III CSK 62/13

Sygn. akt III CSK 62/13 
 
 
WYROK 
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 
 
Dnia 5 kwietnia 2013 r. 
Sąd Najwyższy w składzie: 
 
SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca) 
SSN Anna Owczarek 
SSN Maria Szulc 
Protokolant Katarzyna Bartczak 
 
w sprawie z powództwa wzajemnego Syndyka Masy Upadłości "U." sp. z o.o. w 
upadłości likwidacyjnej w S. 
przeciwko pozwanemu wzajemnemu Uczniowskiemu Klubowi Sportowemu "W." w 
K. 
przy uczestnictwie interwenienta ubocznego po stronie powoda wzajemnego 
Gminy Miejskiej K. 
o zapłatę, 
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej  
w dniu 5 kwietnia 2013 r., 
skargi kasacyjnej Uczniowskiego Klubu Sportowego "W." w K.  
od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] 
z dnia 17 października 2011 r.,  
 
 
1) uchyla zaskarżony wyrok w części rozstrzygającej o kosztach 
postępowania 
apelacyjnego 
oraz 
oddalającej 
apelację 
pozwanego wzajemnie Uczniowskiego Klubu Sportowego "W." 

 
 
2 
w K. od wyroku Sądu Okręgowego w  K. z dnia 18 marca 2011 r. 
uwzględniającego powództwo wzajemne (punkt IV) co do kwoty 
110.237,36 (sto dziesięć tysięcy dwieście trzydzieści siedem 
złotych i trzydzieści sześć groszy) złotych z odsetkami 
ustawowymi od tej kwoty i w tym zakresie przekazuje sprawę 
do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, 
2) oddala skargę kasacyjną w pozostałej części, 
3) pozostawia Sądowi Apelacyjnemu rozstrzygnięcie o kosztach 
postępowania kasacyjnego. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Uzasadnienie 

 
 
3 
 
 
Wyrokiem z dnia 17 października 2011 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację 
powoda głównego i pozwanego wzajemnie Uczniowskiego Klubu Sportowego „W." 
w K. (dalej - „Klub") wniesioną od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 18 marca 
2011 r., którym oddalone zostało powództwo główne skierowane przeciwko U. 
Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w S. (dalej - „Spółka") o  zapłatę: 
1) 
kwoty 208.313 zł wraz z odsetkami z tytułu części kary umownej za 
opóźnienie w wykonaniu umowy, pozostałej do zapłaty po dokonaniu 
potrącenia kary umownej z tego tytułu w kwocie 320.749,74 zł 
z  wierzytelnością Spółki z tytułu części wynagrodzenia za wykonane prace 
w kwocie 112.437,50 zł; 
2) 
kwoty 156.922,57 zł z tytułu kary umownej za odstąpienie przez Klub od 
umowy z przyczyn leżących po stronie Spółki; 
3) 
kwoty 132.653,84 zł z tytułu odszkodowania za nienależyte wykonanie 
umowy, obejmujące 82.499,18 zł w związku z zamianą kruszywa na żużel 
oraz 50.136,66 zł w związku z mniejszym zakresem prac drenarskich; 
4) 
oraz 
kwoty 
83.616,48 
zł 
z 
tytułu 
odszkodowania 
w 
związku 
z  niewykonaniem nawierzchni (32.369,53 zł) i niewykonaniem kanalizacji 
opadowej (51.246,95 zł), 
oraz zasądzone zostało powództwo wzajemne w kwocie 205.960,13 zł wraz z bliżej 
określonymi odsetkami ustawowymi, z dochodzonej tym powództwem kwoty 
257.064,41 zł wraz z odsetkami ustawowymi, a ponadto zasądził od Klubu na rzecz 
Spółki kwotę 5.400 tytułem kosztów postępowania apelacyjnego. 
Gmina Miejska K. przystąpiła do sprawy w charakterze interwenienta ubocznego 
po stronie pozwanej. 
Za podstawę wyroku Sąd Apelacyjny przyjął następujące ustalenia i wnioski. 
Według ustaleń Sądu Okręgowego, Klub zawarł z interwenientem ubocznym 
umowę o zastępstwo inwestycyjne, na mocy postanowień której pełnił funkcję 
inwestora zastępczego w związku z budową boiska szkolnego. W wyniku przetargu 

 
 
4 
zorganizowanego przez Klub wykonawcą prac została Spółka, która z kolei zleciła 
wykonanie prac podwykonawcy S. B. Klub nie miał doświadczenia w realizacji tego 
typu inwestycji. Po pewnym czasie wszedł w  konflikt z interwenientem ubocznym, 
Spółką i podwykonawcą, w wyniku którego doszło do rezygnacji osoby pełniącej 
funkcję inspektora nadzoru. W dniach od 9 do 18 stycznia 2008 r. Klub zamknął 
boisko 
uniemożliwiając 
dalsze 
prace. 
Ostatecznie 
interwenient 
uboczny 
wypowiedział Klubowi umowę o zastępstwo inwestycyjne, a  następnie w dniu 12 
maja 2008 r. pozwana Spółka odstąpiła od umowy z  Klubem. 
Sąd Okręgowy przyjął, że podstawową przyczyną opóźnień w realizacji 
inwestycji, jak również przyczyną odstąpienia od umowy wzajemnej przez pozwaną 
spółkę Unipol, była nieumiejętność koordynowania prac przez Klub, niemający 
jakiegokolwiek doświadczenia w tym zakresie. Klub popadł w konflikt nawet 
z  interwenientem ubocznym, z którym łączyła go umowa o zastępstwo 
inwestycyjne oraz z inspektorem nadzoru, a trudno przyjąć, że nikt inny, poza 
Klubem, 
nie 
był 
zainteresowany 
prawidłowym 
przebiegiem 
procesu 
inwestycyjnego. W ocenie Sądu Okręgowego, Klub próbował realizować swoje 
interesy, przejmując pieniądze przekazywane przez interwenienta ubocznego 
i  przeznaczone 
na 
wynagrodzenie 
za 
prace 
wykonane, 
zaakceptowane 
i  zgłoszone przez sam Klub. Tymczasem interwenient przekazywał środki na 
wynagrodzenie dla Spółki, nie upoważniając Klubu do dysponowania nimi w inny 
sposób. Brak należytej współpracy ujawnił się również w związku z przedłużaniem 
czasu realizacji umowy. Interwenient uboczny zawarł z Klubem aneks do umowy, 
przedłużający jej wykonanie do czerwca 2008 r., i oczekiwał tego samego 
w  relacjach między Klubem a Spółką. Jedną z przyczyn zawarcia aneksu było 
rozstrzygnięcie przetargu i rozpoczęcie prac później, niż strony przewidywały. 
Jednak Klub nie podpisał takiego aneksu ze Spółką, obstając przy nierealnym 
terminie wykonania inwestycji i w związku z tym wzywając Spółkę w styczniu 
2008  r., po upływie pierwotnego terminu wykonania umowy, do przedłożenia 
gwarancji należytego wykonania kontraktu. W odpowiedzi na to Spółka wyraziła 
gotowość przedłożenia stosownej gwarancji pod warunkiem przedłużenia jej 
terminu realizacji prac. Zdaniem Sądu Okręgowego, kwestię tę należy ocenić 
z  uwzględnieniem stanowiska interwenienta ubocznego, który jako inwestor 

