III CZ 55/13

Sygn. akt III CZ 55/13 
 
 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 22 listopada 2013 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący) 
SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca) 
SSN Marta Romańska 
 
w sprawie z powództwa J. G. i B. G. 
przeciwko J. R. 
o ochronę prawa użytkowania wieczystego ewentualnie o zobowiązanie 
pozwanego do unieruchomienia przez zaklinowanie niestabilnych elementów 
ogrodzenia, 
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej  
w dniu 22 listopada 2013 r., 
zażalenia pozwanego na wyrok Sądu Okręgowego w N. 
z dnia 10 lipca 2013 r.,  
 
 
uchyla 
zaskarżony 
wyrok, 
pozostawiając 
Sądowi 
Okręgowemu 
rozstrzygnięcie 
o 
kosztach 
postępowania 
zażaleniowego. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
2 
Uzasadnienie 
Wyrokiem z dnia 21 lutego 2013 r., Sąd Rejonowy w G. w sprawie 
z powództwa J. G. i B. G. przeciwko J. R. o ochronę prawa użytkowania 
wieczystego ewentualnie o zobowiązanie pozwanego do unieruchomienia przez 
zaklinowanie niestabilnych elementów ogrodzenia, oddalił powództwo główne (pkt 
l); umorzył postępowanie w zakresie żądania ewentualnego (pkt II) oraz 
rozstrzygnął o kosztach procesu i nieuiszczonych kosztach sądowych (pkt III i IV). 
Sąd Rejonowy ustalił, że powodowie są użytkownikami wieczystymi na 
zasadzie małżeńskiej wspólności ustawowej działki nr 358/18 o powierzchni 0,1100 
ha położonej w U., objętej księgą wieczystą Kw […]. Właścicielem tej działki jest 
Gmina U. Nieruchomość ta graniczy z działkami 358/16 i 358/19, stanowiącymi 
własność pozwanego. Na nieruchomości utworzonej z działek 358/16 i 358/19 
pozwany realizuje w oparciu o decyzję nr 761/10 z dnia 3 października 2010 r. 
Starosty G., zatwierdzającą projekt budowlany i udzielającą pozwolenia na budowę, 
inwestycję pod nazwą: „Budowa stacji paliw wraz z urządzeniami towarzyszącymi w 
miejscowości U.”. Powodowie wyrazili zgodę na budowę stacji paliw przez 
pozwanego w sąsiedztwie ich działki nr 358/18. W związku z prowadzoną 
inwestycją pozwany gromadził materiał budowlany, a w 2009 r. ogrodził swoje 
działki wzdłuż granicy działki nr 358/19 z działką powodów nr 358/18 z dwóch stron, 
tj. od strony wschodniej i północnej na długości około 64 metrów oraz wzdłuż 
granicy działki nr 358/16 z działką powodów nr 358/18 od strony południowej na 
długości około 45 metrów. Ogrodzenie wykonane zostało z betonowych płyt 
układanych jedna na drugą, wysokości ok. 2 metrów, a miejscami z uwagi na 
spadek terenu i uskoki około 2,1 metra. Powodowie na etapie budowy ogrodzenia 
nie zgłaszali pozwanemu żadnych uwag i nie występowali do pozwanego o 
rozebranie ogrodzenia lub o jego obniżenie. Nie skarżyli się też do pozwanego, że 
ogrodzenie zasłania im widok z powierzchni ich działki. Budowa ogrodzenia przez 
pozwanego nie wymagała uprzedniego pozwolenia budowlanego ani zgłoszenia i z 
tego względu nie narusza obowiązujących przepisów prawa budowlanego. 
Ogrodzenia takie są powszechnie stosowane jako ogrodzenia sąsiedzkie. Stan 
techniczny ogrodzenia jest zadawalający, ogrodzenie nie stwarza zagrożenia 
bezpieczeństwa dla ludzi, mienia i środowiska. W dniu 28 września 2011 r. podczas 

