III CSKP 90/21

Sąd Najwyższy2021-05-13
SNCywilneodpowiedzialność odszkodowawczaWysokanajwyższy
odszkodowanieSkarb PaństwaProkuraturarachunek bankowyzabezpieczeniepostępowanie karnesąd cywilnybezprawnośćart. 417 k.c.precedens

Podsumowanie

Sąd Najwyższy uchylił wyrok sądu apelacyjnego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania, uznając, że sąd cywilny jest uprawniony do oceny zgodności z prawem orzeczeń prokuratury wydanych w postępowaniu karnym.

Sprawa dotyczyła odszkodowania za blokadę rachunku bankowego i zajęcie wierzytelności przez Prokuraturę Okręgową. Sąd pierwszej instancji uwzględnił powództwo, uznając działania prokuratury za bezprawne. Sąd Apelacyjny zmienił wyrok, oddalając powództwo i stwierdzając, że sąd cywilny nie jest uprawniony do oceny legalności orzeczeń prokuratury. Sąd Najwyższy uchylił wyrok sądu apelacyjnego, podkreślając, że sąd cywilny ma prawo badać zgodność z prawem orzeczeń wydanych w postępowaniu karnym na podstawie art. 417 § 1 k.c.

Powódka B. sp. z o.o. domagała się od Skarbu Państwa - Prokuratora Okręgowego w K. odszkodowania za wydanie bezprawnych orzeczeń, na podstawie których zablokowano jej rachunek bankowy i zajęto wierzytelność. Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo, uznając działania Prokuratury za bezprawne, ponieważ nie spełniono przesłanek do blokady rachunku i zabezpieczenia majątku. Sąd Apelacyjny zmienił wyrok, oddalając powództwo, ponieważ uznał, że sąd cywilny nie jest uprawniony do oceny legalności orzeczeń prokuratury wydanych w postępowaniu karnym. Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę kasacyjną, uchylił wyrok sądu apelacyjnego. Podkreślił, że sąd cywilny ma prawo badać zgodność z prawem orzeczeń prokuratury na podstawie art. 417 § 1 k.c., a wyrok obalający domniemanie prawne dotyczące pochodzenia środków nie jest jedynie prejudykatem, ale pozwala na ocenę bezprawności działania organów. Sąd Najwyższy wskazał, że błędne założenie sądu apelacyjnego uniemożliwiło skuteczne odparcie zarzutów skargi kasacyjnej i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.

Potrzebujesz głębszej analizy? Agent AI przeanalizuje tę sprawę na tle orzecznictwa i odpowiedniego stanu prawnego.

Sprawdź

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Tak, sąd cywilny jest uprawniony do badania zgodności z prawem orzeczenia wydanego w postępowaniu karnym na podstawie art. 417 § 1 k.c.

Uzasadnienie

Sąd Najwyższy uznał, że w sytuacji, gdy przepisy postępowania karnego nie przewidują procedury prejudycjalnej dla danego rodzaju orzeczeń, a szkoda została wyrządzona przez takie orzeczenie, do odpowiedzialności Skarbu Państwa ma zastosowanie art. 417 § 1 k.c., co pozwala sądowi cywilnemu na samodzielną ocenę legalności orzeczenia karnego.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Strona wygrywająca

B. sp. z o.o. w K.

Strony

NazwaTypRola
B. sp. z o.o. w K.spółkapowódka
Skarb Państwa - Prokurator Okręgowy w K.organ_państwowypozwany
(...) Bank S.A. w W.spółkapozwany
Prezes Sądu Okręgowego w K.organ_państwowypozwany

Przepisy (10)

Główne

k.c. art. 417 § § 1

Kodeks cywilny

Podstawa odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej.

