III CZ 77/12

Sygn. akt III CZ 77/12 POSTANOWIENIE Dnia 28 listopada 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Iwona Koper SSA Władysław Pawlak w sprawie z powództwa L. sp. z o.o. przeciwko Gminie M. o zapłatę, oraz z powództwa wzajemnego Gminy M. przeciwko L. sp. z o.o. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 28 listopada 2012 r., zażalenia Gminy M. na wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 21 czerwca 2012 r., oddala zażalenie. Uzasadnienie 2 Wyrokiem z dnia 21 czerwca 2012 r. Sąd Apelacyjny uchylił wyrok Sądu Okręgowego w K. z dnia 15 marca 2012 r. w części oddalającej powództwo główne wniesione przez L. sp. z o.o. przeciwko Gminie M. co do kwoty 140 000 zł i w części uwzględniającej powództwo główne co do kwoty 5 407, 70 zł oraz w części dotyczącej kosztów procesu, znosząc postępowanie przed Sądem Okręgowym w K. za czas od dnia 29 września 2011 r. i przekazując sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Podniósł, że od dnia 29 września 2009 r. strona powodowa była nienależycie reprezentowana w rozumieniu art. 379 pkt 2 w związku z art. 87 § 1 k.p.c., co skutkuje nieważnością postępowania. Pełnomocnik powoda, niebędący ani adwokatem ani radcą prawnym, swój tytuł pełnomocnika wywodził z umowy zlecenia, której przedmiotem było jedynie świadczenie pomocy prawnej, a nie sprawowanie zarządu majątkiem powoda lub jego interesami. Z tego powodu umowa ta nie mogła być podstawą do udzielenia pełnomocnictwa procesowego. Pozwana i powódka wzajemna Gmina M. zaskarżyła ten wyrok zażaleniem, wnosząc o jego uchylenie i zarzucając naruszenie art. 87 § 1 i 379 pkt 2 k.p.c. przez błędną wykładnię i zastosowanie oraz art. 328 § 2 k.p.c. przez brak wyczerpującego wskazania w uzasadnieniu wyroku podstawy faktycznej rozstrzygnięcia i wyjaśnienia podstawy prawnej. Podniosła, że Sąd Apelacyjny zastosował wykładnię zwężającą art. 87 § 1 k.p.c. w sposób sprzeczny z jego brzmieniem, co przesądza brak podstawy do zastosowania art. 379 pkt 2 k.p.c. Poza tym - w ocenie skarżącej - Sąd Apelacyjny nie dokonał wnikliwej analizy prawnej treści umowy stałego zlecenia. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 3941 § 11 k.p.c., który wszedł w życie w dniu 3 maja 2012 r. i ma zastosowanie do zaskarżenia orzeczeń wydanych po tym dniu (art. 1 pkt 39 i art. 9 pkt 6 z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 233, poz. 1381), zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje także w razie uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego 3 rozpoznania. Mimo niefortunnej stylizacji tego przepisu (użycie wyrażenia przysłówkowego „w razie”, niewskazującego jasno jakie orzeczenia podlegają zaskarżeniu), należy przyjąć, że przedmiotem zażalenia jest orzeczenie uchylające orzeczenie sądu pierwszej instancji i przekazujące sprawę temu sądowi do ponow- nego rozpoznania. Charakter tego zażalenia rozważał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12 (nie publ.) i podejmując próbę określenia zakresu dokonywanej kontroli stwierdził, że rolą Sądu Najwyższego w postępowaniu zażaleniowym – gdy przyczyną orzeczenia kasatoryjnego było nierozpoznanie przez sąd pierwszej instancji istoty sporu – jest zbadanie, czy sąd drugiej instancji prawidłowo pojmował przyczynę uzasadniającą uchylenie orzeczenia i czy jego merytoryczne stanowisko uzasadniało taką ocenę postępowania sądu pierwszej instancji. Poza zakresem kontroli zażaleniowej pozostaje natomiast prawidłowość stanowiska prawnego sądu drugiej instancji co do meritum. W związku z tym – zdaniem Sądu Najwyższego wyrażonym w tym postanowieniu - zażalenie powinno skupiać się na zarzutach naruszenia art. 386 § 4 k.p.c., a nie na kwestionowaniu merytorycznych podstaw orzeczenia. Podzielając to stanowisko oraz uogólniając je należy przyjąć, że kontrola dokonywana w ramach zażalenia przewidzianego w art. 3941 § 11 k.p.c. powinna mieć charakter formalny, właściwy temu środkowi odwoławczemu, skupiający się na ustanowionych w art. 386 § 4 k.p.c. przesłankach uchylenia orzeczenia sądu pierwszej instancji, bez