 
3 
oględzin miejsca przedmiotu sporu przez Sąd, zauważalne i wyczuwalne były luzy 
pomiędzy płytami betonowymi ogrodzenia, a wpustami na słupkach. Luzy te na 
skutek przesunięć mechanicznych płyt doprowadzały do drgań i odgłosów 
akustycznych odczuwalnych przez powodów i ich domowników. W związku z 
powyższym pozwany w marcu 2012 r. zamontował 320 sztuk amortyzatorów z 
gumy 
EPDM. 
Zamontowanie 
amortyzatorów 
wyeliminowało 
drgania 
płyt 
betonowych i hałas w związku z czym powodowie cofnęli żądanie ewentualne. 
Spór o ogrodzenie między stronami powstał w 2010 r., kiedy to w związku 
z pracami związanymi z dowozem materiałów na działkę powodów, doszło do 
uszkodzenia przez samochód ciężarowy kilku płyt betonowych. J. R. zażądał od 
powodów usunięcia szkody przez wymianę uszkodzonych elementów. Powodowie 
szkodę uznali i naprawili. 
W ocenie Sądu Rejonowego, powodowie nie wykazali, że sporne ogrodzenie 
wywołuje u nich stany chorobowe oraz że pozwany wybudował ogrodzenie 
złośliwie, nie wykazali także, iż ograniczenie częściowe widoku z poziomu parteru 
domu i gruntu poza obręb ich działki zakłóca korzystanie z ich nieruchomości 
ponad przeciętną miarę wynikającą ze społeczno-gospodarczego przeznaczenia 
nieruchomości i stosunków miejscowych. Mając na względzie treść art. 144 w zw. 
z  art. 222 § 2 k.c., Sąd powództwo główne oddalił, a w zakresie cofniętego żądania 
postępowanie umorzył.  
Na skutek rozpoznania apelacji powodów, Sąd Okręgowy, wyrokiem z dnia 
10 lipca 2013 r., uchylił zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego w punktach I, III i IV, 
zniósł postępowanie i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi 
Okręgowemu. Sąd drugiej instancji przyjął, że postępowanie przed Sądem 
pierwszej instancji dotknięte było nieważnością z przyczyny określonej w art. 379 
pkt 6 k.p.c. w zw. z art. 17 pkt 1 k.p.c. 
Podstawą żądania pozwu był art. 144 w zw. z art. 222 § 2 k.c. stosowany 
odpowiednio do ochrony prawa użytkowania wieczystego. Żądanie powodów 
obejmujące nakazanie pozwanemu rozebrania i usunięcia ogrodzenia z płyt 
betonowych, w istocie rzeczy było żądaniem o zaniechanie immisji z tego 
ogrodzenia na ich samopoczucie na działce siedliskowej. Powodowie nie 
powoływali się na okoliczność, iż oddziaływanie tego ogrodzenia niekorzystnie 

 
4 
wpływa na ich działkę, a tylko na to, że niekorzystnie oddziaływuje na nich, którzy 
na tej działce mieszkają i mają tam swoje centrum życiowe, porównując swoje 
odczucia do pobytu w getcie, czy w więzieniu za murem. Oznacza to, że immisje 
z przedmiotowego ogrodzenia mają charakter niematerialny, a zatem ich 
roszczenie negatoryjne ma charakter niemajątkowy. Stosownie do treści art. 17 pkt 
1 k.p.c., do właściwości sądów okręgowych należą sprawy o prawa niemajątkowe 
i łącznie z nimi dochodzone roszczenia majątkowe, oprócz spraw tam 
wymienionych, do których niniejsza sprawa nie należy. Ponieważ powodowie 
powoływali się na pozbawienie ich komfortu życia na swojej działce siedliskowej 
poprzez ograniczenie im przestrzeni widokowej, ich roszczenie należało 
zakwalifikować jako żądanie ochrony praw niemajątkowych, mimo że ochrona dóbr 
osobistych powodów powiązana jest ze sferą majątkową w postaci żądania 
rozbioru przedmiotowego ogrodzenia. W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy orzekł 
zgodnie z art. 386 § 2 k.p.c. 
Od powyższego wyroku zażalenie wniósł pozwany, który zaskarżył je 
w całości, zarzucając naruszenie art. 386 § 2 k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 6 i art. 17 
§ 1 k.p.c., art. 321 § 1 k.p.c. oraz art. 144 k.c. Pozwany wniósł o uchylenie 
zaskarżonego wyroku. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Zgodnie z art. 144 k.c., właściciel nieruchomości powinien przy 
wykonywaniu swego prawa powstrzymać się od działań, które by zakłócały 
korzystanie z nieruchomości sąsiednich ponad przeciętna miarę, wynikającą ze 
społeczno-gospodarczego przeznaczenia nieruchomości i stosunków miejscowych. 
Przepis ten, mieszczący się w księdze drugiej k.c. zatytułowanej: „Własność i inne 
prawa rzeczowe” i zawierający zakaz immisji, zalicza się do grupy przepisów tzw. 
prawa sąsiedzkiego. Jego istota polega na tym, że nakłada on na właściciela 
nieruchomości ograniczenia w sposobie korzystania z nieruchomości, tak aby 
sposób wykonywania prawa własności nie oddziaływał ponad przewidzianą w nim 
miarę na nieruchomości sąsiednie. Stanowi on źródło obowiązku właściciela 
nieruchomości powstrzymania się od takiego wykonywania swego prawa, które 
byłoby sprzeczne z treścią tego przepisu. Przepis ten konkretyzuje więc określony 
ogólnie w art. 140 k.c. sposób wykonywania prawa własności. Natomiast 