 
 
5 
bezpośredni, przedłużając Klubowi jako inwestorowi zastępczemu termin 
wykonania prac, tym samym uznał opóźnienie w wykonaniu prac za uzasadnione. 
Niezrozumiały był także sprzeciw Klubu odnośnie do umieszczenia na boisku – 
w  oparciu o ustalenia techniczne uzgodnione z interwenientem ubocznym - logo 
przedsiębiorstwa, finansującego realizację inwestycji w kwocie 300.000 zł. Ponadto 
Sąd Okręgowy wskazał, że prowadzenie robót przez 13 dni utrudniały warunki 
atmosferyczne, a w okresie od 9 do 18 stycznia 2008 r. boisko zostało zamknięte 
przez Klub. Poza tym każda, nawet drobna, decyzja wymagała wielokrotnych 
rozmów, a niekiedy spotkań z udziałem interwenienta. Decyzje inspektora nadzoru 
były notorycznie kwestionowane przez Klub, który mimo braku zaufania nie zwolnił 
go od razu i nie zatrudnił na jego miejsce osoby zaufanej, a po jego rezygnacji nie 
był w stanie przez dłuższy czas znaleźć zastępcy. Biorąc pod uwagę te 
okoliczności Sąd Okręgowy uznał, że Spółka nie ponosi odpowiedzialności za 
opóźnienia w realizacji inwestycji. 
W dalszej kolejności Sąd Okręgowy przyjął, że Spółka uprawniona była do 
odstąpienia od umowy z Klubem ze względu na wypowiedzenie Klubowi umowy 
o  zastępstwo inwestycyjne przez interwenienta ubocznego, w sytuacji, gdy 
interwenient 
zapewniał 
wyłączne 
finansowanie 
inwestycji. 
Chociaż 
Klub 
poinformował Spółkę, że interwenient nie miał podstaw do odstąpienia od umowy, 
to trudno oczekiwać, iż Spółka będzie rozważać, kto ma rację w sporze. Skoro zaś 
Spółka miała prawo odstąpić od umowy, to Spółce, a nie Klubowi, przysługuje 
roszczenie o zapłatę zryczałtowanej kary umownej. Sąd Okręgowy podkreślił, 
że  Spółka 
jako 
przyczynę 
odstąpienia 
wskazała 
dwie 
okoliczności 
- 
nieprzedstawienie gwarancji zapłaty oraz brak współpracy, wskazując na art. 491 
k.c. jako podstawę odstąpienia. W ocenie Sądu Okręgowego przepis ten ma 
zastosowanie w sprawie. Jeszcze w lutym 2008 r. Klub zatrzymał część należnego 
Spółce wynagrodzenia w kwocie około 95.000 zł, a następnie w marcu 2008 r. nie 
zapłacił kolejnej kwoty 16.000 zł. Z tego względu w maju 2008 r. Klub pozostawał 
w  zwłoce w zapłacie wynagrodzenia należnego Spółce. Zdaniem Sądu 
Okręgowego, zgodnie z art. 490 § 1 k.c., Spółka mogła również żądać 
zabezpieczenia, a jego brak uzasadniał wypowiedzenie umowy. Nie ulega bowiem 
wątpliwości, że po wypowiedzeniu Klubowi umowy o zastępstwo inwestycyjne 

 
 
