III CZ 46/11

Sygn. akt III CZ 46/11 
 
 
 
 
 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
 
 
Dnia 14 października 2011 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
 
SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący, sprawozdawca) 
SSN Józef Frąckowiak 
SSA Marek Machnij 
 
 
w sprawie z powództwa M. P. 
przeciwko Skarbowi Państwa – Prezesowi Sądu Okręgowego w K. 
o zapłatę, 
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej  
w dniu 14 października 2011 r., 
zażalenia strony pozwanej na postanowienie Sądu Apelacyjnego  
z dnia 13 września 2010 r.,  
 
 
 
oddala zażalenie. 
 
 
 
 
 

 
2 
Uzasadnienie 
 
 
Zarządzeniem z dnia 1 marca 2010 r. przewodniczący zwrócił powodowi M. 
P. pozew z uwagi na nieuzupełnienie w terminie jego braków formalnych w zakresie 
wskazania siedziby pozwanego, podania okoliczności faktycznych uzasadniających 
żądanie pozwu, doprecyzowania żądania odsetkowego i uiszczenia opłaty od 
pozwu. 
Powód zażalił się na to zarządzenie, zarzucając, że jest pozbawione sensu 
i  atutów, a jego celem jest obrona pozwanego i chęć tuszowania sprawy, co powód 
obserwuje w Sądzie Okręgowym od 2000 r. Pozwany Skarb Państwa, zastępowany 
przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa, złożył odpowiedź na zażalenie, 
w  której zawarł wniosek o przyznanie kosztów postępowania zażaleniowego.  
W toku postępowania zażaleniowego rozpoznany i uwzględniony w całości 
został wniosek powoda o zwolnienie go od kosztów sądowych  
Sąd Apelacyjny oddalił zażalenie postanowieniem z dnia 21  czerwca 2010 
r., po czym – na wniosek pozwanego – uzupełnił je w dniu 13  września 2010 r. 
orzeczeniem o kosztach postępowania zażaleniowego w ten sposób, że nie 
obciążył powoda tymi kosztami. W uzasadnieniu wyjaśnił, że – wobec wniosku 
pozwanego 
– 
konieczne 
było 
rozstrzygnięcie 
o 
kosztach 
postępowania 
zażaleniowego. Jako podstawę orzeczenia o kosztach przyjął art. 102 w zw. z art. 
391 § 1, art. 397 § 2 i art. 398 k.p.c. i stwierdził, że treść pism procesowych powoda 
wskazuje na nieporadność i brak rozumienia zarządzeń; odwołał się także do 
trudnej sytuacji materialnej powoda, wynikającej ze złożonego przez niego 
oświadczenia, wreszcie na to, że z uwagi na nieporadność powoda pełnomocnik 
pozwanego nie był zmuszony do formułowania i przedstawiania rozbudowanych 
oraz czasochłonnych wywodów prawnych. 
Pozwany zażalił się na zawarte w postanowieniu z dnia 13 września 2010 r. 
rozstrzygnięcie o kosztach i wniósł o jego zmianę poprzez zasądzenie na rzecz 
Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kosztów zastępstwa 
procesowego za pierwszą instancję zgodnie z żądaniem oraz zasądzenie kosztów 

 
3 
postępowania zażaleniowego według norm przepisanych. Z treści uzasadnienia 
wynika, że owe „koszty zastępstwa procesowego za pierwszą instancję” oznaczają 
koszty postępowania zażaleniowego przed Sądem Apelacyjnym, które nie były 
przedmiotem rozstrzygnięcia przez sąd pierwszej instancji. Zażalenie jest zatem 
dopuszczalne w świetle art. 3941 § 1 pkt 2 k.p.c. Nie jest natomiast uzasadnione 
merytorycznie. Skarżący zarzucił naruszenie art. 328 § 2 w zw. z art. 361, art. 102, 
art. 391 § 1 i 397 § 2 k.p.c. poprzez niedostateczne ujawnienie argumentacji 
przemawiającej za odstąpieniem od zasady odpowiedzialności za wynik 
postępowania, przejawiające się zwłaszcza pominięciem przyczyn zaniechania 
obciążenia powoda kosztami przynajmniej w części. Dodatkowo pozwany wytknął 
brak konsekwencji w orzecznictwie Sądu Apelacyjnego, polegający na wydaniu 
odmiennego orzeczenia o kosztach w innej, choć podobnej sprawie pomiędzy tymi 
samymi stronami. 
Sąd Apelacyjny jednak, jakkolwiek bardzo lapidarnie, wskazał motywy, 
którymi się kierował uznając za uzasadnione nieobciążanie powoda kosztami. 
Wyjaśnił, że za takim rozstrzygnięciem przemawiają cechy osobowości powoda, 
ujawniające się w korespondencji kierowanej przez niego do sądu, świadczące 
o nieporadności 
oraz 
kłopotach 
w 
rozumieniu 
i 
realizacji 
obowiązków 
umożliwiających skuteczne rozpoczęcie postępowania sądowego. Odwołał się 
także do położenia materialnego powoda, ujawnionego w oświadczeniu, 
co oznacza, że dał wiarę zawartym tam informacjom, z których wynika, że powód 
środki na bieżące utrzymanie czerpie jedynie ze świadczeń pomocy społecznej 
w  kwocie 444 zł miesięcznie. Dodatkowo podniósł, że sposób prowadzenia 
postępowania przez powoda nie wymagał od pozwanego podjęcia intensywnej 
obrony. Te okoliczności uzasadniały, zdaniem Sądu drugiej instancji, całkowite 
uwolnienie powoda od obowiązku zwrotu kosztów pozwanemu. Skoro zaś Sąd 
uznał, że zachodzą podstawy do udzielenia całkowitego zwolnienia, nie musiał 
odrębnie wyjaśniać dlaczego nie stwierdził podstaw do częściowego obciążenia 
powoda obowiązkiem zwrotu kosztów, gdyż po pierwsze, to wyjaśnienie mieściło 
się implicite w przytoczeniu przesłanek zwolnienia całkowitego, a po drugie 
uzasadnienie powinno zawierać wyjaśnienie przesłanek przyjętego rozstrzygnięcia, 
a nie rozstrzygnięcia, które nie zapadło. 