 
5 
z  perspektywy właściciela nieruchomości sąsiedniej przepis zawarty w art. 144 k.c. 
chroni niezakłócony ponad przeciętną miarę sposób korzystania z prawa własności 
jego nieruchomości. 
Negatywne oddziaływanie na nieruchomość sąsiednią może przybrać formę 
immisji bezpośrednich i pośrednich. W odniesieniu do tych drugich mogą mieć one 
postać zarówno immisji materialnych, jak również niematerialnych, których istotą 
jest negatywne oddziaływanie na sferę psychiczną właściciela nieruchomości 
sąsiedniej, poczucie jego bezpieczeństwa, czy estetyki. W przypadku negatywnego 
oddziaływania na nieruchomość przez właściciela nieruchomości sąsiedniej w inny 
sposób niż poprzez bezpośrednie naruszenie prawa własności, właścicielowi 
przysługuje prawnorzeczowa ochrona na podstawie art. 144 w zw. z art. 222 § 2 
k.c., która ma zastosowanie także w razie immisji niematerialnych negatywnie 
wpływających na osoby przebywające na nieruchomości sąsiedniej (por. uchwały 
Sądu Najwyższego: z dnia 4 marca 1975 r., III CZP 89/74, OSNCP 1976, nr 1, poz. 
7 oraz z dnia 21 marca 1984 r., III CZP 4/84, OSPiKA 1985, nr 6, poz. 104). Jak 
trafnie podniesiono w piśmiennictwie, ochrona właściciela lub innych osób 
korzystających z nieruchomości przed oddziaływaniami skierowanymi czy to na 
sferę fizyczną, czy też na sferę psychiczną jest związania z rzeczą i pozostaje 
wewnątrz systemu prawa rzeczowego. Immisje niematerialne, będące skutkiem 
określonego korzystania z nieruchomości sąsiedniej, pośrednio oddziaływają na 
dobra osobiste innej osoby, w tym właścicieli nieruchomości sąsiedniej. W takich 
przypadkach nie jest wykluczona ochrona dóbr osobistych przez żądanie 
zaniechania immisji na podstawie art. 24 k.c., a więc za pomocą środków ochrony 
dóbr osobistych. Wówczas nie można wykluczyć, że hipotezy art. 24 k.c. i art. 144 
w zw. z art. 222 § 2 k.c. będą się krzyżować. Przy rzeczywistym zbiegu roszczeń, 
prawo wyboru przysługuje stronie dochodzącej ochrony (por. wyrok Sądu 
Najwyższego z dnia 11 października 2007 r., IV CSK 264/07, OSNC-ZD 2008, nr 3, 
poz. 82). 
Zgodnie z art. 17 pkt 1 k.p.c., do właściwości sądów okręgowych należą 
sprawy o prawa niemajątkowe i łącznie z nimi dochodzone roszczenia majątkowe 
oprócz spraw o ustalenie lub zaprzeczenie pochodzenia dziecka, o ustalenie 
bezskuteczności 
uznania 
ojcostwa 
oraz 
o 
rozwiązanie 
przysposobienia. 