6 
wątpliwa była obiektywna możliwość spełnienia świadczenia przez Klub. 
Z  powyższych względów Sąd Okręgowy uznał za niezasadne roszczenie Klubu 
o  zapłatę kwoty 156.922,57 zł tytułem zapłaty kary umownej za odstąpienie 
od  umowy. 
Sąd Okręgowy uznał również za niezasadne roszczenie powodowe Klubu 
o  zapłatę odszkodowania w kwotach 132.653,84 zł oraz 83.616,48 zł. Za 
podstawę prawną rozstrzygnięcia w części dotyczącej powództwa głównego Sąd 
Okręgowy przyjął art. 483 § 1 k.c. oraz art. 471 k.c. 
W zakresie powództwa wzajemnego Sąd Okręgowy uwzględnił roszczenie Spółki 
o  zapłatę kwoty 95.722,77 zł z tytułu wynagrodzenia na podstawie art. 647 k.c., 
skoro potrącenie kary umownej z tą kwotą dokonane przez Klub okazało się 
niezasadne, o zapłatę kwoty 78.461,29 zł z tytułu kary umownej za odstąpienie od 
umowy na podstawie art. 483 § 1 k.c., skoro Spółka uprawniona była do 
odstąpienia od umowy ze względu na odstąpienie przez inwestora bezpośredniego 
od umowy z inwestorem zastępczym, oraz o zapłatę kwoty 31.776,07 zł z tytułu 
utraconych korzyści w zakresie niewykonanych prac na podstawie art. 471 k.c., 
skoro z opinii biegłego wynikało, że gdyby Spółka wykonała całość umówionych 
prac, uzyskałaby dochód nie przekraczający tej kwoty. 
Powodowy Klub wniósł apelację od wyroku Sądu Okręgowego oddalającego 
powództwo główne i uwzględniającego powództwo wzajemne. Sąd Apelacyjny 
oddalając apelację Klubu uznał za prawidłowe ustalenia Sądu Okręgowego oraz 
uzupełnił je własnymi ustaleniami. Wskazał, że umowa o  zastępstwo inwestycyjne 
między Klubem a interwenientem ubocznym została zawarta w dniu 12 września 
2007 r. Umowa ta została zawarta na okres do dnia 10  grudnia 2007 r. Następnie 
strony dwukrotnie przedłużyły jej obowiązywanie odpowiednio do dnia 20 grudnia 
2007 r. oraz do 13 czerwca 2008 r. Z kolei w dniu 7 listopada 2007 r. między 
Klubem a Spółką została zawarta umowa o wykonanie zadania inwestycyjnego 
dotyczącego bliżej określonych obiektów sportowych. Termin rozpoczęcia prac 
ustalono na dzień 12 listopada 2007 r., a ich zakończenia - na 45 dzień licząc od 
podpisania umowy. Strony ustaliły wynagrodzenie zryczałtowane w kwocie 
1.569.255,74 zł netto. W umowie przewidziano także kary umowne, które 

 
 
7 
wykonawca miał zapłacić za zwłokę w oddaniu przedmiotu umowy, za zwłokę w 
usunięciu wad stwierdzonych przy odbiorze lub w okresie rękojmi i  gwarancji oraz 
za odstąpienie od umowy z przyczyn niezawinionych przez zamawiającego. 
Natomiast względem zamawiającego przewidziano zapłatę kar umownych za 
odstąpienie od umowy z przyczyn niezawinionych przez wykonawcę, a leżących po 
stronie zamawiającego oraz za odstąpienie od umowy z powodu opóźnienia w 
zapłacie faktur trwającego ponad trzy miesiące. W umowie strony zastrzegły także 
możliwość dochodzenia odszkodowania uzupełniającego. Ponadto ustalone 
zostały podstawy odstąpienia każdej ze stron od umowy. Oprócz przypadków 
określonych w Kodeksie cywilnym, wykonawca mógł odstąpić od umowy, jeśli 
zamawiający odmawia odbioru robót zanikających bez uzasadnionych przyczyn, 
zwleka z zapłatą faktur przez czas dłuższy niż trzy miesiące lub nie wywiązuje się 
ze swoich zobowiązań umownych. Z kolei zamawiający mógł odstąpić od umowy, 
gdy zostanie ogłoszona upadłość wykonawcy, gdy wykonawca przerwie 
wykonywanie robót i nie realizuje ich przez okres 7 dni, gdy opóźnienie 
w  wykonawstwie przekracza 14 dni, gdy wykonawca bez uzasadnionych przyczyn 
nie rozpoczął robót i nie kontynuuje ich pomimo dodatkowego wezwania, gdy 
wykonawca nie wywiązuje się ze swoich zobowiązań umownych, gdy wykonawca 
prowadzi roboty w sposób wadliwy lub sprzeczny z umową i pomimo wezwania nie 
usunie wad lub ich przyczyn w wyznaczonym terminie. 
Sąd Apelacyjny ustalił ponadto, że dwa dni po rozpoczęciu robót wpisem do 
dziennika budowy z dniu 14 listopada 2007 r. kierownik budowy M. K. zwrócił się o 
uzgodnienie możliwości zastosowania przy wykonaniu podbudowy kruszywa z 
recyklingu zamiast kruszywa kamiennego. Wpisem z dnia 19 listopada 2007 r. 
projektant J. D. wyraził na to zgodę, pod warunkiem przedstawienia stosownych 
certyfikatów i dokumentów dopuszczających kruszywo stosowania w celach 
budowalnych. Podobną zgodę wyraził inspektor nadzoru J. S. wpisem z dnia 20 
listopada 2007 r. 
Następnie Sąd Apelacyjny ustalił, że pismem z dnia 7 stycznia 2008 r. Klub 
wstrzymał wykonywanie prac na płycie boiska, podając jako przyczynę wykonanie 
drenażu i podbudowy niezgodnie z projektem. Polecił także usunięcie z placu 
budowy żużla oraz powiadomił o rezygnacji J. S. z funkcji inspektora nadzoru z 

 
 
8 
dniem 19 grudnia 2007 r. Do dnia 18 stycznia 2008 r. Klub uniemożliwiał także 
wjazd na teren budowy. 
W piśmie z dnia 9 stycznia 2008 r. interwenient uboczny wezwał Klub do usunięcia 
nieprawidłowości 
w 
wykonywaniu 
obowiązków 
wynikających 
z 
umowy 
o  zastępstwo inwestycyjne. Zaakceptował również zastosowane kruszywo i wyraził 
zgodę na rozpoczęcie realizacji robót dodatkowych. Sąd Apelacyjny ustalił, że ze 
względów technologicznych i organizacyjnych roboty dodatkowe nie musiały być 
wykonywane jednocześnie z pracami objętymi umową. 
W piśmie z dnia 14 stycznia 2008 r., powołując się na upływ ważności 
gwarancji ubezpieczeniowej należytego wykonania robót, spowodowany 
przekroczeniem 
terminu 
ich 
wykonania, 
Klub 
zwrócił 
się 
do 
Spółki 
o  przedstawienie gwarancji do czasu planowanego zakończenia prac. 
W  odpowiedzi na to Spółka wyraziła gotowość przedstawienia takiej gwarancji, 
o ile podpisany zostanie aneks do umowy ustalający termin zakończenia robót 
na dzień 30 czerwca 2008 r. Następnie w piśmie z dnia 14 marca 2008 r. Spółka 
wezwała Klub do konstruktywnej współpracy, w tym do formalnego uregulowania 
robót dodatkowych, warunkujących w jej ocenie prawidłowe wykonanie robót 
będących przedmiotem umowy i wyraziła obawy o możliwość kontynuacji 
umowy. W przypadku niespełnienia tych warunków Spółka zagroziła 
odstąpieniem od umowy z winy Klubu. 
W piśmie z dnia 17 marca 2008 r. interwenient uboczny zarzucił Klubowi 
dalszy brak współpracy z wykonawcą oraz z przedstawicielami interwenienta 
nadzorującymi wykonanie zadania, polegający na wymuszaniu na wykonawcy 
robót dodatkowych bez formalnego ich zlecania, narzucaniu własnej interpretacji 
dokumentów przetargowych, umów i przepisów prawa, uniemożliwiających 
uzgodnienie 
kwestii 
spornych, 
częstych 
zmian 
inspektora 
nadzoru 
i  dopuszczenie do pełnienia tej funkcji osoby nieumocowanej. W przypadku 
niezastosowania się do wezwania interwenient zagroził Klubowi odstąpieniem 
od umowy o zastępstwo inwestycyjne. 
W dalszej kolejności Sąd Apelacyjny ustalił, że w piśmie z dnia 3 kwietnia 
2008 r. interwenient uboczny złożył oświadczenie o odstąpieniu od umowy z  dnia 

