III CSK 54/09

Sygn. akt III CSK 54/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 4 grudnia 2009 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący) SSN Katarzyna Tyczka-Rote SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca) w sprawie z powództwa Banku S.A. przeciwko H.O. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 4 grudnia 2009 r., skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 17 września 2008 r., sygn. akt [...], uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. 2 Uzasadnienie Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 4 stycznia 2008 r. zasądził od pozwanego H.O. na rzecz powodowego Banku kwotę 53 000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 5 września 2007 r., zastrzegając prawo powoływania się przez pozwanego w toku postępowania egzekucyjnego na ograniczenie odpowiedzialności. Sąd Rejonowy ustalił, że w dniu 13 listopada 2000 r. Bank udzielił małżonkom P. i M.D. kredytu w kwocie 49 280 zł na zakup samochodu o wartości 53 000 zł. Spłata kredytu została zabezpieczona zastawem rejestrowym na kupionym samochodzie. Umowę o ustanowienie zastawu zawarto w dniu 9 kwietnia 2001 r. Wniosek o wpis zastawu do rejestru złożył Bank w dniu 26 lutego 2001 r. Wpisu dokonano 20 czerwca 2001 r. W dniu 5 czerwca 2001 r., a więc jeszcze przed wpisem zastawu do rejestru, P.D. sprzedał pozwanemu samochód, na który wraz z żoną zaciągnął kredyt. Gdy małżonkowie D. zaprzestali spłacania kredytu, Bank po uzyskaniu przeciwko nim tytułu wykonawczego złożył wniosek o wszczęcie egzekucji, a po dowiedzeniu się o zbyciu przez nich samochodu, pozwał nowego właściciela o zapłatę należności zabezpieczonej zastawem na samochodzie. Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo na podstawie art. 306 § 1 k.c. i art. 2, 13 oraz 38 ustawy z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (Dz. U. Nr 149, poz. 703 ze zm., a obecnie jedn. tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 67, poz. 569 ze zm. – dalej: „u.z.r.”), ponadto odwołał się do art. 319 k.p.c. W uzasadnieniu wyjaśnił, że zbycie przedmiotu zastawu powoduje jego wygaśnięcie, jeżeli nabywca nie wiedział i przy zachowaniu należytej staranności nie mógł wiedzieć o istnieniu zastawu. W ocenie Sądu Rejonowego, choć zastaw w chwili nabycia samochodu przez pozwanego nie był jeszcze wpisany do rejestru, pozwany kupując samochód mógłby się dowiedzieć o toczącym się postępowaniu o wpis zastawu na nabywanym samochodzie, gdyby zażądał stosownego zaświadczenia z centralnej informacji o zastawach rejestrowych. 3 Sąd Okręgowy oddalając apelację pozwanego podzielił ustalenia i oceny Sądu Rejonowego. Ponadto Sąd Okręgowy, dopatrując się dużego podobieństwa zastawu rejestrowego do hipoteki i opowiadając się za stosowaniem do zastawu rejestrowego „wszystkich zasad dotyczących hipoteki”, przyjął, że wyrażony w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 2008 r., III CSK 54/08 (LEX nr424393) pogląd, iż w postępowaniu wieczystoksięgowym ma zastosowanie art. 192 pkt 3 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c., należy odnieść także do postępowania o wpis do rejestru zastawów. W rezultacie zbycie pozwanemu samochodu w toku postępowania o wpis zastawu do rejestru nie mogło pozbawić dokonanego wpisu skutku w stosunku do pozwanego. W skardze kasacyjnej pozwany zarzucił naruszenie art. 13 pkt 1 i art. 38 ust. 1 u.z.r., art. 170 k.c. oraz art. 192 pkt 3 k.p.c. Prokurator Generalny, zajmując stanowisko w sprawie na podstawie art. 3988 § 1 k.p.c. wyraził pogląd o istnieniu przesłanek do uwzględnienia skargi kasacyjnej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Według powołanego w skardze kasacyjnej art. 170 k.c., w razie przeniesienia