III CZ 67/11

Sygn. akt III CZ 67/11 
 
 
 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 30 listopada 2011 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) 
SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca) 
SSA Roman Dziczek 
 
w sprawie z powództwa Pawła S. 
przeciwko Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń S.A. w W. 
o zapłatę, 
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej  
w dniu 30 listopada 2011 r., 
zażalenia powoda na postanowienie o kosztach zawarte  
w wyroku Sądu Okręgowego  
z dnia 14 czerwca 2011 r.,  
 
 
 
oddala zażalenie i zasądza od powoda na rzecz pozwanego 
kwotę 120 (sto dwadzieścia) zł tytułem zwrotu kosztów 
postępowania zażaleniowego. 
 
 
 
 
 
 
 

 
2 
Uzasadnienie 
 
Powód Paweł S. domagał się zasądzenia od pozwanego PZU SA w  W. 
kwoty 5 000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 30 stycznia 2010 r. Wyjaśnił, że 
łączyła go z pozwanym umowa ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej 
posiadaczy pojazdów mechanicznych. Przedmiot powództwa stanowiła kwota 
odpowiadająca świadczeniu, jakie powód - sprawca wypadku komunikacyjnego – 
przekazał poszkodowanej, realizując obowiązek częściowego naprawienia szkody, 
nałożony na niego na podstawie art. 67 § 3 k.k. w wyroku karnym. W postępowaniu 
likwidacyjnym pozwany wypłacił poszkodowanej odszkodowanie pomniejszone o 
kwotę 5 000 zł, którą otrzymała od powoda. Swoje roszczenie powód wywodził z 
umowy ubezpieczenia łączącej strony.  
Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo, natomiast Sąd Okręgowy wyrokiem z 
dnia 14 czerwca 2011 r. zmienił jego wyrok w ten sposób, że powództwo oddalił. 
Sąd odwoławczy stanął na stanowisku, że obowiązek naprawienia szkody nałożony 
przez sąd karny jako środek karny lub środek probacyjny nie jest objęty łączącą 
strony umową ubezpieczenia, ponieważ ma charakter karnoprawny i nie tylko 
stanowi rekompensatę, ale także realizuje zadania prewencyjno-wychowawcze. 
Zmieniając wyrok Sąd drugiej instancji zasądził do powoda na rzecz pozwanego 
kwotę 550 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania odwoławczego. Jako podstawę 
orzeczenia o  kosztach wskazał art. 98 k.p.c. 
Powód zażalił się na postanowienie o kosztach procesu w drugiej instancji. 
Zarzucił naruszenie art. 102 k.p.c. przez jego niezastosowanie. Zdaniem 
skarżącego zastosowanie wskazanego przepisu uzasadniały istotne wątpliwości 
dotyczące wykładni art. 67 § 3 k.k. w zw. z art. 46 § 1 k.k. w zw. z art. 39 pkt. 5 k.k., 
które zostały rozstrzygnięte przez Sąd Okręgowy odmiennie niż w orzecznictwie 
Sądu Najwyższego, w wyniku czego zapadło błędne orzeczenie, które powód 
zamierza zaskarżyć skargą o stwierdzenie niezgodności prawomocnego wyroku 
z prawem.  
We wnioskach żalący domagał się zmiany zaskarżonego postanowienia 
przez zasądzenie kosztów postępowania odwoławczego od pozwanego na rzecz 