Pomocnicze

k.c. art. 417 § 1

Kodeks cywilny

Dotyczy odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez prawomocne orzeczenie.

k.p.c. art. 398 § 15

Kodeks postępowania cywilnego

Podstawa orzeczenia Sądu Najwyższego o uchyleniu zaskarżonego wyroku.

k.p.c. art. 365 § § 1

Kodeks postępowania cywilnego

Dotyczy mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia.

k.k. art. 45 § § 3

Kodeks karny

Domniemanie prawne dotyczące pochodzenia środków z przestępstwa.

k.k. art. 45 § § 4

Kodeks karny

Środek prawny dla osoby poszkodowanej zajęciem rachunku bankowego.

ustawa o przeciwdziałaniu... art. 19 § ust. 1, 2 i 3

Ustawa o przeciwdziałaniu wprowadzaniu do obrotu finansowego wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł oraz przeciwdziałaniu terroryzmowi

Podstawa prawna decyzji o blokadzie rachunku bankowego.

k.c. art. 442 § 1

Kodeks cywilny

Określa trzyletni okres przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody.

k.c. art. 358 § 1

Kodeks cywilny

Dotyczy ustalenia świadczenia w walucie polskiej.

k.c. art. 481

Kodeks cywilny

Podstawa zasądzenia odsetek ustawowych.

Argumenty

Skuteczne argumenty

Sąd cywilny jest uprawniony do samodzielnego badania zgodności z prawem orzeczeń wydanych w postępowaniu karnym na podstawie art. 417 § 1 k.c. Wyrok obalający domniemanie prawne dotyczące pochodzenia środków nie jest prejudykatem w rozumieniu art. 417¹ § 2 k.c., ale pozwala na ocenę bezprawności działania Prokuratury.

Odrzucone argumenty

Sąd cywilny nie jest uprawniony do oceny legalności orzeczeń prokuratury wydanych w postępowaniu karnym. Wyrok obalający domniemanie prawne jest prejudykatem w rozumieniu art. 417¹ § 2 k.c.

Godne uwagi sformułowania

sąd cywilny w procesie o odszkodowanie nie jest uprawniony do oceny, czy postanowienia Prokuratury zostały wydane w oparciu o przesłanki materialnoprawne i prawidłowo ustalony stan faktyczny wyrok obalający domniemanie prawne w tym przedmiocie nie jest prejudykatem w rozumieniu art. 417¹ § 2 k.c. sąd cywilny jest uprawniony do samodzielnego badania i ustalania, czy wydane w sprawie karnej orzeczenie, wskazane przez powoda jako źródło doznanej szkody, jest zgodne z prawem, czy bezprawne

Skład orzekający

Grzegorz Misiurek

przewodniczący-sprawozdawca

Monika Koba

członek

Krzysztof Pietrzykowski

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Ugruntowanie zasady, że sądy cywilne mogą badać legalność orzeczeń prokuratury w sprawach o odszkodowanie, nawet jeśli nie ma formalnego prejudykatu karnego."

Ograniczenia: Dotyczy sytuacji, gdy szkoda wynika z działań organów władzy publicznej w ramach postępowania karnego, a nie z prawomocnych orzeczeń sądu karnego w rozumieniu art. 417¹ § 2 k.c.

Wartość merytoryczna

Ocena: 8/10

Sprawa dotyczy ważnego zagadnienia granicy między jurysdykcją sądu cywilnego a karnego w kontekście odpowiedzialności Skarbu Państwa za działania prokuratury, co ma istotne znaczenie praktyczne dla obywateli.

Czy sąd cywilny może ocenić działania prokuratury? Sąd Najwyższy rozstrzyga.

Dane finansowe

WPS: 195 500 PLN

Agent AI dla prawników

Masz pytanie dotyczące tej sprawy?

Zapytaj AI Research — przeanalizuje to orzeczenie w kontekście ponad 1,4 mln innych spraw i aktualnych przepisów.