własności rzeczy ruchomej, obciążonej prawem osoby trzeciej, prawo to wygasa z chwilą wydania rzeczy nabywcy, chyba że nabywca działał w złej wierze; stosuje się tutaj odpowiednio także art. 169 §2 k.c. Podobnie art. 13 u.z.r. łączy ze zbyciem przedmiotu zastawu rejestrowego wygaśnięcie tego zastawu. Mimo, iż również w tym przepisie chodzi o ochronę nabywcy w dobrej wierze, przepis ten ujmuje przesłanki wygaśnięcia obciążającego prawa nieco inaczej niż art. 170 k.c. W szczególności sposób sformułowania art. 13 pkt 1 u.z.r. uzasadnia wniosek, że w drodze wyjątku od art. 7 k.c. nakłada on na nabywcę przedmiotu zastawu ciężar dowodu dobrej wiary w miarodajnej chwili – a ściślej ujmując, ciężar dowodu, wyrażających dobrą wiarę stanów w postaci braku wiedzy o zastawie i niemożności jej uzyskania przy zachowaniu należytej staranności. Zestawienie art. 13 u.z.r. z art. 170 k.c. prowadzi do wniosku że, art. 13 u.z.r. jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 170 k.c. i w związku z tym wyłącza 4 jego zastosowanie. Już więc z tego powodu art. 170 k.c. nie mógł mieć zastosowania w sprawie. Ponadto wyłania się dalszy problem. Jak wiadomo, oba rozpatrywane przepisy zakładają zbycie przedmiotu obciążonego prawem osoby trzeciej (art. 170 k.c. – w zasadzie jakimkolwiek prawem osoby trzeciej, a art. 13 pkt 1 u.z.r. – zastawem rejestrowym). W dniu sprzedaży samochodu (5 czerwca 2001 r.) pozwanemu przez P.D. zbyty samochód nie był jeszcze obciążony zastawem rejestrowym, ponieważ zgodnie z art. 2 ust. 1 u.z.r. nieodzowną przesłanką ustanowienia zastawu jest wpis do rejestru zastawów, a wpis ten, jak wiadomo, został dokonany później (dopiero w dniu 20 czerwca 2001 r.) i inaczej niż wpisy w księdze wieczystej nie mógł wywrzeć skutku od dnia złożenia wniosku o jego dokonanie, ponieważ w ustawie o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów brak odpowiednika art. 29 u.k.w. Okoliczność ta stawia także pod znakiem zapytania możliwość zastosowania w sprawie art. 13 pkt 1 u.z.r. Przed ostatecznym zajęciem stanowiska co do kwestii możliwość zastosowania w sprawie art. 13 pkt 1 u.z.r. należy jednak odnieść się jeszcze do innego problemu. Skoro do sprzedaży i przejścia własności samochodu na pozwanego (art. 155 §1 k.c.) doszło przed wpisem zastawu do rejestru, a ustanowienie zastawu rejestrowego wymaga zgodnie z art. 2 ust. 1 u.z.r., oprócz umowy zastawniczej, wpisu zastawu do rejestru, wpis ten zaś nie ma mocy wstecznej od chwili złożenia wniosku o jego dokonanie, Bank nie mógł nabyć zastawu na samochodzie na zasadach określonych w tym przepisie. Stała temu na przeszkodzie norma: nemo plus iuris in alium tranfere potest quam ipse habet. Zastawca w chwili, w której miało dojść do rozporządzenia przez obciążenie samochodu zastawem (dzień 20 czerwca 2001 r.), nie będąc już właścicielem samochodu, nie był uprawniony do dokonania tego rozporządzenia. W tych okolicznościach Bank mógł nabyć zastaw rejestrowy na samochodzie tylko na podstawie odpowiednio stosowanych z mocy odesłania zawartego w art. 2 ust. 3 u.z.r. przepisów o ochronie nabywcy rzeczy ruchomej od nieuprawnionego. Według art. 2 ust. 3 u.z.r., jeżeli zastawca był nieuprawniony do rozporządzania rzeczą, do ochrony zastawnika działającego w dobrej wierze stosuje się odpowiednio przepisy o ochronie nabywcy rzeczy 5 ruchomej w dobrej wierze, tj. art. 169 k.c., z tym zastrzeżeniem, że wpis zastawu rejestrowego do rejestru zastawów jest jednoznaczny z wydaniem rzeczy. W sytuacjach, w których ustawa w drodze wyjątku chroni nabywcę w dobrej wierze od nieuprawnionego, ścierają się dwa przeciwstawne interesy. Interes nabywcy w uzyskaniu określonego prawa lub prawa o określonej treści – mimo iż nie zachodzą