 
 
9 
12 września 2007 r. o zastępstwo inwestycyjne, powołując się na wykonanie przez 
Klub tej umowy w sposób nienależyty i brak poprawy w  wykonaniu obowiązków 
przez Klub, pomimo dodatkowego wezwania. W  uzasadnieniu oświadczenia 
interwenient podał, że Klub nie przystąpił do konstruktywnej współpracy 
z  wykonawcą i przedstawicielami interwenienta nadzorującymi wykonanie zadania, 
nie dotrzymał terminów sporządzenia protokołów konieczność w odniesieniu do 
robót dodatkowych. W piśmie z dnia 4 kwietnia 2008 r. interwenient powiadomił 
Spółkę o swym odstąpieniu od umowy o zastępstwo inwestycyjnej zawartej 
z  Klubem i oświadczył, że z dniem odstąpienia przejęła obowiązki inwestora 
w  zakresie określonym umową z dnia 7 listopada 2007 r. o realizację zadania 
inwestycyjnego. 
W kolejnym piśmie z dnia 7 kwietnia 2008 r. pozwana Spółka, powołując się 
na odstąpienie interwenienta od umowy o zastępstwo inwestycyjne, poinformowała 
Klub o wstrzymaniu robót do czasu uzgodnienia z inwestorem bezpośrednim 
kwestii niezbędnych do zakończenia prac budowlanych. Następnie w odpowiedzi 
na wezwanie Klubu do kontynuowania robót, w piśmie z dnia 10 kwietnia 2008 r. 
Spółka zażądała przedstawienia gwarancji zapłaty za wykonane roboty i roboty 
dodatkowe w terminie 7 dni, powołując się na art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 9 lipca 
2003 r. o gwarancji zapłaty za roboty budowlane (Dz. U. Nr 180, poz. 1758 ze zm. - 
dalej jako u.g.z.), uzasadniając swe żądanie skomplikowanym stanem prawnym. 
Żądanie to Spółka ponowiła w piśmie z dnia 14 kwietnia 2008 r. 
Ostatecznie w piśmie z dnia 12 maja 2008 r. Spółka złożyła oświadczenie 
o  odstąpieniu od umowy z dnia 7 listopada 2007 r. o realizację zadania 
inwestycyjnego w zakresie niewykonanym do dnia złożenia tego oświadczenia, 
powołując się na niewykonanie przez Klub zobowiązania przedłożenia gwarancji 
zapłaty za wykonane roboty budowlane i roboty dodatkowe, wynikającego z art. 4 
ust. 1 wspomnianej ustawy z dnia 9 lipca 2003 r., oraz na notoryczną odmowę 
współdziałania. Jako podstawę odstąpienia Spółka wskazała niewywiązywanie się 
przez Klub z zobowiązań umownych oraz art. 491 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego. 
Nie uznając skuteczności oświadczenia o odstąpieniu złożonego przez 
Spółkę, w dniu 16 maja 2008 r. Klub złożył oświadczenie od odstąpieniu od tej 

 
 
10
umowy, powołując się na przerwanie robót i ich nierealizowanie przez okres 7 dni, 
opóźnienie w wykonawstwie przekraczające 14 dni, niewywiązywanie się 
wykonawcy z zobowiązań umownych, prowadzenie robót w sposób wadliwy lub 
sprzeczny z umową i nieusunięciu wad w wyznaczonym terminie pomimo 
wezwania, oraz na brak współpracy wykonawcy z zamawiającym. 
W ramach oceny prawnej powyższych ustaleń Sąd Apelacyjny przyjął, że Klub, 
działając jako inwestor zastępczy, zawarł umowę o realizację inwestycji w swoim 
imieniu i dlatego do niego należy dochodzenie roszczeń wynikłych z niewykonania 
lub nienależytego wykonania umowy o realizację inwestycji. Podstawę do tego 
stanowi umocowanie zawarte w umowie o zastępstwo inwestycyjne. Jednak 
sytuacja ta uległa zmianie, gdy doszło do odstąpienia od umowy o zastępstwo 
inwestycyjne. Sąd Apelacyjny podkreślił, że bez względu na to, czy doszło do 
skutecznego 
odstąpienia, 
czy 
też 
wypowiedzenia 
umowy 
o 
zastępstwo 
inwestycyjne, dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy znaczenie ma jedynie to, 
że  stosunek prawny między interwenientem a Klubem ustał w następstwie 
oświadczenia złożonego w dniu 3 kwietnia 2008 r. 
W sytuacji, gdy interwenient uboczny jako inwestor bezpośredni odstąpił od 
umowy zawartej Klubem jako inwestorem zastępczym i powiadomił o tym fakcie 
Spółkę, zaznaczając, że przejął wszystkie funkcje inwestorskie, w ocenie Sądu 
Apelacyjnego obawy Spółki związane z możliwością wywiązania się przez Klub 
z  obowiązku zapłaty wynagrodzenia znajdowały usprawiedliwienie. Nie mogło to 
pozostać bez wpływu na wykonanie umowy o realizację inwestycji, tym bardziej, 
że  wyłącznie interwenient finansował inwestycję. Wstrzymanie robót i żądanie 
przedstawienia przez Klub gwarancji zapłaty wykonane roboty na podstawie art. 4 
ust. 1 u.g.z. należało uznać za uzasadnione. 
Przywołując art. 5 ust. 3 u.g.z., w myśl którego brak wystarczającej 
gwarancji zapłaty stanowił przeszkodę w wykonaniu robót z przyczyn dotyczących 
zamawiającego, Sąd Apelacyjny podkreślił, że Spółka dwukrotnie wzywała Klub do 
przedstawienia gwarancji ze względu na zaistniały stan prawny, stąd złożone przez 
nią w piśmie z dnia 12 maja 2008 r. oświadczenie o odstąpieniu od umowy z dnia 
7  listopada 2007 r. należy ocenić jako skuteczne w świetle art. 491 § 1 i 2 k.c. 