 
4 
Dalej skarżący zarzucił naruszenie art. 98 § 1 w zw. z art. 102, art. 391 § 1 
i  art. 397 § 2 k.p.c. przez uznanie, że zasądzenie zwrotu kosztów wymaga 
wykazania przez stronę wygrywająca, że jej pełnomocnik był zmuszony do 
formułowania i przedstawiania rozbudowanych oraz czasochłonnych wywodów 
prawnych. Ten zarzut opiera się na niezrozumieniu argumentacji Sądu 
Apelacyjnego. Zawarta w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia uwaga 
o  braku potrzeby prowadzenia przez pozwanego złożonej obrony nie oznaczała 
uzależnienia przez ten Sąd prawa pozwanego do wynagrodzenia w postępowaniu 
zażaleniowym od formułowania takich wywodów, lecz wskazywała na łatwość 
wygrania tej sprawy przez pozwanego, wywołaną nieporadnym jej prowadzeniem 
przez powoda. Nie był to argument pierwszoplanowy, niemniej mający znaczenie 
przy ocenie przeprowadzanej w granicach wyznaczonych przez art. 102 k.p.c. 
Przepis ten nakazuje bowiem stosować instytucję nieobciążania strony kosztami 
procesu jedynie wtedy, kiedy przemawiają za tym szczególne okoliczności, 
a  znikomy nakład pracy instytucjonalnego zastępcy Skarbu Państwa, jakim jest 
Prokuratoria Generalna, w postępowaniu z powództwa osoby nieporadnej, 
utrzymującej się jedynie z zapomóg wypłacanych w ramach publicznego systemu 
pomocy społecznej, a więc – w uproszczeniu – utrzymywanej przez państwo, jest 
taką okolicznością, skoro prowadziłoby do sprzecznego wewnętrznie skutku, 
polegającego na „odebraniu” powodowi środków przyznanych mu przez państwo 
na konieczne utrzymanie w celu pokrycia kosztów zastępstwa procesowego tego 
państwa i to w dość znacznej wysokości, mimo że przynajmniej na obecnym etapie 
postępowania interesy pozwanego były zagrożone w znikomym zakresie i państwo 
koszty te ponieść mogło, ale nie musiało dla celowej obrony swoich interesów. 
Wywody pozwanego, wiążące możliwość zastosowania art. 102 k.p.c. 
z  aktywnością strony, podobnie jak wnioskowanie o oczywistej bezzasadności 
powództwa jako przesłance negatywnej odwołania się przez Sąd do tego przepisu, 
są chybione. Art. 102 k.p.c. jest przejawem tzw. prawa sędziowskiego i może być 
stosowany wówczas, kiedy okoliczności konkretnej sprawy dają po temu podstawy, 
niezależnie od wniosku strony ani od stopnia bezzasadności powództwa czy obrony 
strony przegrywającej. Jego celem jest bowiem zapobieżenie wydaniu orzeczenia 
o  kosztach procesu, które byłoby niesprawiedliwe. Ocena przeprowadzana jest 

 
5 
więc według zasad słuszności. Lektura pism powoda wskazuje na to, że 
oczekiwania pozwanego dotyczące oddziaływania kosztów procesu jako środka 
prewencyjnego, zapobiegającego pieniactwu, nie mają w tym przypadku 
racjonalnych podstaw. 
Nie można także mówić o niekonsekwencji orzeczeń Sądu Apelacyjnego 
w  zakresie kosztów, ponieważ nałożenie wcześniej na pozwanego obowiązku 
zwrotu kosztów w innej sprawie dodatkowo pogarsza jego sytuację materialną 
i  może być argumentem na rzecz zastosowania art. 102 k.p.c. w sprawie później 
osądzanej. W rozpatrywanej obecnie sprawie Sąd Apelacyjny konsekwentnie 
dostrzega podstawy do zastosowania art. 102 k.p.c. (por. postanowienie tego Sądu 
z dnia 4 maja 2011 r., ACz 584/11, k. 89). 
Z przytoczonych względów zażalenie, jako nieuzasadnione, należało oddalić 
na podstawie art. 3941 § 2 w zw. z art. 39814 k.p.c.