przesłanki nabycia przez niego tego prawa lub prawa o takiej treści – ze względu na przekonanie o istnieniu podstaw do jego nabycia. Z interesem tym konkuruje interes osoby, której kosztem chroniony jest nabywca (np. interes właściciela – w razie nabycia w dobrej wierze rzeczy od nieuprawnionego lub w razie nabycia w dobrej wierze zastawu ustanowionego przez nieuprawnionego albo interes zastawnika – w razie nabycia w dobrej wierze rzeczy bez obciążenia zastawem). Udzielenie ochrony nabywcy w dobrej wierze oznacza więc rozstrzygnięcie tego konfliktu na jego rzecz. Ustawodawca decyduje się na to ze względu na wyjątkowe okoliczności uzasadniające dobrą wiarę nabywcy – w szczególności treść publicznego rejestru (zob. np. 5 u.k.w.h.), treść dokumentu przeznaczonego do obiegu (zob. np. art. 16 ust. 2 Prawa wekslowego), fakt władania rzeczą (zob. np. art. 169 § 1 k.c.) – i potrzebę zapewnienia bezpieczeństwa obrotu prawnego. Potrzeba zapewnienia bezpieczeństwa obrotu prawnego jest wyrazem interesu ogólnego, uzasadniającego (por. art. 31 ust. 3 Konstytucji) ograniczenie praw osób, kosztem których chroniony jest nabywca w dobrej wierze (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2002 r., III CKN 405/99, OSNC 2002, nr 11, poz. 142, z dnia 18 kwietnia 2002, r., II CKN 1226/00, OSNC 2003, nr 4, poz. 59, z dnia 15 listopada 2002 r., V CKN 1340/00, OSNC 2004, nr 2, poz. 28, z dnia 16 marca 2006 r., III CSK 32/06, OSP 2007, z. 3, poz. 31, z dnia 24 maja 2007 r., V CSK 23/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz. 89, i z dnia 5 lutego 2009 r., I CSK 297/08, LEX 494004). W okolicznościach sprawy, nierozpatrywane dotąd w niej, nabycie przez Bank w dobrej wierze zastawu na samochodzie mogłoby więc nastąpić kosztem interesów pozwanego – nabywcy samochodu w toku postępowania o wpis zastawu na samochodzie do rejestru - istotną zaś przesłankę tego nabycia zastawu przez Bank byłby wspomniany wpis, uznawany za jednoznaczny z wymaganym w art. 169 §1 k.c. wydaniem rzeczy. Przewidzianą w art. 169 k.c. przesłankę wydania 6 rzeczy może spełnić jedynie zbywca, który rzeczą włada. Objęcie w art. 169 k.c. ochroną tylko nabycia rzeczy od osoby, która nią włada, opiera się na założeniu, że zazwyczaj ten, kto rzeczą włada, jest jej właścicielem (art. 339 i 341 k.c.) – a zatem i uprawnionym do rozporządzania nią (art. 140 k.c.). W art. 169 k.c. wyłącznie dobra wiara oparta na takim stanie faktycznym została uznana za zasługującą na ochronę kosztem właściciela, w imię, leżącego w interesie ogółu, bezpieczeństwa obrotu. Nadanie w art. 2 ust. 3 u.z.r. wpisowi do rejestru zastawów takiego znaczenia, jakie w świetle art. 169 § 1 k.c. ma wydanie rzeczy, uzasadnia wniosek o przyznaniu przez ustawodawcę doniosłości w zakresie ochrony dobrej wiary zastawnika rejestrowi zastawów. W konsekwencji należy przyjąć, że dobra wiara zastawnika podlega zgodnie z art. art. 2 ust. 3 u.z.r. ochronie o tyle tylko, o ile przemawia za tym bezpieczeństwo obrotu prawnego uzasadnione zaufaniem uczestników tego obrotu do rejestru zastawów. W razie zbycia rzeczy przez zastawcę przed dokonaniem wpisu zastawu do rejestru zastawów uczestnikiem obrotu mogącym działać w zaufaniu do rejestru zastawów jest również nowy właściciel rzeczy. Jego sytuacja przypomina sytuację, osób których dotyczy art. 13 pkt 1 u.z.r. W rezultacie w takich przypadkach, jak rozpatrywany w sprawie, należy, rozstrzygając o nabyciu zastawu rejestrowego w dobrej wierze stosować odpowiednio także art. 13 pkt 1 u.z.r. – choć nie odnosi się on wprost do tych przypadków. Należy mianowicie przyjąć, że we wspomnianych przypadkach, nabycie zastawu rejestrowego w dobrej wierze, zgodnie z art. 2 ust. 3 u.z.r., jest w myśl art. 13 