wkraczania w kompetencje sądu in merito. W niniejszej sprawie przyczyną uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji jest jednak nieważność postępowania z powodu niewłaściwego umocowania pełnomocnika, a więc przesłanka czysto procesowa; ma ona charakter szczególny i – zgodnie z art. 202 k.p.c. - jest brana pod rozwagę z urzędu w każdym stanie sprawy. Dotychczas przyjmowano, że w systemie apelacyjno-kasacyjnym wymieniony przepis nie ma zastosowania przed Sądem Najwyższym, a wyrażenie „w każdym stanie sprawy” nie może być interpretowane z zapoznaniem przepisów o prawomocności. Oznacza to, że kontrola „ważności” postępowania następuje wyłącznie w ramach art. 39813 § 1 k.p.c. (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 4 23 maja 1938 r., C.II. 3042/37, „Przegląd Prawa i Administracji” 1938, poz. 337 oraz z dnia 22 lutego 1949 r., Wa.C. 278/48, „Demokratyczny Przegląd Prawniczy” 1949, nr 8–9, s. 82). Zajmowano także stanowisko, że Sąd Najwyższy zasadniczo nie może zajmować się nieważnością postępowania przy rozpoznawaniu zażalenia na postanowienie sądu drugiej instancji o odrzuceniu skargi kasacyjnej (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 1947 r., C.III. 49/47, OSN 1947, nr 3, poz. 81 i z dnia 9 maja 1950 r., Ł.C. 400/50, OSN 1951, nr 1, poz. 10; por. także orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 1958 r., 2 CZ 253/57, OSPiKA 1959, nr 2, poz. 37 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 września 2000 r., V CKN 1465/00, OSP 2001, nr 6, poz. 91). Współcześnie ta kwestia przedstawia się jednak nieco inaczej, ponieważ art. 3941 § 11 k.p.c., przewidując zażalenie na orzeczenie uchylające orzeczenie sądu pierwszej instancji, które może być wydane także w przypadku stwierdzenia nieważności postępowania (art. 386 § 2 k.p.c.), wyraźnie poszerzył kognicję Sądu Najwyższego; w tym wypadku kontrola Sądu Najwyższego nie może być prawidłowa i skuteczna bez zbadania prawidłowości oceny przesłanki leżącej u podłoża zaskarżonego zażaleniem orzeczenia kasatoryjnego. Należy jednocześnie podkreślić, że kontrola ta, dotycząc przesłanki formalnej, zachowuje swój czysto procesowy charakter i nie wkracza w merytoryczne kompetencje sądu drugiej instancji rozpoznającego apelację. W konsekwencji należy więc stwierdzić, że w postępowaniu toczącym się na skutek zażalenia na orzeczenie o uchyleniu wyroku sądu pierwszej instancji i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania na podstawie art. 386 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy poddaje kontroli prawidłowość stwierdzenia nieważności postępowania przez sąd drugiej instancji (art. 3941 § 11 k.p.c.). W rozpoznawanej sprawie nie może budzić wątpliwości, że dokonana przez Sąd Apelacyjny ocena nieważności postępowanie przed Sądem pierwszej instancji z powodu wadliwego umocowania pełnomocnika jest prawidłowa. W judykaturze – za aprobatą doktryny – przyjęto, że umowa zlecenia obejmująca stałe prowadzenie obsługi prawnej mocodawcy, w tym reprezentowanie go przed sądem, może być podstawą pełnomocnictwa procesowego tylko wtedy, gdy przedmiot sprawy 5 obejmuje określoną w tej umowie czynność prawną, faktyczną lub usługę, nie wystarczy natomiast – jak w umowie strony powodowej z M. Z. – przyjęcie w tej umowie przez zleceniobiorcę obowiązków w zakresie „obsługi prawnej świadczonej (…) we wszystkich kwestiach prawnych, jakie wynikają z prowadzonej [przez zleceniodawcę] działalności gospodarczej” (por. np. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2008 r., III CZP 51/08, OSNC 2009, nr 7–8, poz. 104 i z dnia 23 września 2010 r., III CZP 52/10, OSNC 2011, nr 5, poz. 51, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2010 r., V CSK 1/10, „Izba Cywilna” 2011, nr 5, s. 37, oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2010 r., IV CZ 84/10, „Izba Cywilna” 2011, nr 10, s. 47 lub z dnia 9 września 2011 r., I CZ 53/11, „Izba Cywilna” 2012, nr 10, s. 33). W tym stanie rzeczy należało zażalenie oddalić (art. 39814 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.). jw