Wyszukiwanie w 1,4 mln orzeczeń SN, NSA i sądów powszechnych
Dogłębna analiza z powołaniem na źródła
Zadawaj pytania uzupełniające — jak rozmowa z ekspertem

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

SN
Sygn. akt III CSKP 90/21
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 13 maja 2021 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)
‎
SSN Monika Koba
‎
SSN Krzysztof Pietrzykowski
w sprawie z powództwa B. sp. z o.o. w K.
‎
przeciwko Skarbowi Państwa - Prokuratorowi Okręgowemu w K.
‎
o zapłatę,
‎
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 13 maja 2021 r.,
‎
skargi kasacyjnej strony powodowej
od wyroku Sądu Apelacyjnego w (…)
‎
z dnia 10 października 2018 r., sygn. akt I ACa (…),
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w (…) do ponownego rozpoznania
‎
i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Powódka B. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w K. wniosła o zasądzenie na jej rzecz solidarnie od pozwanych Skarbu Państwa - Prokuratora Okręgowego w K. i Prezesa Sądu Okręgowego w K. oraz
(…)
Bank S.A. w W. kwoty 195.500 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 25 lipca 2013 r. oraz kosztami procesu. W stosunku do pozwanego Skarbu Państwa domagała się tej kwoty tytułem odszkodowania za wydanie bezprawnych orzeczeń, na podstawie których został zablokowany jej rachunek bankowy w
(…)
Bank S.A. i zajęta wierzytelność z tego rachunku. W odniesieniu zaś do pozwanego banku domagała się wymienionej kwoty tytułem bezpodstawnego wzbogacenia, którego źródłem było bezprawne przetrzymywanie zajętej sumy pieniężnej na rachunku bankowym.
Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 11 sierpnia 2017 r. uwzględnił powództwo w całości w stosunku do pozwanego Skarbu Państwa - Prokuratora Okręgowego w K. i oddalił powództwo w odniesieniu do
(…)
Bank S.A.
Sąd ten ustalił, że powódka poszukiwała środków pieniężnych na sfinansowanie zakupu nieruchomości w K. przy ul.
(…)
za cenę 4 000 000 zł. A.Ł. zgodził się udzielić powódce pożyczki w kwocie 2 500 000 zł. Pieniądze przeznaczone na ten cel miały pochodzić ze sprzedaży udziału we współwłasności nieruchomości, dokonanej w dniu 13 kwietnia 2006  r.  za   4 376 043,87  zł.   Zabezpieczeniem spłaty miało być ustanowienie pożyczkodawcy udziałowcem powodowej Spółki.
W dniu 29 maja 2006 r. A.Ł. został udziałowcem powodowej Spółki, a w dniu 30 maja 2006 r. udzielił jej pożyczki w kwocie 2 500 000 zł, która  została przelana na rachunek Spółki. W tym samym dniu powódka nabyła nieruchomość za cenę 4 000 000 zł. Nieruchomość tę powódka następnie sprzedała z zyskiem wynoszącym 3 700 000 zł brutto. W dniach 7 czerwca, 4 i  6  lipca 2006 r. powódka spłaciła zadłużenie wobec A. Ł. Nadzwyczajne Zgromadzenie wspólników powodowej Spółki w dniu 22 września 2006 r. wyraziło zgodę na sprzedanie przez A.Ł. udziałów wspólnikom J.R. i M.B., co nastąpiło w dniu 11 stycznia 2007 r. A.Ł. został wykreślony z Rejestru Przedsiębiorców KRS powodowej spółki w dniu 24 stycznia 2007 r.
Powódka otworzyła rachunek w
(…)