 
3 
powoda, ewentualne uchylenia zaskarżonego postanowienia i nieobciążanie 
kosztami postępowania odwoławczego żadnej ze stron. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Zastosowana przez Sąd Okręgowy, ustanowiona w art. 98 § 1 k.p.c., zasada 
odpowiedzialności za wynik procesu jest podstawową regułą wyznaczającą stronę, 
ponoszącą obciążenia finansowe wynikające z prowadzenia sporu sądowego. 
Realizuje założenie, zgodnie z którym podmiot, którego żądania sąd uznał za 
uzasadnione, powinien uzyskać od przeciwnika, niesłusznie odmawiającego 
dobrowolnej realizacji tych roszczeń, zwrot niezbędnych kosztów poszukiwania 
ochrony sądowej. Wyjątki od tej reguły wprowadzone zostały w celu złagodzenia jej 
bezwzględności w wypadkach, w których jej stosowanie naruszałoby poczucie 
sprawiedliwości. Przewiduje je art. 100 zd. 2, art. 101, art. 102 i art. 103 k.p.c.  
Pierwszy umożliwia włożenie na stronę, która tylko w pewnym zakresie 
przegrała, obowiązku zwrotu wszystkich kosztów, jeżeli określenie należnej jej 
przeciwnikowi sumy zależało od wzajemnego obrachunku lub oceny sądu, a więc 
kiedy wystąpienie z nadmiernym żądaniem znajdowało usprawiedliwienie w braku 
pełnej orientacji powoda o stanie rozliczeń z przeciwnikiem lub w braku 
precyzyjnych kryteriów wyznaczających rozmiar należnej sumy, której właściwą 
wysokość określał sąd według swojej oceny.  
Artykuł 101 k.p.c. z kolei przyznaje prawo do odzyskania poniesionych 
kosztów pozwanemu, który przegrał proces, lecz swoim postępowaniem nie dał 
powodu do jego wytoczenia, a żądanie uznał przy pierwszej czynności 
procesowego.  
Przeciwnej sytuacji dotyczy art. 103 k.p.c., który czyni z obowiązku zwrotu 
kosztów sankcję dla strony, która niesumiennością lub oczywiście niewłaściwym 
postępowaniem zawiniła ich powstanie.  
Świadom tego, że nie do przewidzenia są wszystkie wypadki, w których 
względy 
słuszności 
sprzeciwiać 
się 
będą 
mechanicznemu 
dostosowaniu 
rozstrzygnięcia o kosztach do wyniku procesu, ustawodawca w art. 102 k.p.c. 
przyznał sądowi prawo do przeprowadzenia oceny, czy w konkretnych 
okolicznościach danej sprawy nie 
zachodzą inne szczególne przyczyny 

 
4 
przemawiające za częściowym lub nawet całkowitym odstąpieniem od obciążania 
strony przegrywającej kosztami. Powołany przepis nie uprawnia natomiast sądu do 
zasądzania na jego podstawie zwrotu kosztów na rzecz strony przegrywającej od 
przeciwnika. Pierwszy z wniosków zawartych w zażaleniu powoda, dotyczący 
takiego właśnie rozstrzygnięcia, nie znajduje więc podstawy w art. 102 k.p.c. 
Zastosowanie tego przepisu mogłoby wyrazić się jedynie w nieobciążaniu powoda 
kosztami postępowania odwoławczego, do czego zmierza wniosek ewentualny.  
Przepis art. 102 k.p.c. ma charakter wyjątkowy, co akcentuje zawarte w nim 
ograniczenie 
możliwości 
jego 
wykorzystania 
do 
wypadków 
szczególnie 
uzasadnionych. W orzecznictwie wykształciły się pewne kryteria ocenne, 
odwołujące się do okoliczności podmiotowych, wynikających z trudnego położenia 
materialnego strony, jej sytuacji życiowej, ale także nawiązujące do przebiegu 
procesu, charakteru sprawy (w szczególności kiedy cel prawny może być 
osiągnięty wyłącznie na drodze sądowej). Nie jest to jednak zestaw zamknięty, 
podstawowym punktem odniesienia pozostaje bowiem sędziowskie poczucie 
słuszności oparte na obowiązujących w społeczeństwie przesłankach etycznych 
(np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2011 r., V CZ 98/10; z dnia 
11 lutego 2011 r., I CZ 38/10 czy z dnia 22 lutego 2011 r., II PZ 1/11, wszystkie nie 
publ.). 
W rozpatrywanej sprawie, zdaniem skarżącego, przyczyną uzasadniająca 
zastosowanie art. 102 k.p.c. powinny być wątpliwości związane z merytoryczną 
zasadnością roszczenia powoda przejawiające się w rozbieżnym orzecznictwie 
sądowym. Niejednolitość poglądów prawnych, także wówczas, kiedy znajduje 
odbicie 
w 
odmiennych 
rozstrzygnięciach 
o 
analogicznych 
roszczeniach 
w   bliźniaczych okolicznościach faktycznych, nie świadczy o występowaniu 
szczególnie uzasadnionego wypadku, jest bowiem naturalną, choć niekorzystną 
z  punktu widzenia pewności prawa, konsekwencją niejednoznaczności przepisów, 
umożliwiającej ich różną wykładnię. Powstające wątpliwości, zwłaszcza jeśli 
ujawniły się także w orzecznictwie, musza być uwzględniane przez stronę 
występującą z roszczeniem w ramach oceny ryzyka związanego z wytoczeniem 
sprawy na drogę sądową. W kategoriach szczególnego wypadku, którego dotyczyć 
mógłby art. 102 k.p.c., oceniać byłoby można ewentualnie wytoczenie powództwa 

