III CSK 6/13

Sygn. akt III CSK 6/13 POSTANOWIENIE Dnia 20 lutego 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca) w sprawie z wniosku W. C. i S. L. przy uczestnictwie H. B. i in. , o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez posiadacza samoistnego, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 20 lutego 2013 r., skargi kasacyjnej wnioskodawców od postanowienia Sądu Okręgowego w N. z dnia 10 maja 2011 r., 1) oddala skargę kasacyjną; 2) zasądza od wnioskodawców na rzecz uczestnika P. L. s. P. kwotę 300 zł (trzysta złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Uzasadnienie Zaskarżonym postanowieniem z dnia 10 maja 2011 r. Sąd Okręgowy w N. oddalił apelację wnioskodawców W. C. i S. L. od postanowienia Sądu pierwszej instancji oddalającego wniosek o stwierdzenie nabycia z dniem 4 listopada 1971 r 2 w drodze uwłaszczenia przez wskazanych we wniosku poprzedników prawnych wnioskodawców prawa własności nieruchomości położonej w P., stanowiącej działkę nr 548 i oznaczonej jako droga. Sądy obu instancji stwierdziły, że nie zostały w sprawie wykazane przesłanki nabycia własności nieruchomości w trybie art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 26 października 1971 r., o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 ze zm. – dalej: „ustawa uwłaszczeniowa”), gdyż brak podstaw do uznania, że osoby wskazane we wniosku były samoistnymi posiadaczami przedmiotowej nieruchomości stanowiącej drogę przebiegającą między gruntami wielu gospodarstw rolnych i łączącą te gospodarstwa z drogami publicznymi. Sąd pierwszej instancji wskazał, że w takiej sytuacji poprzednicy prawni wnioskodawców nie mogli czuć się właścicielami przedmiotowej nieruchomości skoro z drogi korzystały także inne osoby, jako niezbędnego szlaku komunikacyjnego do ich gospodarstw. Stwierdził również, że skoro poprzednicy prawni wnioskodawców uzyskali w trybie ustawy uwłaszczeniowej własność gospodarstw leżących przy spornej drodze, to gdyby byli jej posiadaczami samoistnymi i czuli się jej właścicielami, wystąpiliby z odpowiednim wnioskiem i uzyskaliby za swego życia akty własności ziemi także na poszczególne odcinki tej drogi. Sąd drugiej instancji podzielając tę ocenę dodatkowo wskazał, że w świetle przesłanek określonych w art. 1 ust. 1 i 2 ustawy uwłaszczeniowej nabycie prawa własności następowało w przypadku samoistnego posiadania nieruchomości w dniu 4 listopada 1971 r., jednak nie bez znaczenia były również inne okoliczności takie jak np. podstawa objęcia nieruchomości w posiadanie samoistne w drodze określonych umów bez przewidzianej prawem formy. Jeżeli żadna taka umowa nie była podstawą objęcia nieruchomości w posiadanie, nabycie własności następowało w wypadku spełnienia przesłanki okresu trwania samoistnego posiadania: pięciu lat w dobrej albo dziesięciu lat w złej wierze. Ponieważ podstawę wniosku w rozpoznawanej sprawie stanowiło twierdzenie, że istniejący w dniu 4 listopada 1971 r. stan posiadania spornej nieruchomości przez poprzedników prawnych wnioskodawców trwał od lat trzydziestych ubiegłego wieku, wykluczało to 3 możliwość uwłaszczenia w oparciu o przewidzianą art. 1 ust. 1 ustawy uwłaszczeniowej przesłankę w postaci istnienia umowy, która mogłaby ewentualnie wskazywać na charakter władania przedmiotową nieruchomością. Wnioskodawcy powinni zatem wykazać, oprócz samoistnego posiadania, także jego okres wymagany ustawą. Zdaniem Sądu drugiej instancji żadna z tych przesłanek nie została wykazana. Podzielając ocenę Sądu pierwszej instancji co do braku podstaw do przyjęcia samoistnego posiadania przedmiotowej drogi przez poprzedników prawnych wnioskodawców, Sąd Okręgowy stwierdził, że samo korzystanie z nieruchomości do przejazdów nie przesądza o samoistności posiadania, gdyż konieczne jest także wykazanie takich cech władania nieruchomością, które w sposób jednoznaczny dawałyby obraz woli właścicielskiego posiadania całości nieruchomości przez podmioty wymienione we wniosku, a tego, zdaniem Sądu, wnioskodawcy nie wykazali. Sąd wskazał, że z załączonych do akt sprawy wyrysów map ewidencyjnych wynika trafność ustaleń Sądu pierwszej instancji co do