Bank SA, na który przelała całość wolnych środków w kwocie 1 562 951,14 zł. W dniu 15 grudnia 2016 r. złożyła zlecenie wypłaty z tego rachunku kwoty 1 200 000 zł z zamiarem dokonania zapisu na akcje „R.” S.A. Bank zgłosił transakcję Generalnemu Inspektorowi Nadzoru Informacji Finansowej, a ten wydał decyzję o blokadzie rachunku bankowego i zawiadomił Prokuraturę Okręgową w K. o podejrzeniu popełnienia przestępstwa z wykorzystaniem wymienionego rachunku. Prokuratura Okręgowa w K. w czerwcu 2006 r. przejęła prowadzenie wielowątkowego śledztwa w sprawie działalności w latach 1998 - 2006 zorganizowanej grupy przestępczej o nazwie „K.”. Grupa ta dokonywała przestępstw polegających na prowadzeniu nielegalnej działalności parabankowej, w tym udzielaniu lichwiarskich pożyczek, dokonywaniu oszustw i wymuszeń rozbójniczych, a następnie lokowaniu środków finansowych w zakupy nieruchomości w celu utrudnienia stwierdzenia ich przestępczego pochodzenia, co wyczerpuje znamiona przestępstwa z art. 258 § 1 k.k. A. Ł. miał w tej sprawie status podejrzanego o popełnienie czynów zabronionych wypełniających znamiona art. 228 § 1 k.k., art. 171 ust. 1 prawa bankowego, art. 286 § 1, art. 245 i 282 k.k. Prokuratura Okręgowa w  K. w dniu 15 grudnia 2016 r. wydała postanowienie w sprawie V  Ds.
(…)
, o zablokowaniu rachunku bankowego powódki nr
(…)
w
(…)
Bank S.A. na okres do 15 marca 2007 r., na podstawie art. 19 ust. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 16 listopada 2000 r. o  przeciwdziałaniu wprowadzaniu do obrotu finansowego wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł oraz przeciwdziałaniu terroryzmowi. Orzeczenie to zostało doręczone A.Ł. O blokadzie rachunku powódka dowiedziała się w dniu 16 lutego 2007 r.
Prokuratura Okręgowa w K. postanowieniem z dnia 31 stycznia 2007 r. zabezpieczyła majątek A.Ł. przez zajęcie kwoty 1 200 000 zł na  rachunku bankowym powódki. Naczelnik Urzędu Skarbowego w K. pismem z dnia 23 lutego 2017 r. zawiadomił powódkę o zajęciu wierzytelności z tego rachunku. Ostatecznie, po wydaniu przez Prokuraturę Okręgową w K. postanowienia z dnia 16 marca 2007 r., wszystkie środki na tym rachunku zostały zablokowane. Udziałowcom powodowej Spółki M.B. i J.R. nie zostały przedstawione zarzuty w związku z zawarciem z A.Ł. umowy pożyczki kwoty 2 500 000 zł.
Powódka w dniu 8 sierpnia 2007 r. wystąpiła do Prokuratury Okręgowej w K. o uchylenie zabezpieczenia majątkowego. Postanowieniem z dnia 14  września 2007 r. Prokuratura Okręgowa odmówiła zmiany postanowienia o  zabezpieczeniu, a Sąd Rejonowy w K. postanowieniem z dnia 14 grudnia 2017 r., sygn. akt IX Kp
(…)
, utrzymał to postanowienie w mocy.
Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 13 listopada 2009 r., sygn. akt I  C
(…)
, uwzględnił powództwo B. spółki z o.o. przeciwko Skarbowi Państwa - Prezesowi Sądu Okręgowego w K. w ten sposób, że obalił domniemanie z art. 45 § 3 w zw. z art. 45 § 4 k.k., iż środki na zabezpieczonym rachunku, należące wcześniej do A.Ł., pochodziły z przestępstwa. Sąd orzekł o zwolnieniu tych środków spod zabezpieczenia. Wyrok ten uprawomocnił się w dniu 16 marca 2010 r., w którym Sąd Apelacyjny w
(…)
oddalił apelację pozwanego Skarbu Państwa (sygn. akt I ACa
(…)
). Konsekwencją tego orzeczenia było wydanie przez Prokuraturę Okręgową w K. postanowienia z  dnia 8 kwietnia 2010 r., sygn. akt VI Ds.
(…)
, o uchyleniu postanowień z dnia 31 stycznia i 16 marca 2007 r. w przedmiocie zabezpieczenia majątkowego na  mieniu podejrzanego A.Ł. przez dokonanie zajęcia środków pieniężnych w kwotach 1 200 000 zł i 165 819,42 zł na rachunku bankowym powódki. W dniu 19 kwietnia 2010 r. Urząd Skarbowy wykonał postanowienie Prokuratury Okręgowej.
Śledztwo skierowane przeciwko A. Ł. zostało zakończone wniesieniem przeciwko niemu aktu oskarżenia, który nie objął działań związanych z  rachunkiem bankowym powódki; w tym zakresie postępowanie zostało umorzone postanowieniem z dnia 30 września 2011 r. wobec braku znamion czynu  zabronionego.
