadto zmierzała do obejścia prawa (art. 58 § 1 k.c.), 
była zatem nieważna. 

Przy rozpoznawaniu apelacji powodów Sąd Okręgowy w Gliwicach powziął 
wątpliwość wyrażoną w zagadnieniach prawnych przedstawionych do 
rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Nieobowiązujący już art. 53 ust. 6 u.z.o.z. stanowił, że czynność prawna 
mająca na celu zmianę wierzyciela, w przypadku zobowiązań samodzielnego 
publicznego zakładu opieki zdrowotnej, może nastąpić po wyrażeniu zgody przez 
podmiot, który utworzył zakład. Podmiot, który utworzył zakład, wydawał zgodę albo 
odmawiał jej wydania, biorąc pod uwagę konieczność zapewnienia ciągłości 
udzielania świadczeń zdrowotnych oraz na podstawie analizy sytuacji finansowej i 
wyniku finansowego samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej za rok 
poprzedni. Zgoda była wydawana po zasięgnięciu opinii kierownika samodzielnego 
publicznego zakładu opieki zdrowotnej. Przepis ten został wprowadzony przez art. 1 
pkt 1 ustawy nowelizującej z 2010 r. Zgodnie z art. 4 tej ustawy, art. 53 ust. 6 
u.z.o.z. stosuje się do zobowiązań samodzielnego publicznego zakładu opieki 
zdrowotnej, powstałych po dniu wejścia w życie ustawy nowelizującej. Z kolei 
według art. 5 ustawy nowelizującej z 2010 r., weszła ona w życie po upływie 
czternastu dni od dnia jej ogłoszenia, tj. dnia 22 grudnia 2010 r. 
Źródłem zobowiązań pozwanego są umowy sprzedaży zawarte w dniach 6 i 
14 stycznia 2010 r. oraz 2 i 9 lutego 2010 r. Według Sądu Okręgowego, faktyczne 
zobowiązanie pozwanego powstało w chwili wymagalności należności, tj. kolejno od 
dnia 31 grudnia do dnia 13 stycznia 2011 r. Uwzględniając wskazane daty należało 
uznać, że zobowiązania pozwanego powstały w czasie obowiązywania zmienionych 
przepisów ustawy o zakładach opieki zdrowotnej. 
Z takim stanowiskiem nie można się zgodzić, utożsamia ono bowiem 
powstanie zobowiązania z wymagalnością roszczenia wynikającego ze 
zobowiązania (wierzytelności), gdy tymczasem są to dwie różne instytucje. Źródłem 
zobowiązania może być w szczególności, jak w stanie faktycznym niniejszej 
sprawy, umowa, natomiast wymagalność wierzytelności dotyczy już istniejącego 
zobowiązania i stwarza możliwość skutecznego dochodzenia przed sądem 
roszczenia majątkowego bez ryzyka oddalenia powództwa z powodu jego 
przedwczesności. W wyroku z dnia 12 lutego 1991 r., III CRN 500/90 (OSNC 1992, 

nr 7-8, poz. 137) Sąd Najwyższy stwierdził, że przez wymagalność należy rozumieć 
stan, w którym wierzyciel ma prawną możliwość żądania zaspokojenia 
przysługującej mu wierzytelności; jest to stan potencjalny, którego początek 
następuje w chwili, w której wierzytelność zostaje uaktywniona. 
Wierzytelność staje się wymagalna zwykle w dniu następującym bezpośrednio 
po dniu, w którym należało spełnić świadczenie. Jest to zasada, od której istnieją 
wyjątki. Wymagalność wierzytelności może wynikać np. bezpośrednio z ustawy, z 
właściwości zobowiązania lub nastąpić w dniu ziszczenia się warunku 
zawieszającego. Bez względu jednak na stanowisko co do chwili wymagalności 
wierzytelności, trzeba podkreślić, że istniejąca wierzytelność może być wymagalna 
albo niewymagalna. Z tego punktu widzenia należy przyjąć, że w okolicznościach 
niniejszej sprawy zobowiązania pozwanego powstały przed wejściem w życie 
zmiany art. 53 ust. 6 u.z.o.z., choć nie były jeszcze wymagalne. Przepis ten nie ma 
zatem, zgodnie z art. 4 ustawy nowelizującej z 2010 r., zastosowania do tych 
zobowiązań, a w związku z tym pierwsze zagadnienie prawne jest 
bezprzedmiotowe, przedmiotem bowiem zagadnienia prawnego, przedstawionego 
na podstawie art. 390 k.p.c., może być jedynie taka poważna wątpliwość, której 
wyjaśnienie w uchwale jest niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy. 
Według art. 509 § 1 k.c., wierzyciel może bez zgody dłużnika przenieść 
wierzytelność na osobę trzecią, jeżeli nie sprzeciwia się to ustawie, właściwości 
zobowiązania lub zastrzeżeniu umownemu. W tym wypadku została dopuszczona 
możliwość zawarcia pactum de non cedendo, a więc umowy, na mocy której zostaje 
wyłączony przelew wierzytelności. Zastrzeżenie zakazujące przelewu jest wyjątkiem 
od reguły wyrażonej w art. 57 § 1 k.c., zgodnie z którym nie jest możliwe na 
podstawie czynności prawnej wyłączenie lub ograniczenie uprawnienia do 
rozporządzania prawem majątkowym. Instytucja pactum de non cedendo została 
wprowadzona w celu ochrony interesów dłużnika. W piśmiennictwie przyjmuje się 
zwykle, że dokonanie przelewu wbrew umownemu zakazowi jest dotknięte sankcją 
w postaci bezskuteczności zawieszonej, a ściślej ważności zawieszonej czynności 
prawnej. Dłużnik może wprawdzie potwierdzić już dokonany przelew, jednak w 
okolicznościach niniejszej sprawy oczywiście nie wchodziło to w rachubę. 