połączenia przedmiotowej działki z innymi działkami oznaczonymi na mapie jako drogi, a także to, że przebiega ona między gruntami innych właścicieli, co przyznano również w apelacji, a zatem w tych okolicznościach możliwość wykonywania przejazdów po działce nr 548 należy do sfery władztwa także właścicieli tych innych gruntów. Sąd Okręgowy uznał za nieuzasadniony apelacyjny zarzut pominięcia dowodu z innych akt sądowych. Stwierdził, że ponieważ procedura cywilna nie przewiduje dowodu z akt innego postępowania, wnioskodawca powinien wskazać precyzyjnie jakie dokumenty czy zeznania złożone w innej sprawie mają zostać dopuszczone w sprawie niniejszej. Podniósł też, że postępowania, których akta miały być dowodem w sprawie odnosiły się do innej nieruchomości i były to sprawy o ochronę posiadania, o ochronę własności oraz o stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie własności tej nieruchomości. W ocenie Sądu okresy czasu badane w tamtych sprawach oraz poczynione ustalenia co do charakteru władania tamtą nieruchomością, nie mogą odnosić się wprost do przedmiotu wniosku rozpoznawanej sprawy. 4 Uznał też za nieuzasadniony apelacyjny zarzut oddalenia przez Sąd pierwszej instancji dowodu z opinii biegłego geodety stwierdzając, że przeprowadzenie tego dowodu byłoby konieczne jedynie wówczas gdyby wnioskodawcy wykazali samoistność posiadania przedmiotowej nieruchomości, czego nie uczynili. W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach wnioskodawcy w ramach pierwszej podstawy zarzucili naruszenia art. 1 ust. 1 ustawy uwłaszczeniowej przez niewłaściwe zastosowanie oraz art. 1 ust. 2 tej ustawy przez jego niezastosowanie, natomiast w ramach drugiej podstawy zarzucili naruszenie art. 233 § 1 w zw. z art. 328 § 2 k.p.c., art. 316 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 382 i art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 45 i art. 176 ust. 1 Konstytucji przez ich niezastosowanie, które to uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Nie ulega wątpliwości, że przedmiotem wniosku było stwierdzenie nabycia własności określonej nieruchomości przez poprzedników prawnych wnioskodawców na podstawie przepisów ustawy uwłaszczeniowej, a podana w uzasadnieniu wniosku jego podstawa faktyczna, powołująca się na samoistne posiadanie przedmiotowej nieruchomości od lat trzydziestych ubiegłego wieku, jednoznacznie wskazywała, że chodzi o nabycie własności na podstawie art. 1 ust.2 tej ustawy, co słusznie podkreślił Sąd Okręgowy. Przepis ten bowiem przewidywał nabycie z mocy prawa własności nieruchomości przez rolników, którzy w dniu wejścia w życie ustawy uwłaszczeniowej (4 listopada 1971 r.) posiadali jako posiadacze samoistni te nieruchomości nieprzerwanie od lat pięciu albo od lat dziesięciu, jeżeli uzyskali posiadanie w złej wierze. Trafnie zatem stwierdził Sąd drugiej instancji, że wobec takiej treści żądania i takiej jego podstawy faktycznej, obowiązkiem wnioskodawców, zgodnie z art. 6 k.c., było udowodnienie, iż ich poprzednicy prawni faktycznie władali przedmiotową nieruchomością w dniu 4 listopada 1971 r. oraz wykazanie faktów, które świadczyłyby o tym, że było to posiadanie samoistne, a więc posiadanie jak właściciel, z zamiarem władania dla siebie. Wprawdzie zgodnie z art. 339 k.c., domniemywa się, że ten kto włada faktycznie rzeczą jest posiadaczem samoistnym, 5 jednak w rozpoznawanej sprawie bezsporne jest, iż chodzi o posiadanie nieruchomości będącej drogą, z której korzystały też inne osoby, co obala domniemanie samoistności posiadania i obciąża wnioskodawców obowiązkiem wykazania tej okoliczności. Sąd drugiej instancji prawidłowo badał i ocenił żądanie wnioskodawców na gruncie art. 1 ust. 2 ustawy uwłaszczeniowej, zgodnie ze wskazaną przez nich podstawą faktyczną, a nie, jak zarzucają skarżący, na gruncie art. 1 ust. 1 tej ustawy. Przepis art. 1 ust. 1 Sąd Okręgowy powołał jedynie dla wskazania, że wprawdzie w każdym wypadku uwłaszczenia jego konieczną przesłanką było samoistne posiadanie nieruchomości przez rolnika, jednak w warunkach określonych w art. 1 ust. 1, a więc w sytuacji objęcia w posiadanie nieruchomości na podstawie