 
6 
W orzecznictwie Sądu Najwyższego w odniesieniu do spraw obejmujących 
roszczenia na podstawie art. 144 w zw. z art. 222 § 2 k.c. dotyczące immisji 
niematerialnych przyjmowano niejednolicie ich kwalifikacje jako spraw o prawa 
majątkowe lub niemajątkowe. W postanowieniach: z dnia 19 grudnia 2002 r., V CZ 
162/02 (OSNC 2004, nr 2, poz. 31), z dnia 13 listopada 2003 r., IV CK 306/03 oraz 
z dnia 26 września 2007 r., IV CZ 55/07 (niepubl.) przyjęto, że sprawa wywołana 
roszczeniem związanym z sąsiedztwem nieruchomości i wzajemnym ich 
oddziaływaniem w postaci immisji ma charakter sprawy majątkowej. W innych 
orzeczeniach (por. postanowienia: z dnia 10 kwietnia 2002 r., IV CZ 29/02, OSP 
2003, nr 4, poz. 52 oraz z dnia 27 marca 2008 r., II CZ 4/08, niepubl.) 
Sąd Najwyższy 
opowiedział 
się 
za 
niemajątkowym 
charakterem 
sprawy 
obejmującej tego rodzaju roszczenie. W szczególności w postanowieniu z dnia 
27  marca 2008 r., II CZ 4/08, wskazano, że o majątkowym charakterze sprawy 
decyduje ścisłe powiązanie zasadniczego przedmiotu rozstrzygnięcia z mieniem 
wyrażające się w bezpośrednim wpływie rozstrzygnięcia na stan i bezpieczeństwo 
mienia. Jeżeli rozstrzygnięcie ma oddziaływać bezpośrednio na sferę dóbr 
osobistych powoda, a tylko pośrednio na sferę ekonomiczną, sprawa ma charakter 
niemajątkowy. Rozstrzygając o charakterze dochodzonego roszczenia na 
podstawie art. 222 § 2 w zw. z art. 144 k.c., należy mieć na uwadze przede 
wszystkim stanowisko samego powoda, co do tego do ochrony jakiego rodzaju 
dóbr - majątkowych, czy niemajątkowych – zmierza wniesione powództwo. 
Sąd Najwyższy w obecnym składzie przychyla się do stanowiska, według 
którego sprawa, której przedmiotem jest rozstrzygnięcie o zasadności roszczenia 
o zaniechanie immisji niematerialnych dochodzonego na podstawie art. 144 w zw. 
z art. 222 § 2 k.c., nie ma charakteru sprawy niemajątkowej w rozumieniu art. 17 
pkt 1 k.p.c. W uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2005 r., 
III CZP 111/05 (OSNC 2006, nr 11, poz. 183) wyjaśniono, że przepisy art. 17 pkt 1 
i  pkt 4 k.p.c. posługują się pojęciem „spraw o prawa niemajątkowe” oraz „spraw 
o  prawa majątkowe” dla celów rozgraniczenia właściwości rzeczowej sądów 
rejonowych 
i sądów okręgowych. Podstawą 
wyróżnienia kategorii praw 
majątkowych i niemajątkowych jest typowy interes, jaki realizują. Na podstawie 
tego kryterium do praw majątkowych zalicza się w szczególności prawa rzeczowe, 

 
7 
wierzytelności 
opiewające 
na 
świadczenia 
majątkowe, 
prawa 
majątkowe 
małżeńskie, a także istotną część praw kwalifikowanych jako tzw. własność 
intelektualna. Do praw niemajątkowych zalicza się prawa osobiste i prawa rodzinne 
niemajątkowe, stanowiące element stosunków między małżonkami, krewnymi, 
przysposobionymi i powinowatymi. 
Uwzględniając powyższe dla oceny majątkowego bądź niemajątkowego 
charakteru sprawy wywołanej wniesionym powództwem istotne jest, że podstawą 
dochodzonego powództwa stanowi art. 144 k.c. w zw. z art. 222 § 2 k.c., kreujący 
roszczenie prawnorzeczowe po stronie właściciela nieruchomości w stosunku do 
właściciela nieruchomości sąsiedniej. Jest to więc typowy instrument ochrony 
prawa majątkowego w postaci własności nieruchomości przed jego naruszeniami 
przybierającymi inną postać niż pozbawienie właściciela faktycznego władztwa nad 
rzeczą, w tym poprzez immisje. Ponadto roszczenie to nie zmierza do jakiejkolwiek 
regulacji stosunków niemajątkowym, lecz na bezpośredniej ingerencji w sposób 
korzystania z prawa własności przez właściciela nieruchomości sąsiedniej, będącej 
źródłem immisji. Jedynie pośrednim skutkiem orzeczenia uwzględniającego to 
roszczenie jest ochrona wartości niemajątkowych, w tym dóbr osobistych 
właściciela i innych osób korzystających z  nieruchomości sąsiedniej. W tym 
znaczeniu instrument ochrony prawa rzeczowego, zmierzający do ukształtowania 
sposobu wykonywania prawa własności nieruchomości sąsiedniej, służy także 
ochronie wspomnianych wyżej wartości niemajątkowych. Nie zmienia to jednak 
kwalifikacji sprawy jako majątkowej, gdyż jej przedmiotem nie są prawa 
niemajątkowe, lecz jedynie roszczenie o charakterze majątkowym. W tej sytuacji 
o  niemajątkowym charakterze sprawy nie może przesądzać przyjmowane niekiedy 
w orzecznictwie, w szczególności w sprawach o stwierdzenie nieważności bądź 
uchylenie uchwał spółek, spółdzielni, czy wspólnot mieszkaniowych kryterium, 
według którego o majątkowym bądź niemajątkowym charakterze sprawy decyduje 
to, do ochrony jakich interesów bądź praw zmierza wniesione powództwo. W tym 
bowiem przypadku powództwo zawierające żądanie negatoryjne z perspektywy 
strony powodowej zmierza przede wszystkim do ochrony niezakłóconego 
immisjami 
sposobu 
wykonywania 
prawa 
własności 
nieruchomości 
strony 
powodowej, natomiast z perspektywy strony pozwanej zmierza do ukształtowania 