Powodowie zawarli jednak z wierzycielem pozwanego nie umowę przelewu 
wierzytelności, ale umowę poręczenia i spłacili dług. W zasadzie więc, zgodnie z 
art. 518 k.c., wstąpili w prawa zaspokojonego wierzyciela. Formalnie nabyli więc 
wierzytelność do wysokości dokonanej zapłaty oraz nie naruszyli w ten sposób 
pactum de non cedendo, które – zgodnie z poglądem przeważającym w 
piśmiennictwie – nie dotyczy wstąpienia w prawa zaspokojonego wierzyciela. 
Z ustaleń faktycznych wynika, że umowa poręczenia dotyczyła wierzytelności 
przeterminowanych i została zawarta przez wierzyciela z podmiotem profesjonalnie 
zajmującym się obrotem wierzytelnościami i pozasądową windykacją 
wierzytelności. Nie można jednak podzielić stanowiska zajętego przez Sąd 
Rejonowy, że jej zawarcie nastąpiło z obejściem prawa, skoro art. 53 ust. 6 u.z.o.z. 
w brzmieniu nadanym przez ustawę nowelizującą z 2010 r. nie miał tu 
zastosowania. 
Sąd Najwyższy w wydanym w podobnych okolicznościach faktycznych wyroku 
z dnia 24 kwietnia 2008 r., IV CSK 39/08 (nie publ.) przyjął, że zawarcie umowy 
poręczenia może zostać uznane za działanie sprzeczne z zasadami współżycia 
społecznego, wierzyciel bowiem miał świadomość, że w przypadku opóźniania się 
przez pozwanego ze spełnieniem świadczenia i przy jednoczesnym spełnieniu tego 
świadczenia przez poręczyciela nastąpi – bez udziału dłużnika głównego – skutek w 
postaci wstąpienia osoby trzeciej w miejsce dotychczasowego wierzyciela. Takie 
działanie wierzyciela było wprawdzie formalnie zgodne z treścią zobowiązania, ale 
nie da się pogodzić z zasadą rzetelności i lojalności w wykonaniu zobowiązania 
względem kontrahenta, bowiem naruszało jego uzasadniony interes. 
Sąd Najwyższy w niniejszym składzie, nie negując przedstawionego 
rozumowania, jest zdania, że w okolicznościach niniejszej sprawy umowa 
poręczenia (art. 876 k.c.) może być też uznana za umowę pozorną, zawartą dla 
ukrycia innej czynności prawnej (art. 83 § 1 k.c.), tj.  przelewu wierzytelności (art. 
509 k.c.). W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że czynność prawna 
jest pozorna, gdy oświadczenie woli jest składane drugiej stronie tylko dla pozoru, a 
adresat oświadczenia zgadza się na pozorne dokonanie czynności prawnej 
(uchwały z dnia 22 maja 2009 r., III CZP 21/09, OSNC 2010, nr 1, poz. 13 i z dnia 9 
grudnia 2011 r., III CZP 79/11, OSNC 2012, nr 6, poz. 74). Pozorność może być 

zwykła (bezwzględna) albo kwalifikowana (względna). W pierwszym wypadku 
strony nie mają zamiaru wywołać żadnych skutków prawnych, a oświadczenie woli 
jest nieważne, a w drugim pod czynnością pozorną ukrywają inną, rzeczywistą 
czynność prawną i wtedy ważność oświadczenia woli ocenia się według 
właściwości tej czynności. Możliwe jest zatem, że strony zawierają umowę 
poręczenia, podczas gdy ich rzeczywistym zamiarem było zawarcie umowy 
przelewu wierzytelności. W takiej sytuacji zawarcie pozornej umowy poręczenia 
mogłoby prowadzić do naruszenia umownego zakazu zawarcia umowy przelewu 
wierzytelności. 
Z tych powodów Sąd Najwyższy rozstrzygnął zagadnienie prawne, jak w 
uchwale.