 
5 
w oparciu o utrwaloną, stabilną i jednoznaczną interpretację przepisów 
stanowiących jego podstawę, od której następnie odstąpiono. Jednak także w tym 
wypadku konieczna byłaby każdorazowo ocena konkretnych, indywidualnych 
okoliczności danej sprawy, aby stwierdzić czy można uznać, że zawiedzione 
oczekiwania strony uzasadniają jej szczególne potraktowanie w zakresie kosztów 
procesu. Wypadek ten jednak nie zachodzi w rozpatrywanej sprawie. Powód 
wystąpił z roszczeniem o wypłatę reszty odszkodowania ubezpieczeniowego 
w  okresie, kiedy w publikowanej uchwale Sądu Najwyższego z dnia 21 grudnia 
2006 r. (III CZP 129/06, OSNC 2007/10/152), przytaczającej także zbliżone 
merytorycznie wcześniejsze, niepublikowane orzeczenia tego Sądu, wyrażony 
został pogląd, że sprawca wypadku komunikacyjnego, od którego zasądzono 
nawiązkę na podstawie art. 46 § 2 i art. 48 k.k., nie może domagać się od 
ubezpieczyciela – na podstawie umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej 
posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych 
pojazdów – zwrotu nawiązki zapłaconej pokrzywdzonemu. Z uzasadnienia uchwały 
wynikało ponadto, że pogląd Sądu dotyczy również nałożenia w orzeczeniu karnym 
na sprawcę wypadku obowiązku naprawienia szkody. Odmienne stanowisko, 
dopuszczające 
żądanie 
przez 
sprawcę 
wypadku 
komunikacyjnego 
od 
ubezpieczyciela zwrotu świadczenia zapłaconego na rzecz pokrzywdzonego 
w  ramach realizacji środka karnego w postaci obowiązku naprawienia szkody  Sąd 
Najwyższy zajął dopiero w uchwale z dnia 13 lipca 2011 r. (III CZP 31/11, Biul. SN 
2011/7/9), a więc wydanej dzień przed rozstrzygnięciem niniejszej sprawy przez 
Sąd Okręgowy. Oczywiste jest, że powód nie mógł kierować się wykładnią zawartą 
w tej uchwale wytaczając sprawę, skoro uczynił to ponad rok przed jej wydaniem. 
Nawet zresztą gdyby pogląd przyjęty w uchwale występował w orzecznictwie także 
wcześniej, obok konkurencyjnego stanowiska przeciwnego 
- subiektywne 
przekonanie powoda, że wykładnia dla niego korzystna jest jedynie słuszna nie 
wystarczyłoby do uznania niniejszego wypadku za uzasadniający zastosowanie art. 
102 k.p.c.  
Rozstrzygnięcie o kosztach procesu jest orzeczeniem akcesoryjnym i nie 
może służyć do pośredniego zakwestionowania prawidłowości prawomocnego 
orzeczenia o zgłoszonym powództwie, wobec czego argumentacja powoda oparta 

 
6 
na zarzucie, że Sąd drugiej instancji błędnie orzekł oddalając jego powództwo nie 
podlega ocenie w niniejszym postępowaniu zażaleniowym. 
Z przytoczonych względów zażalenie należało oddalić.  
Orzeczenie o kosztach postępowania zażaleniowego uzasadnia art. 3941 § 3 
w zw. z art. 39821, art. 391 § 1 i art. 98 § 1 i 3 oraz art. 99 k.p.c. Wysokość 
zasądzonego wynagrodzenia radcy prawnego wynika z postanowień § 2 ust. 1 i 2, 
§ 6 pkt 2 i § 12 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 
28  września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz 
ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę 
prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).