zawartej bez prawem przewidzianej formy jednej z umów wskazanych w tym przepisie, wystarczające było, oprócz samoistnego posiadania, wykazanie istnienia takiej umowy, która mogłaby też wskazywać na charakter posiadania, natomiast w sytuacji braku umowy, jak w przedmiotowej sprawie, możliwe było uwłaszczenie jedynie na podstawie art. 1 ust. 2 ustawy, co wymagało udowodnienia zarówno faktu samoistnego posiadania nieruchomości w dniu 4 listopada 1971 r., jak i wymaganego przez ustawę okresu posiadania przez pięć lub dziesięć lat, w zależności od dobrej lub złej wiary. Sąd drugiej instancji nie dlatego oddalił apelację, że wnioskodawcy nie wykazali istnienia umowy, na podstawie której ich poprzednicy prawni objęli nieruchomość w posiadanie, lecz dlatego, że uznał, oceniając przeprowadzone dowody, iż nie wykazali, że byli oni posiadaczami samoistnymi przedmiotowej nieruchomości, a wspomniał o ewentualnej umowie jedynie w celu zwrócenia uwagi, że gdyby istniała, mogłaby wskazywać na charakter posiadania. Z tych względów bezzasadne są zarzuty kasacyjne naruszenia art. 1 ust. 1 i art. 1 ust. 2 ustawy uwłaszczeniowej. Także zarzuty oparte na drugiej podstawie kasacyjnej nie są skuteczne. W świetle regulacji zawartej w art. 3983 § 3 k.p.c. zarzut naruszenia art. 233 § k.p.c. nie może być podstawą skargi kasacyjnej, podobnie jak zarzuty odnoszące 6 się do ustalonych przez Sądy obu instancji faktów dotyczących położenia przedmiotowej nieruchomości, przebiegu drogi oraz sposobu korzystania z niej. Zarzut naruszenia art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. jest bezzasadny bowiem, wbrew twierdzeniom skarżących, Sąd drugiej instancji wskazał i wyjaśnił w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia zarówno podstawę prawną rozstrzygnięcia własnego (art. 385 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.), jak i podstawę prawną, na której oparty był wniosek (art. 1 ust. 2 ustawy uwłaszczeniowej). Natomiast zarzut, iż nie wskazał przyczyn pozostawienia bez rozstrzygnięcia wniosku dowodowego ponowionego w apelacji o dopuszczenie dowodu z powołanych tam akt sądowych, jest niezrozumiały, gdyż w apelacji ani w postępowaniu przed Sądem drugiej instancji nie zgłoszono żadnych wniosków dowodowych. Nieskuteczny jest także zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. uzasadniony przez skarżących pominięciem przez Sąd Okręgowy części materiału dowodowego w postaci zeznań świadków „dobrze zorientowanych w wiedzy topograficznej dotyczącej położenia przedmiotu wniosku w ich środowisku zamieszkania”. Wnioskodawcy nie wskazali jednak imiennie, o których świadków chodzi ani co świadkowie ci zeznawali oraz jaki wpływ na wynik sprawy w postępowaniu w drugiej instancji mogło mieć zarzucane uchybienie Sądu Okręgowego, co, zgodnie z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. jest warunkiem koniecznym skuteczności zarzutów procesowych. Wbrew twierdzeniom skarżących Sąd drugiej instancji nie naruszył też art. 378 § 1 k.p.c., gdyż odniósł się do wszystkich zarzutów apelacyjnych. W szczególności odniósł się do kwestii pominięcia przez Sąd pierwszej instancji wniosków dowodowych wnioskodawców o dopuszczenie dowodu z akt trzech określonych spraw sądowych oraz dowodu z opinii biegłego geodety, trafnie uznając za nieuzasadnione zarzuty apelacyjne podniesione w tym przedmiocie. Oceniając wniosek o dopuszczenie dowodu z akt trzech spraw sądowych słusznie Sąd Okręgowy stwierdził, że przepisy o postępowaniu dowodowym nie przewidują dowodu „z akt sądowych” (porównaj orzeczenia Sądu Najwyższego między innymi z dnia 30 kwietnia 1956 r. II CR 885/55, OSN z 1957 r., nr 2, poz. 48 7 z dnia 10 listopada 1966 r. II PR 269/66, niepubl.). Przewidują jedynie dowód z dokumentu, którym może być także dokument wytworzony w innej sprawie sądowej i znajdujący się w jej aktach. Strona może zatem zgłosić jedynie dowód z dokumentu znajdującego się w aktach innej sprawy i obowiązana jest wówczas określić co to za dokument, w aktach jakiej sprawy się znajduje i na której karcie tych akt oraz wskazać fakty podlegające udowodnieniu przy pomocy tego dowodu. Rację ma Sąd Okręgowy