W dniu 20 marca 2013 r. powódka zawezwała
(…)
Bank S.A. do próby ugodowej, domagając się zapłaty kwoty 714 610,42 zł, a w dniu 22 marca 2013 r. zawezwała do próby ugodowej Skarb Państwa. Postępowanie z udziałem Skarbu Państwa zostało umorzone, w związku z odmową zawarcia porozumienia w toczącym się równolegle postępowaniu o zawezwanie do ugody, zainicjowanym wnioskiem złożonym w dniu 20 maja 2013 r.
Sąd Okręgowy uznał zarzut przedawnienia pozwanego Banku za nieuzasadniony, wskazując, że roszczenie powódki z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia podlega dziesięcioletniemu terminowi przedawnienia, a nie trzyletniemu, związanemu z prowadzeniem działalności gospodarczej. Wskazał  jednak, że działania tego Banku były zgodnie z prawem i nie doprowadziły do jego wzbogacenia.
W odniesieniu do pozwanego Skarbu Państwa Sąd Okręgowy uznał, że  powództwo nie uległo przedawnieniu na skutek przerwania biegu przedawnienia. Roszczenie o naprawienie szkody skierowane przeciwko temu pozwanemu ulegało przedawnieniu z upływem trzech lat od dnia, w którym powód dowiedział się o  poniesieniu szkody (art. 442
1
k.c.). W ocenie Sądu Okręgowego, bieg przedawnienia rozpoczął się w dniu 16 marca 2010 r., kiedy to uprawomocnił się wyrok obalający domniemanie z art. 45 § 3 w zw. z art. 45 § 4 k.k. Powódka wystąpiła z pozwem w dniu 25 lipca 2016 r., ale wcześniej przerwała bieg przedawnienia składając w dniu 16 marca 2018 r. wniosek o zawezwanie do próby ugodowej (sygn. akt I CO
(…)
).
Sąd Okręgowy nie dopatrzył się bezprawności działania po stronie Prezesa Sądu Okręgowego w K., reprezentującego Skarb Państwa w zakresie działalności orzeczniczej tego Sądu. Uznał jednak, że bezprawność można zarzucić drugiej wskazanej w pozwie jednostce organizacyjnej Skarbu Państwa, tj. Prokuratorowi Okręgowemu w K., który, wydał w dniu 15 grudnia 2006 r. postanowienie o zablokowaniu rachunku bankowego, a następnie w dniu 31  stycznia i 16 marca 2007 r. postanowienie o zabezpieczeniu przez zajęcie środków pieniężnych na rachunku bankowym powódki. W chwili wydawania tych orzeczeń nie zostały spełnione przesłanki domniemanie prawnego z art. 45 § 3 w związku z art. 45 § 4 k.k. Okoliczności sprawy wskazywały na to, że A. Ł. nie przeniósł na powoda środków pieniężnych pochodzących z przestępstwa. Ponadto, po odwołaniu się przez powódkę prokurator nie dokonał niezwłocznie weryfikacji pochodzenia środków. Domniemanie prawne dotyczące nielegalnego pochodzenia środków pieniężnych zostało obalone prawomocnym wyrokiem sądu cywilnego. Orzeczenie to wywołało skutek
ex tunc.
Istotną okolicznością w sprawie było również utracenie przez A. Ł. statusu wspólnika powodowej spółki z dniem 11 stycznia 2007 r. Sąd Okręgowy uznał, że pozwany Skarb Państwa - Prokurator Okręgowy w  K. ponosi, na podstawie art. 417 § 1 k.c., odpowiedzialność za szkodę powstałą na skutek bezprawnego działania funkcjonariusza publicznego, polegającego na wydaniu orzeczeń o zablokowaniu rachunku bankowego powoda, a następnie o zabezpieczeniu majątkowym. Sprzeczność z prawem tych postanowień wynikała z prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w K. wydanego w sprawie I C
(…)
.
Brak możliwości skorzystania ze środków znajdujących się na zablokowanym rachunku bankowym wywołał u powoda szkodę, której wysokość - uwzględniając wskaźniki wzrostu cen i usług w latach 2006 - 2010 - zamknęła się kwotą 211 837,21 zł. Powódka w pozwie zgłosiła żądanie zasądzenia niższej kwoty. Sąd Okręgowy stwierdził, że „odpowiada wymogom art. 358