pkt 1 u.z.r., stosowanego mutatis mutandis, wykluczone, gdy osoba, która nabyła własność rzeczy w toku postępowania o wpis tego zastawu, nie wiedziała i przy zachowaniu należytej staranności nie mogła wiedzieć o złożeniu wniosku o wpis zastawu rejestrowego na nabytej rzeczy w chwili wydania jej tej rzeczy. Przyznanie pierwszeństwa interesom zastawnika kosztem tej osoby nie dałoby się uzasadnić w sposób zgodny z przedstawionymi wyżej założeniami, na których jest oparta w prawie cywilnym ochrona dobrej wiary. Nie można podzielić zapatrywania wyrażonego w zaskarżonym wyroku, że pozwany, składając stosowny wniosek, mógłby uzyskać z centralnej informacji o zastawach rejestrowych wiadomość o trwającym postępowaniu o wpis zastawu na kupionym samochodzie. Zgodnie z art. 42 ust. 2 u.z.r. zadaniem centralnej 7 informacji o zastawach rejestrowych jest „udzielanie informacji, wydawanie odpisów i zaświadczeń z rejestru zastawów”, w myśl zaś art. 37 ust. 2 u.z.r. odpisy z rejestru zastawów, stanowiące dowód wpisu, a także zaświadczenia o braku wpisu zastawu lub zastawcy i przedmiotu zastawu, wydawane są na wniosek każdego, kto tego zażąda. Uwzględniając powyższe regulacje, jak też § 5 i 22 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 października 1997 r. w sprawie ustroju i organizacji centralnej informacji o zastawach rejestrowych oraz szczegółowych zasad udzielania informacji, wydawania odpisów i zaświadczeń (Dz. U. Nr 134, poz. 893) oraz to, że w rejestrze zastawów nie wpisuje się wzmianki o wniosku o wpis zastawu, pozwany mógł otrzymać z centralnej informacji o zastawach rejestrowych jedynie zaświadczenie o braku wpisu jego kontrahenta (kontrahentów) jako zastawcy lub jako zastawcy kupowanego samochodu, bez adnotacji o złożeniu wniosku o wpis zastawu na tym samochodzie. Jednocześnie z art. 38 ust. 1 u.z.r. wynika, że nieznajomością ujawnionych w rejestrze zastawów danych zasłaniać się nie można dopiero od dnia dokonania wpisu w rejestrze. Wiadomość o złożeniu wniosku o wpis zastawu na kupowanym samochodzie pozwany mógłby uzyskać tylko w jakiś inny sposób, ale z materiału sprawy nie wynika, aby to nastąpiło. Trafnie także w skardze kasacyjne podniesiono zarzut naruszenia art. 192 pkt 3 k.p.c. Przede wszystkim nie można zaakceptować wyjściowego założenia Sądu Okręgowego – nawiązującego do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 2008 r., III CSK 54/08 i tym samym do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 2008 r., III CZP 17/08 (OSNC 2009, nr 6, poz. 82) – dopuszczającego stosowanie art. 192 pkt 3 k.p.c. w postępowaniu wieczystoksięgowym na podstawie art. 13 § 2 k.p.c. Skoro, jak zasadnie przyjął Sąd Najwyższy w powołanych orzeczeniach, wpis do księgi wieczystej ma moc wsteczną od chwili złożenia wniosku o dokonanie wpisu – co dotyczy także wpisu hipoteki, nie wyłączając hipoteki przymusowej (art. 27 rozporządzenia z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe, jedn. tekst: Dz. U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm., i art. 81 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze, jedn. tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361 ze zm., wprowadzają od tego wyjątek tylko o tyle, o ile w pewnych sytuacjach wykluczają w ogóle 8 ustanowienie hipoteki) – to odpowiednie stosowania art. 192 pkt 3 k.p.c. w postępowaniu wieczystoksięgowym nie wchodzi w grę już ze względu na swą bezprzedmiotowość. Należy ponadto zauważyć, że w ścisłym związku z nadaniem wpisowi mocy wstecznej od chwili złożenia wniosku o wpis pozostaje wymóg niezwłocznego zamieszczenia w księdze wieczystej wzmianki o wniosku o wpis (por. art. 45 ust. 1 u.k.w.h. obowiązujący do dnia 22 września 2001 r., którego odpowiednikiem