 
 
11
W dalszej kolejności Sąd Apelacyjny podzielił ocenę Sądu Okręgowego co 
do braku zasadności roszczeń Klubu z tytułu kar umownych za opóźnienie. 
Ustalone w sprawie okoliczności nie stanowiły podstaw do przyjęcia, że Spółka 
ponosi odpowiedzialność za nienależyte wykonanie umowy polegające na 
opóźnieniu w wykonaniu zadania inwestycyjnego. Sąd Apelacyjny podzielił także 
ocenę Sądu Okręgowego co do niezasadności dochodzonych przez Klub roszczeń 
odszkodowawczych. 
Sąd Apelacyjny podzielił również ocenę Sądu Okręgowego o zasadności roszczeń 
Spółki objętych powództwem wzajemnym. Roszczenie o zapłatę wynagrodzenia 
nie było kwestionowane i należało je uwzględnić, skoro niezasadne okazało się 
dokonane przez Klub potrącenie z tym wynagrodzeniem kary umownej za 
opóźnienie. Na przeszkodzie do jego uwzględnienia nie stało odstąpienie Spółki od 
umowy, ponieważ dotyczyły jedynie niewykonanej części umowy. Zasadne 
uwzględniono też roszczenie Spółki o zapłatę kary umownej za odstąpienie od 
umowy, biorąc pod uwagę, że do odstąpienia doszło z przyczyn leżących po 
stronie Klubu. Interwenient odstąpił bowiem od umowy zawartej z Klubem, wobec 
czego zaistniała obawa o dalsze finansowanie inwestycji, a Klub nie przedstawił 
wspomnianej gwarancji zapłaty na żądnie Spółki. Trafnie w ocenie Sądu 
Apelacyjnego uwzględniono także roszczenie Spółki z tytułu utraconych korzyści 
w  zakresie niewykonanych prac, skoro na Klubie spoczywa odpowiedzialność za 
szkodę polegającą na utracie przez Spółkę zysku, jaki osiągnęłaby, gdyby do 
odstąpienia od umowy nie doszło i pozostałe do wykonania roboty zostałyby 
wykonane. 
Powodowy Uczniowski Klub Sportowy „W." z siedzibą w K. wniósł skargę 
kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji oddalającego apelację skierowaną do 
wyroku oddalającego powództwo główne oraz uwzględniającego powództwo 
wzajemne. W ramach skargi kasacyjnej odnoszącej się do ostatecznie 
uwzględnionego powództwa wzajemnego powodowy Klub zarzucił naruszenie 
zarówno przepisów postępowania jak i przepisów prawa materialnego. Pierwszą 
podstawę skargi kasacyjnej (art. 398 3§ 1 pkt 2 k.p.c.) wypełnił zarzut naruszenia 
art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez przekroczenie zasady 
swobodnej oceny dowodów. Ponadto na podstawie określonej w art. 3983 § 1 pkt 1 

 
 
12
k.p.c. skarżący Klub zarzucił naruszenie art. 471 k.c. przez niewłaściwe 
zastosowanie, art. 491 § 1 i 2 k.c. przez błędną wykładnię oraz art. 484 § 1 k.c. 
przez jego niezastosowania i przyjęcie, że wykonawca jest uprawniony do 
równoczesnego dochodzenia kary umownej i odszkodowania. 
Na tych podstawach powodowy Klub wniósł o uchylenie zaskarżonego 
wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
I. Zmiana sposobu prowadzenia postępowania upadłościowego wobec 
spółki U., do której doszło na etapie postępowania kasacyjnego ma bezpośredni 
wpływ na dalszy tok tego postępowania. Z treści art. 398 12 k.p.c. wynika, 
że  w  postępowaniu przed Sądem Najwyższym aktualne jest zawieszenie 
postępowania w wypadkach określonych w art. 173 - 175 1 k.p.c., a zatem także 
w  wypadku określonym w art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c., gdy ogłoszono upadłość 
obejmującą likwidację majątku strony. Wprawdzie początkowo została ogłoszona 
upadłość spółki Unipol z opcją zawarcia układu, to jednak w dalszym toku 
postępowania upadłościowego postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 16 maja 
2012 r. opcja ta zastała zmieniona na upadłość obejmującą likwidację majątku. Na 
równi z ogłoszeniem upadłości likwidacyjnej (art. 91 u.p.n.) należy traktować 
wydanie 
postanowienia 
o 
zmianie 
sposobu 
prowadzenia 
postępowania 
upadłościowego z możliwością zawarcia układu na postępowanie obejmujące 
likwidację majątku dłużnika. 
Z tych względów w obecnym stanie sprawy skarga kasacyjna powodowego 
Klubu (pozwanego wzajemnie) podlega rozpoznaniu w odniesieniu do orzeczenia 
Sądu drugiej instancji jedynie co do oddalenie apelacji powoda (pozwanego 
wzajemnie) w zakresie uwzględnionego powództwa wzajemnego syndyka masy 
upadłości spółki U., który stosownie do treści art. 174 § 3 k.p.c., złożył 
oświadczenie o wstąpieniu do postępowania. 
II. Oceniając w tych ramach zarzucane naruszenie art. 233 § 1 w zw. z art. 
391 § 1 k.p.c. trzeba podnieść, że treść oraz konstrukcja art. 3983 k.p.c. wskazują, 
iż choć generalnie dopuszczalne jest oparcie skargi kasacyjnej na podstawie 
naruszenia przepisów postępowania, to jednak z wyłączeniem zarzutów 