1
§ 1 k.c. ustalenie na rzecz powodowej spółki świadczenia w wysokości wskazanej w pozwie”. Odsetki ustawowe zostały zasądzone na podstawie art. 481 k.c.
Sąd Apelacyjny w
(…)
, na skutek apelacji pozwanego Skarbu Państwa - Prokuratora Okręgowego w K., wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że oddalił powództwo i orzekł o  kosztach procesu.
Sąd Apelacyjny przyjął za własny ustalony przez Sąd Okręgowy stan faktyczny. Podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że w sprawie znajdował zastosowanie trzyletni okres przedawnienia, uregulowany w art. 442
1
§1 k.c. Bieg  przedawnienia rozpoczął się dla powoda od momentu, w którym uprawomocnił się wyrok Sądu Okręgowego, obalający domniemanie prawne, tj. w dniu 16 marca 2010 r., a powód skutecznie przerwał bieg przedawnienia występując z wezwaniem do próby ugodowej.
Sąd drugiej instancji nie zgodził się natomiast ze stanowiskiem Sądu Okręgowego, że Prokuratorowi Okręgowemu można było przypisać działanie niezgodne z prawem. Wskazał, że zarówno postanowienie z dniu 15 grudnia 2016  r., sygn. akt V Ds.
(…)
, o dokonaniu blokady rachunku bankowego na  okres do 15 marca 2007 r., jak i postanowienia z dnia 31 stycznia i 16 marca 2007 r., zabezpieczające majątek A.Ł. przez zajęcie kwoty 1 200 000 zł i 165 819,42 zł na rachunku powódki w
(…)
Bank S.A. zostały wydane w oparciu o przepisy obowiązującego prawa. Sąd Apelacyjny podkreślił, że w sprawie niniejszej spór ogniskował się wokół kwestii, czy postanowienia Prokuratury zostały wydane w oparciu o przesłanki materialnoprawne i prawidłowo ustalony stan faktyczny. Stanął przy tym na stanowisku, że sąd cywilny w procesie odszkodowawczym nie jest uprawniony do jej rozstrzygnięcia. Wskazał, że właściwy organ prowadzący postępowanie przygotowawcze i znajdujący się pod kontrolą sądu karnego, stwierdził w tamtym okresie, że zachodziły podstawy do zablokowania rachunku bankowego, a następnie zabezpieczenia majątku A.Ł. na  rachunku w pozwanym Banku, a obszerność materiału dowodowego w  postępowaniu karnym, liczba zarzutów przeciwko A.Ł., stopień skomplikowania zarzucanych czynów oraz istniejące w tym czasie powiązania z  powodową spółką przemawiały za uznaniem, że zachodzi wysoki stopień prawdopodobieństwa nielegalnego pochodzenia środków przeznaczonych na  zakup nieruchomości. Ocena, czy w sprawie zachodziło duże prawdopodobieństwo, że A. Ł. przeniósł na powodową osobę prawną środki stanowiące korzyść uzyskaną z przestępstwa, należała do organów prowadzących postępowanie przygotowawcze i do sądu karnego, a uznanie, że  takie prawdopodobieństwo zachodziło, uruchomiło domniemanie prawne, opisane w art. 45 § 3 k.k. Wymuszało ono na organach procesowych zastosowanie zabezpieczenia przez dokonanie zajęcia środków pieniężnych na rachunku bankowym. Ustawodawca przewidział w art. 45 § 4 k.k. szczególny środek prawny dla osoby poszkodowanej zajęciem rachunku bankowego - powództwo przeciwko Skarbowi Państwa o obalenie domniemania prawnego. Powód wykorzystała ten instrument prawny, a Sąd Okręgowy uwzględniając jej powództwo, ustalił, że środki pożyczone powodowi przez A.Ł. miały legalne źródło i nie pochodziły z przestępstwa. Wyrok ten nie jest jednak prejudykatem w rozumieniu art. 417
1