jest obecnie art. 6267 §2 k.p.c.). Ze względu na tę wzmiankę nie ma potrzeby ochrony osoby, która nabyła własność nieruchomości po złożeniu wniosku o wpis w księdze wieczystej, na podstawie przepisów o rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych (por. art. 8 u.k.w.h.). Wpis do rejestru zastawów nie ma wprawdzie mocy wstecznej od chwili złożenia wniosku o jego dokonanie, zaś o wniosku tym nie czyni się niezwłocznie wzmianki w rejestrze, niemniej jednak również konflikt interesów między osobą, na której rzecz zastaw zgodnie z wnioskiem ma być wpisany, a nabywcą rzeczy w toku postępowania rejestrowego, nie może być rozstrzygany na podstawie art. 192 pkt 3 k.p.c. Nasuwa się pytanie o charakter art. 192 pkt 3 k.p.c., czy wywiera on bezpośrednio skutki tylko w sferze prawa procesowego, czy także w sferze prawa materialnego. Należy podzielić pogląd, uznający art. 192 pkt 3 k.p.c. za przepis wywołujący bezpośrednio skutki jedynie procesowe. Od chwili doręczenia pozwu stabilizuje on postępowanie procesowe, pozbawiając wpływu na dalszy bieg sprawy dokonanego w jej toku zbycia przedmiotu (rzeczy lub prawa) objętego sporem, przez zachowanie legitymacji procesowej zbywcy, w celu ochrony strony przeciwnej. Wiąże się z tym dopuszczenie wykonania wyroku przeciwko następcy prawnemu zbywcy (zob. art. 788 k.p.c., z orzecznictwa zaś, dotyczące dawnego stanu prawnego, zbieżnego co do istoty z obecnym, uzasadnienie pierwszej zasady prawnej zawartej w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 1951 r., C 689/50, OSN 1952, nr 1, poz. 3). Artykuł 192 pkt 3 k.p.c. nie uchyla natomiast zastosowania do oceny zbycia dokonanego w toku procesu przepisów prawa materialnego, normujących ochronę nabywcy działającego w dobrej wierze (art. 169 k.c. oraz art. 5 u.k.w.h.). Jak 9 wyjaśniono w piśmiennictwie, nie ma podstaw do odmiennego traktowania nabywcy w dobrej wierze w zależności od tego, czy o nabytą rzecz toczy się postępowanie sądowe, czy też nie. Potwierdza to art. 848 k.p.c. zastrzegając, iż zawarta w nim regulacja, zgodnie z którą: „zajęcie ma ten skutek, że rozporządzenie ruchomością dokonane po zajęciu nie ma wpływu na dalszy bieg postępowania, a postępowanie egzekucyjne z zajętej nieruchomości może być prowadzone również przeciwko nabywcy”, nie narusza przepisów o ochronie nabywcy w dobrej wierze. Pozwany, który zbył osobie trzeciej dochodzoną od niego rzecz, może więc bronić się wobec powoda także zarzutem, że osoba trzecia nabyła własność tej rzeczy w dobrej wierze, w razie zaś gdyby nie podniósł takiego zarzutu i przegrał proces, a powód wystąpił o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko nabywcy, zarzut taki może podnieść nabywca w toku postępowania klauzulowego. Skutkiem zastosowania art. 192 pkt 3 k.p.c. w postępowaniu o wpis zastawu do rejestru byłoby jedynie wyłączenie stosowania art. 2 ust. 3 u.z.r. w związku z art. 13 pkt 1 u.z.r. w odniesieniu do przypadków zbycia rzeczy zastawianej przed dniem wpisu zastawu do rejestru, czyli wyłączenie tych przypadków spod oceny według przepisów chroniących dobrą wiarę w stosunkach prawnych związanych z ustanowieniem zastawu rejestrowego. Ponieważ art. 192 pkt 3 k.p.c. w postępowaniu procesowym, którego bezpośrednio dotyczy, nie uchyla stosowania przepisów o ochronie nabywcy w dobrej wierze, wyrażonego w zaskarżonym wyroku poglądu dopuszczającego stosowanie art. 192 pkt 3 k.p.c. w postępowaniu o wpis zastawu do rejestru na podstawie art. 13 §2 k.p.c. nie można zaakceptować. Ze względu na zasadność zarzutów naruszenia art. 13 pkt 1 i art. 38 ust. 1 u.z.r. oraz art. 192 pkt 3 k.p.c. Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 §1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.