 
 
13
dotyczących ustalenia faktów lub oceny dowodów, choćby naruszenie odnośnych 
przepisów 
mogło 
mieć 
istotny 
wpływ 
na 
wynik 
sprawy. 
Wobec 
tego 
niedopuszczalne jest oparcie skargi kasacyjnej na podstawie, którą wypełniają 
takie właśnie zarzuty. W art. 3983 § 3 k.p.c. wprawdzie nie wskazuje się expressis 
verbis konkretnych przepisów, których naruszenie, w związku z ustalaniem faktów 
i  przeprowadzaniem oceny dowodów, nie może być przedmiotem zarzutów 
wypełniających drugą podstawę kasacyjną, nie ulega jednak wątpliwości, 
że  obejmuje on art. 233 k.p.c., albowiem właśnie ten przepis określa kryteria 
oceny wiarygodności i mocy dowodów (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 
19  października 2010 r., II PK 96/10, niepubl., z dnia 24 listopada 2010 r., I UK 
128/10, niepubl., czy też z dnia 24 listopada 2010 r., I PK 107/10, niepubl.). 
Dlatego podnoszony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. nie 
może być rozpatrywany przez Sąd Najwyższy. 
Wobec bezzasadności tego zarzutu podniesionego w ramach kasacyjnej 
podstawy naruszenia przepisów postępowania i konsekwencji tego wobec 
związania Sądu Najwyższego ustaleniami Sądu drugiej instancji (art. 39813 § 3 
k.p.c.) odnośnie do okoliczności, które doprowadziły do przekroczenia terminu 
wykonania robót budowlanych, należy podzielić stanowisko Sądu drugiej instancji, 
iż brak było podstaw do uznania, że pozwana spółka ponosi odpowiedzialność za 
opóźnienie w realizacji inwestycji, a wobec tego powodowemu Klubowi nie 
przysługiwała wierzytelność z tytułu kary umownej za opisane opóźnienie, która 
nadawałaby się do potrącenia z wierzytelnością pozwanego wykonawcy z tytułu 
należnego mu na podstawie art. 647 k.c. wynagrodzenia za wykonane prace, które 
zostało zatrzymane przez inwestora zastępczego. Ponieważ powodowy Klub poza 
potrąceniem własnej wierzytelności oraz zgłoszeniem roszczeń w ramach 
powództwa głównego nie kwestionował przysługującej wykonawcy zatrzymanej 
części jego należnego wynagrodzenia, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 
k.p.c. oddalił skargę kasacyjną pozwanego wzajemnie Klubu w tej części. 
III. W pozostałej części wyrok Sądu drugiej instancji oddalający apelację 
powodowego Klubu skierowaną do uwzględnionego powództwa wzajemnego 
podlega uchyleniu, a sprawa w tym zakresie zostaje przekazana do ponownego 
rozpoznania Sądowi drugiej instancji. 

 
 
14
Odstąpienie od umowy, uregulowane między innymi w art. 394 § 1, 395, 491, 
492, 636 § 1, 640, 649 § 1 k.c., oznacza jednostronne oświadczenie woli strony 
zobowiązanej, na mocy którego dochodzi do rozwiązania umowy (zob. wyrok Sądu 
Najwyższego z dnia 25 stycznia 2007 r., V CSK 411/06, niepubl.). W ten sposób 
strona umowy wykonując prawno kształtujące uprawnienie doprowadza do ustania 
stosunku prawnego, pomimo że co do zasady powinien on mieć charakter trwały, 
a  ewentualna zmiana treści stosunku prawnego albo jego zniesienie może 
nastąpić tylko za zgodą obu stron tego stosunku. Do skutecznego wykonania 
uprawnienia dochodzi jedynie wtedy, gdy strona odstępująca od umowy zachowała 
termin do jego dokonania, a ponadto wystąpiły okoliczności uzasadniające, według 
przepisów prawa materialnego lub treści stosunku prawnego, wykonanie tego 
uprawnienia. Dlatego niezbędnym elementem oświadczenia woli stanowiącego 
wykonanie uprawnienia kształtującego powinno być wskazanie okoliczności, które 
usprawiedliwiały odstąpienie od umowy. Jedynie w wyjątkowych przypadkach brak 
wskazania tych okoliczności nie będzie powodował nieskuteczności odstąpienia od 
umowy, gdy z okoliczności poprzedzających (np. z prowadzonej przez strony 
korespondencji) 
albo 
towarzyszących 
wykonaniu 
uprawnienia 
prawno 
kształtującego będzie wynikała jednoznaczna podstawa faktyczna stanowiąca 
przyczynę wykonania przez stronę tego uprawnienia (tak Sąd Najwyższy w wyroku 
z dnia 1 kwietnia 2011 r., III CSK 220/10, niepubl.). 
Powyższe wyjaśnienia są istotne, albowiem pozwana spółka, poza 
żądaniem zasądzenia świadczenia tytułem wynagrodzenia za wykonane roboty, 
swoje roszczenia objęte powództwem wzajemnym wywodzi ze skutecznego 
odstąpienia od umowy. 
Według ustaleń Sądu pierwszej instancji, które podzielił Sąd Apelacyjny, 
pozwana spółka U. jako przyczynę odstąpienia od umowy o roboty budowlane 
dokonanego na piśmie z dnia 12 maja 2008 r. podała nieprzedstawienie gwarancji 
zapłaty i brak współpracy oraz jednocześnie jako podstawę prawną odstąpienia 
wskazała art. 491 k.c.. Ustalając i oceniając te same okoliczności i zasądzając od 
pozwanego wzajemnie kwotę 78.461,29 złotych tytułem kary umownej za 
odstąpienie od umowy oraz kwotę 31.776,07 złotych tytułem utraconych korzyści 
w zakresie prac niewykonanych, Sąd Apelacyjny wskazał, że do odstąpienia od 