§ 2 k.c. Pozwala on jedynie na ponowne rozważenie przez organ prowadzący postępowanie przygotowawcze - w oparciu o art. 292 § 2 k.p.k. - kwestii zajęcia środków pieniężnych, przesądzając, iż stan faktyczny sprawy nie pozwala na skorzystanie z domniemania prawnego. Postanowienia Prokuratury o dokonaniu zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego do czasu prawomocnego zakończenia postępowania karnego nie można utożsamiać z prawomocnym orzeczeniem, o którym mowa w art. 417
1
§ 2 k.c. Ustawodawca nie zdecydował się w tym przepisie na obciążenie Skarbu Państwa odpowiedzialnością odszkodowawczą wobec osób trzecich za wydanie w toku śledztwa w stosunku do podejrzanego orzeczeń o charakterze tymczasowym w kwestii zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego. Dotyczy to również sytuacji, gdy w innym postępowaniu obalone zostało domniemanie prawne uzasadniające wydanie takich orzeczeń, a samo orzeczenie zabezpieczające zostało przez Prokuraturę uchylone.
Brak regulacji ustawowej w odniesieniu do odszkodowania za szkodę spowodowaną innymi środkami zabezpieczającymi, stosowanymi w postępowaniu karnym, wyłącza możliwość uwzględnienia powództwa odszkodowawczego w  oparciu o art. 417
1
§ 2 k.c. Natomiast uznanie, że wyrok obalający domniemanie prawne nie jest tożsamy z wykazaniem bezprawności działania Prokuratury i  kontrolującego jej postanowienia sądu karnego, stoi na przeszkodzie uwzględnienia wobec Skarbu Państwa powództwa o odszkodowanie za szkodę wyrządzoną okresowym zajęciem wierzytelności z rachunku bankowego na podstawie art. 417 § 1 k.c.
Z tych względów Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo w stosunku do Skarbu Państwa - Prokuratora Okręgowego w K.
W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 398
3
§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c., powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.
W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie: 417 § 1 k.c., art. 108 w związku z art. 106 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (jedn. tekst: Dz.U. z 2020 r., poz. 1896 j.t.), art. 192 § 1 i § 3 k.k.w. w brzmieniu obowiązującym w chwili powstania odpowiedzialności oraz art. 363 § 1 i § 2 k.c.
Drugą podstawę kasacyjną skarżąca wypełniła zarzutami naruszenia: art. 365 § 1 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. w związku z art. 45 § 3 i § 4 k.k. w związku z art. 417 § 1 k.c., art. 316 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. w związku z art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.
Pozwany Skarb Państwa reprezentowany przez Prokuratora Okręgowego w  K. w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
U podstaw zaskarżonego wyroku legło stwierdzenie, że sąd cywilny w  procesie o odszkodowanie nie jest uprawniony do oceny, czy postanowienia   Prokuratury zostały wydane w oparciu o przesłanki materialnoprawne i prawidłowo ustalony stan faktyczny, a wyrok obalający domniemanie prawne w tym przedmiocie nie jest prejudykatem w rozumieniu art.  417
1
§ 2 k.c. Brak zaś regulacji  ustawowej w odniesieniu do odszkodowania za  szkodę spowodowaną innymi środkami zabezpieczającymi, stosowanymi w  postępowaniu karnym, wyłącza możliwość uwzględnienia powództwa odszkodowawczego w oparciu o art. 417
1
§ 2 k.c.
Powódka upatrywała źródła doznanej szkody w wadliwości orzeczeń Prokuratury, na podstawie których zablokowano jej rachunek bankowy i zajęto wynikającą z niego wierzytelność.