 
8 
sposobu 
wykonywania 
prawa 
własności nieruchomości strony 
pozwanej. 
Pośrednim zaś skutkiem orzeczenia uwzględniającego tego rodzaju roszczenie jest 
uzyskanie ochrony także interesów o charakterze niemajątkowym. W tego rodzaju 
powództwie żądanie ochrony sposobu wykonywania własności - a więc prawa 
majątkowego – przez ingerencję w sposób korzystania z prawa majątkowego 
w postaci własności sąsiedniej nieruchomości ma więc charakter dominujący. 
Podobny dylemat co do kwalifikacji sprawy jako majątkowej lub niemajątkowej 
występował w orzecznictwie na tle roszczeń obejmujących zasądzenie na 
podstawie art. 448 k.c. odpowiedniej kwoty tytułem zadośćuczynienia za doznaną 
krzywdę wskutek naruszenia dóbr osobistych. Nie ulega wątpliwości, że tego 
rodzaju roszczenie zmierza do ochrony dóbr osobistych. Mimo tego przyjęto 
w  orzecznictwie, 
że 
skoro 
sprawa 
obejmuje 
wyłącznie 
żądanie 
zapłaty 
zadośćuczynienia ma charakter majątkowy (por. uchwała Sądu Najwyższego 
z  dnia 5 października 2006 r., I PZP 3/06, OSNP 2007, nr 11-12, poz. 151 
i  powołane w jej uzasadnieniu orzecznictwo), gdyż obejmuje mające odrębny byt 
i  podstawę prawną roszczenie majątkowe, które może być dochodzone odrębnie 
od środków ochrony dóbr o charakterze niemajątkowym. Innymi słowy, kwalifikacji 
sprawy jako majątkowej nie pozbawia to, że roszczenie majątkowe zmierza do 
ochrony dóbr niemajątkowych. 
Uwzględniając powyższe, skoro powodowie na etapie przed Sądem 
pierwszej instancji jednoznacznie określili, że ich powództwo jest oparte na 
podstawie art. 144 w zw. z art. 222 § 2 k.c., nie było podstaw do uznania, 
że sprawa ma charakter niemajątkowy z tej tylko przyczyny, że jej źródłem są 
immisje niematerialne z nieruchomości sąsiedniej. Inna sytuacja zachodziłaby 
jedynie wówczas, gdyby stanowisko powodów było tego rodzaju, że nie 
ograniczało sądu w wyborze środków ochrony prawnej w  związku z przytoczonymi 
przez 
nich 
okolicznościami 
dla 
uzasadnienia 
dochodzonego 
roszczenia. 
W konsekwencji uzasadniony był zarzut naruszenia art. 17 pkt 1 w zw. z art. 379 
pkt 6 k.p.c. i art. 386 § 2 k.p.c. Z tych względów na podstawie art. 39815 § 1 w zw. 
z art. 3941 § 3 i art. 108 § 2 k.p.c. orzeczono, jak w sentencji.