stwierdzając, że zgłoszony przez wnioskodawców przed Sądem pierwszej instancji wniosek o dopuszczenie dowodu z akt trzech spraw sądowych o wskazanych sygnaturach „na okoliczność twierdzeń zawartych we wniosku o uwłaszczenie, a w szczególności jako zaprzeczenie twierdzeniom uczestników zgłoszonym w ostatnim piśmie procesowym”, nie odpowiadał powyższym wymaganiom. Nie tylko bowiem nie wskazano w nim, które dokumenty znajdujące się w aktach tych spraw mają być środkiem dowodowym, lecz nie określono również jakie fakty mają być stwierdzone przy pomocy tych dowodów. Zarzucając w apelacji nie dopuszczenie dowodów z tych akt wnioskodawcy określili szczegółowo tylko dwa dokumenty: wskazali na stronę 3 postanowienia (w istocie chodzi o uzasadnienie) Sądu Okręgowego w N. z dnia 11 maja 2006 r. w sprawie III Co …/06 oraz na stronę 3 wyroku (także chodzi o uzasadnienie) Sądu Okręgowego w N. z dnia 13 grudnia 2001 r. I Co …/01, określając, że miały być to dowody na okoliczność, iż P. L. w 1958 r. zainstalował na przejeździe kolejowym sztaby zamykane na klucz a sam przejazd wykonany został przez wszystkich współwłaścicieli działki nr 579, w których imieniu P. L. podpisał umowę z PKP o korzystaniu z tego przejazdu. Pomijając to, że wnioskodawcy mogli i powinni byli sami złożyć do akt powyższe dokumenty, trzeba przede wszystkim stwierdzić, że dokumenty te nie mogły wykazać faktów określonych w tezie dowodowej, gdyż, jako ustalenia zawarte w uzasadnieniu orzeczenia innego sądu nie miały mocy wiążącej dla Sądu orzekającego w przedmiotowej sprawie. Niezależnie od tego trzeba podkreślić, że okoliczności te, dotyczące innej nieruchomości, były też przedmiotem ustaleń i oceny Sądu Rejonowego w rozpoznawanej sprawie, podzielonych przez Sąd Okręgowy. W tych okolicznościach kasacyjny zarzut naruszenia art. 316 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 378 § 1 k.p.c. należy uznać za bezzasadny. 8 Podobnie nieuzasadniony jest zarzut wadliwej oceny przez Sąd Okręgowy apelacyjnego zarzutu oddalenia przez Sąd pierwszej instancji wniosku o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego geodety. W tym zakresie przede wszystkim trzeba stwierdzić, że ponieważ wnioskodawcy, działający w sprawie z pomocą zawodowego pełnomocnika nie zwrócili uwagi Sądowi Rejonowemu w trybie art. 162 k.p.c. na wadliwe, ich zdaniem, oddalenie wniosku dowodowego o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego geodety, utracili możliwość skutecznego powołania się w apelacji na to uchybienie Sądu pierwszej instancji (porównaj między innymi uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 28 czerwca 2008 r. III CZP 50/08, OSNC z 2009 r., nr 7-8, poz. 103). Nie było także podstaw do dopuszczenia tego dowodu z urzędu przez Sąd Okręgowy, gdyż słusznie stwierdziły Sądy obu instancji, że przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego geodety, zgłoszonego przez wnioskodawców celem „wykonania projektu podziału działki nr 548 i wydzielenia nieruchomości opisanych w piśmie z dnia 15 listopada 2010 r.”, zmieniającym pierwotny wniosek, konieczne byłoby tylko w razie udowodnienia przez wnioskodawców, że ich poprzednicy prawni byli w dniu 4 listopada 1971 r. samoistnymi posiadaczami przedmiotowej nieruchomości. Ponieważ trafnie Sądy obu instancji uznały, że okoliczność ta nie została wykazana, dowód z opinii biegłego geodety był zbędny. Wobec tego, że wszystkie zarzuty kasacyjne naruszenia prawa materialnego i procesowego okazały się bezzasadne, nie mogą być również skuteczne zarzuty naruszenia art. 45 (w istocie art. 45 ust. 1) i art. 176 ust. 1 Konstytucji, gdyż nie zostało naruszone konstytucyjne prawo wnioskodawców do dwuinstancyjnego, sprawiedliwego i jawnego rozpoznania ich sprawy przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Biorąc wszystko to pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalił skargę kasacyjna i na wniosek zawarty w odpowiedzi na skargę złożonej przez uczestnika P. L. zasądził na jego rzecz od wnioskodawców zwrot kosztów postępowania kasacyjnego na podstawie art. 520 § 3 w zw. z art. 108 § 1, art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c. 9 db