 
 
15
umowy doszło z przyczyn leżących po stronie powodowego Klubu. Sąd drugiej 
instancji wymienił wskazane w § 24 umowy stron przypadki uprawniające do 
odstąpienia od umowy. Podniósł, że spółka U. miała prawo żądać od inwestora 
zastępczego nie tylko stosowania się do zobowiązań umownych i realizacji zasady 
współdziałania, ale także domagać się gwarancji zapłaty. Skoro powodowy klub nie 
reagował na żądania wykonawcy, był on według sądu uprawniony do 
wypowiedzenia umowy. 
Przytoczone 
ustalenia 
faktyczne 
i brak 
jednoznacznego 
wskazania 
rzeczywistej przyczyny uprawniającej pozwaną spółkę U. do odstąpienia od umowy 
nie pozwala w postępowaniu kasacyjnym na dokonanie oceny, czy doszło do 
zarzucanego naruszenia art. 491 § 1 i 2 k.c., jak również, czy były inne, 
uzasadnione podstawy do odstąpienia od umowy o roboty budowlane przez 
wykonawcę. 
Niezbędną przesłanką umownego zastrzeżenia prawa odstąpienia od 
umowy jest określenie terminu, którym strony mogą z tego prawa skorzystać. 
Z  kolei do skutecznego wykonania ustawowego uprawnienia do odstąpienia od 
umowy przewidzianego w art. 491 § 1 i 2 k.c. konieczne jest wyznaczenie drugiej 
stronie dodatkowego terminu do wykonania zobowiązania z umowy wzajemnej 
z  jednoczesnym zagrożeniem odstąpienia od umowy w razie bezskutecznego 
upływu wyznaczonego terminu. Tak jak nieważne jest (art. 58 § 1 i 3 k.c.) 
zastrzeżenie umownego prawa odstąpienia nieograniczone żadnym terminem 
(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2010 r., V CSK 177/2010, 
niepubl.), tak również nieskuteczne będzie wykonanie ustawowego prawa 
odstąpienia od umowy na podstawie art. 491 k.c., które nie zostało poprzedzone 
wyznaczeniem odpowiedniego terminu do wykonania zobowiązania z zagrożeniem 
wykonania prawa do odstąpienia. Skuteczne odstąpienie od umowy wzajemnej 
uregulowane w art. 491 k.c. wymaga od wierzyciela dokonania dwóch oddzielnych 
czynności. Pierwszą jest wyznaczenie odpowiedniego terminu do wykonania 
zobowiązania z zagrożeniem odstąpienia. Drugą czynnością jest złożenie samego 
oświadczenia woli o odstąpieniu od umowy (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 
25 czerwca 2000 r., II CKN 287/00, niepubl.; z dnia 29 czerwca 2004 r., II CK 
398/03, niepubl.). 

 
 
16
Jednocześnie trzeba mieć na względzie, że zwłoka w wykonaniu 
zobowiązania z umowy wzajemnej o której mowa w art. 491 § 1 i 2 k.c. odnosi się 
zarówno do zobowiązań określonych w umowie stron jak również do zobowiązań 
określonych w przepisach, które mają zastosowanie do umowy łączącej strony. 
Oznacza to, że w stanie prawnym w jakim była zawarta umowa i w jakim była 
wykonywana, do skutecznego odstąpienia od umowy ze względu na zwłokę 
w  udzieleniu przez zamawiającego wystarczającej gwarancji zapłaty niezbędne 
było uprzednie wyznaczenie odpowiedniego, dodatkowego terminu do wykonania 
tego zobowiązania z 
zagrożeniem, iż w razie bezskutecznego upływu 
wyznaczonego terminu wykonawca będzie uprawniony do odstąpienia od umowy. 
Pomimo przyjęcia przez Sąd drugiej instancji art. 491 § 1 i 2 k.c. jako 
podstawy skutecznego odstąpienia od umowy przez wykonawcę, brak jest 
niezbędnych ustaleń tym zakresie, które pozwalałyby ocenić, czy zostały spełnione 
wszystkie wymienione w tych przepisach przesłanki odstąpienia od umowy. 
Wniosek ten jest aktualny także w odniesieniu do uznanej na podstawie art. 
491 k.c. przez Sąd pierwszej instancji i aprobowanej przez Sąd Apelacyjny 
przyczyny odstąpienia od umowy, związanej z brakiem przedstawienia przez 
inwestora gwarancji zapłaty. Także i w tym przypadku, wobec zastosowania art. 
491 k.c., przed złożeniem oświadczenia woli o odstąpieniu od umowy, niezbędne 
było uprzednie wyznaczenie inwestorowi odpowiedniego terminu do przedstawienia 
gwarancji zapłaty z zagrożeniem odstąpienia od umowy w razie bezskutecznego 
upływu tego terminu. W stanie prawnym obowiązującym w chwili podjętych przez 
strony czynności zmierzających do zniesienia łączącego ich stosunku prawnego 
brak było ustawowej podstawy do bezpośredniego odstąpienia od umowy w razie 
nieuzyskania przez wykonawcę żądanej gwarancji zapłaty. Dotyczący tej kwestii 
art. 5 ust. 1 i 2 u.g.z. utracił moc obowiązującą z dniem 30 czerwca 2007 r. 
na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 listopada 2006 r. (sygn. akt 
K 47/04, OTK-A 2006/10/153). Warto jedynie zwrócić uwagę, że niezbędną 
przesłanką odstąpienia wykonawcy od umowy o roboty budowlane na podstawie 
art. 5 ust. 2 u.g.z. było skuteczne wykonanie przez niego uprawnienia 
wynikającego z art. 5 ust. 1 tej ustawy (zob. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 
29  listopada 2006 r., II CSK 254/06, OSNC- ZD 2008/1/10, Biul. SN 2007/2/13). 