Stosownie do art. 77 ust. 1 Konstytucji RP, każdy ma prawo do  wynagrodzenia szkody, jaka została mu wyrządzona przez niezgodne z  prawem działanie organu władzy publicznej. Podstawę odpowiedzialności za  szkodę wyrządzoną przez wydanie w postępowaniu karnym postanowienia o  zastosowaniu środka zabezpieczającego stanowi art. 417 § 1 k.c., zgodnie godnie z którym za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub  zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej ponosi odpowiedzialność Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego albo inna osoba prawna wykonująca tę władzę z mocy prawa. Taki pogląd   - aprobowany przez skład orzekający - zaprezentowano orzecznictwie Sądu Najwyższego. U jego podstaw legło założenie, że jeżeli przepisy postępowania karnego nie przewidują procedury prejudycjalnej dla jakiegoś rodzaju (kategorii) prawomocnych orzeczeń, a sprawy te nie zostały objęte regulacją przewidzianą w art. 552 k.p.k., to - w razie wyrządzenia szkody przez wydanie takiego orzeczenia - do odpowiedzialności Skarbu Państwa ma zastosowanie art. 417 § 1 k.c., a nie art. 417
1
§ 2 k.c.. W uzasadnieniu tego zapatrywania trafnie podkreślono, że sam brak postępowania prejudycjalnego nie  może pozbawiać poszkodowanego możliwości uzyskania odszkodowania za  wydanie niezgodnego z prawem orzeczenia, np. o charakterze incydentalnym (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2019 r., II  KK 128/19, OSNK 2019, nr 5, poz. 24; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13  czerwca 2013 r., V CSK 348/12, niepubl.; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9  września 2011 r., I CSK 684/10, niepubl.; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13  czerwca 2013 r., V CSK 348/12, niepubl.).
Nie ulega przy tym wątpliwości, że w sytuacji w której podstawę odpowiedzialności odszkodowawczej stanowi art. 417 § 1 k.c., sąd cywilny jest uprawniony do samodzielnego badania i ustalania, czy wydane w sprawie karnej orzeczenie, wskazane przez powoda jako źródło doznanej szkody, jest zgodne z  prawem, czy bezprawne (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 17 lutego 2011 r., IV CSK 290/10, niepubl., z dnia 5 października 2012 r., IV CSK 165/12, niepubl.; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2013 r., V CSK 348/12, niepubl.). Ustalenie odpowiedzialności Skarbu Państwa na tej podstawie nie wymaga żadnego prejudykatu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2017 r., II CSK 417/16, niepubl.).
Stojąc na gruncie tego zapatrywania, nie można zgodzić się ze  stanowiskiem Sądu Apelacyjnego, że sąd cywilny w    procesie odszkodowawczym nie jest uprawniony do badania i oceny zgodności z prawem orzeczenia wydanego w postępowaniu karnym, które zostało wskazane przez powoda jako źródło szkody.
Dokonując takiego badania w sprawie o odszkodowanie, sąd powinien ocenić zgodność z prawem orzeczenia wydanego w postępowaniu karnym z  uwzględnieniem wykładni i stosowania określonych przepisów a także pojęć „oczywiste" lub „rażące” naruszenie prawa na gruncie przepisów prawa i  postępowania karnego (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2013 r., V CSK 348/12, niepubl.).
Sąd Apelacyjny, wychodząc z odmiennego - błędnego - założenia, nie dokonał takiej oceny, co nie pozwala skutecznie odeprzeć zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398
15
§ 1 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.
ke

Nie znalazłeś odpowiedzi?

Zadaj pytanie naszemu agentowi AI — przeszuka orzecznictwo i przepisy za Ciebie.

Rozpocznij analizę