 
 
17
Dopiero art. 6494 § 1, wprowadzony do Kodeksu cywilnego z dniem 16 kwietnia 
2010 r., który ma zastosowanie do umów o roboty budowlane zawartych po tym 
dniu (art. 1 pkt 2, 2 ustawy z dnia 8 stycznia 2010 r. o zmianie ustawy - Kodeks 
cywilny Dz. U. Nr 40, poz. 222 ), dopuścił możliwość odstąpienia od umowy, jeżeli 
wykonawca nie uzyska żądanej zapłaty w wyznaczonym przez siebie terminie, nie 
krótszym niż 45 dni. 
Podobny zarzut, braku odpowiednich ustaleń, można postawić w związku 
z  ewentualnym rozważeniem możliwości zastosowania w sprawie art. 492 k.c., 
który, w razie zwłoki jednej strony, zastrzega drugiej stronie prawo bezzwłocznego 
odstąpienia od umowy, bez wyznaczania dodatkowego terminu do wykonania 
zobowiązania, jeżeli uprawnienie do odstąpienia zostało zastrzeżone w umowie na 
wypadek niewykonania zobowiązania w terminie ściśle określonym (tzw. klauzula 
lex commissoria), jak również wtedy, gdy wykonanie zobowiązania przez jedną ze 
stron po terminie nie ma dla drugiej znaczenia ze względu na właściwości 
zobowiązania albo ze względu na niemożliwość osiągnięcia przez tę stronę 
zamierzonego celu umowy (por. wyroki Sądu Najwyższego z 5 czerwca 2002 r., 
sygn. akt II CKN 701/00, OSP 2003, nr 10, poz. 124; z dnia 6 maja 2004 r., sygn. 
akt II CK 261/03, niepubl.; z dnia 5 października 2006 r., sygn. akt IV CSK 157/06, 
OSNC 2007, nr 7-8, poz. 114). W obu stanach faktycznych odstąpienie od umowy 
uzależnione jest od zwłoki drugiej strony w wykonaniu zobowiązania z umowy 
wzajemnej, a zatem dotyczy to takich przypadków, gdy niewykonanie zobowiązania 
jest następstwem okoliczności, za które strona ta ponosi odpowiedzialność. 
Strona, którą odstępuje od umowy wzajemnej, obowiązana jest zwrócić 
drugiej stronie wszystko, co otrzymała od niej na mocy umowy, może żądać nie 
tylko zwrotu tego, co świadczyła, lecz również naprawienia szkody wynikłej 
z  niewykonania zobowiązania (art. 494 k.c.). Do tej odpowiedzialności stosuje się 
art. 
471 
k.c. 
Dłużnik 
zobowiązany 
jest 
do 
naprawienia 
szkody 
wynikłej z  niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba 
że  niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, 
za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Odpowiedzialność kontraktowa 
oparta jest na winie dłużnika i to winie domniemanej (zob. wyrok Sądu 
Najwyższego z dnia 12  maja 2005 r., III CSK 586/04, niepubl.). Zakres obowiązku 

 
 
18
odszkodowawczego określa art. 361 § 2 k.c. i obejmuje on straty, które 
poszkodowany poniósł oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie 
wyrządzono. Wprawdzie na skutek odstąpienia od umowy wykonawca zostaje 
zwolniony od dalszego wykonywania robót budowlanych ale nie oznacza to, że nie 
podlega rekompensacie szkoda z tytułu utraconych korzyści, jakie ten wykonawca 
osiągnąłby, gdyby umowa została w całości wykonana. Jednocześnie wymaga 
podkreślenia, iż inny charakter ma roszczenie określone w art. 6494 § 3 k.c. 
a  wcześniej w art. 5 ust. 3 u.g.z. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 
15  listopada 1990 r., II CR 184/90. Pr. Gosp. 1993, z. 3, s. 20). 
Dlatego co do zasady, przy spełnieniu przesłanek określonych w art. 471 
k.c., rozważań, nie można wykluczyć poniesienia przez wykonawcę szkody 
w związku z  odstąpieniem przez niego od umowy o roboty budowlane z przyczyn 
leżących po  stronie inwestora. 
Słusznie natomiast podnosi się w skardze kasacyjnej, że ewentualne 
zasądzenie odszkodowania z tego tytułu na rzecz spółki U. narusza art. 484 § 1 
k.c. albowiem w braku odmiennych postanowień umownych niedopuszczalne jest 
żądanie odszkodowania przenoszącego wysokość zastrzeżonej kary umownej. 
Jednocześnie trafnie wskazuje się w uzasadnieniu tego zarzutu, że w umowie stron 
brak jest stosownego zastrzeżenia uprawniającego wykonawcę do dochodzenia 
odszkodowania uzupełniającego. 
IV.  Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 
k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację powodowego Klubu 
od wyroku Sądu pierwszej instancji uwzględniającego powództwo o zapłatę kary 
umownej z tytułu odstąpienia od umowy (78.461,29 złotych z odsetkami 
ustawowymi) oraz z tytułu odszkodowania (31.776,07 złotych z odsetkami 
ustawowymi) i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi drugiej instancji do 
ponownego rozpoznania. 
Jak wynika z wcześniejszych rozważań, w związku z zawieszeniem z dniem 
16 maja 2012 r. postępowania kasacyjnego (postanowienie Sądu Najwyższego 
z  dnia 9 stycznia 2013 r.) pozostaje do rozpoznania skarga kasacyjna 
powodowego Uczniowskiego Klubu Sportowego „W." skierowana do wyroku Sądu 

 
 
19
Apelacyjnego z dnia 17 października 2011  r. oddalającego apelację powoda od 
wyroku Sądu pierwszej instancji oddalającego powództwo główne. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
es