III CSK 340/10

Sygn. akt III CSK 340/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 14 października 2011 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący) SSN Józef Frąckowiak SSA Marek Machnij (sprawozdawca) w sprawie z powództwa A. J. przeciwko Gminie Miasta K.-Zarządowi Cmentarzy Komunalnych i J. B. o ustalenie prawa do dysponowania grobem, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 14 października 2011 r., skargi kasacyjnej pozwanego J. B. od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 23 czerwca 2010 r., uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. Uzasadnienie 2 Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 23 czerwca 2010 r. oddalił apelację pozwanego J. B. od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 15 marca 2010 r. sygn. akt I C 730/09, w którym ustalono, że powódce przysługuje prawo do współdysponowania bliżej wskazanym czasowym grobem ziemnym. Sąd drugiej instancji stwierdził, że nie ma podstaw do skutecznego kwestionowania ustalonego w postępowaniu pierwszoinstancyjnym stanu faktycznego, który w pełni zaakceptował. Wskazał przy tym, że istotne elementy stanu faktycznego były niesporne (kto i kiedy został pochowany w tym grobie, jaka osoba organizowała dwa ostatnie pochówki, a także istnienie lub brak pokrewieństwa między stronami a pochowanymi w nim osobami i stopień tego pokrewieństwa). Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska pozwanego, że użyte w sentencji wyroku sformułowanie „prawo do współdecydowania grobem” jest wadliwe. W tym zakresie wskazał, że w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (t. jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 73, poz. 295 ze zm., zwanej dalej „ustawą”) wymieniono osoby uprawnione do pochowania zwłok ludzkich, a w konkretnym grobie pochowano zwłoki osób zarówno z kręgu rodziny powódki, jak i z kręgu rodziny pozwanego, przy czym powódka nie domagała się ekshumacji i przeniesienia w inne miejsce zwłok osób, które ostatnio zostały tam pochowane (z rodziny skarżącego). Sąd dodał, że nawet przy braku widocznych oznak przywiązania do pamięci zmarłej osoby uprawnienie osoby bliskiej do decydowania o przeznaczeniu wolnego miejsca w grobie rodzinnym ziemnym nie wygasa wskutek zaniedbania przez tą osobę zgłoszenia zastrzeżenia i uiszczenia opłat oraz uzyskania przez inną osobę zgody zarządcy cmentarza na pochowanie na wolnym miejscu innego zmarłego. W związku z tym wbrew pozwanemu nieuiszczenie przez powódkę opłaty po upływie dwudziestu lat nie spowodowało utraty prawa do dysponowania tym grobem. Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną przez pozwanego J. 3 B., który zarzucił: 1) naruszenie prawa materialnego, w szczególności art. 10 ust. 1 wyżej powołanej ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych przez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że powódce przysługuje prawo do współdysponowania grobem, o jaki chodziło w tej sprawie oraz przez uznanie, iż w zakresie dyspozycji tego przepisu mieści się prawo do współdecydowania grobem, a więc prawo podzielne między współdysponentów, 2) naruszenie przepisów prawa procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 189 k.p.c. przez błędne ustalenie, że w świetle zebranego materiału dowodowego powódka miała interes prawny w ustaleniu swojego prawa do grobu z uwagi na fakt, iż zajmuje się nim i sprawuje kult pamięci swoich zmarłych, pomimo że wyjechała na stałe do Stanów Zjednoczonych i nie zajmowała się tym grobem ani nie sprawowała kultu pamięci swoich zmarłych. Na tych podstawach skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i zasądzenia na jego rzecz kosztów procesu według norm przepisanych. Dodatkowo wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w razie uznania, że podstawa naruszenia przepisów postępowania okazała się nieuzasadniona. Powódka nie ustosunkowała się do skargi. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd Apelacyjny, pomimo zarzutów zgłoszonych przez pozwanego w apelacji, zaakceptował stanowisko Sądu pierwszej instancji o możliwości przysługiwania powódce bliżej nieokreślonego co do treści współuprawnienia do dysponowania (wraz ze skarżącym) czasowym grobem ziemnym, o który chodziło w tej sprawie. To stanowisko zostało przyjęte na tle niespornego generalnie stanu faktycznego, obejmującego ustalenia dotyczące tego, jakie osoby zmarłe i przez kogo zostały dotychczas pochowane w tym grobie. 4 Odnosząc się do takiej problematyki w kontekście zgłoszonych w skardze zarzutów kasacyjnych, przede wszystkim zauważyć należy, że pomimo używanego w doktrynie i orzecznictwie sformułowania „prawo do grobu”, w obowiązującym obecnie stanie prawnym nie występuje nazwane w ten sposób prawo, które mogłoby być rozumiane jako uregulowane przez przepisy prawa cywilnego prawo podmiotowe, obejmujące określoną sferę uprawnień. W rzeczywistości to pojęcie obejmuje różne uprawnienia o całkowicie odmiennym charakterze, a mianowicie mające charakter majątkowy lub niemajątkowy, ewentualnie można też mówić w konkretnych wypadkach o przewadze któregoś z tych elementów (por. np. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 1994 r. sygn. akt III CZP 155/94, OSNC 1995, nr 3, poz. 52). Posłużenie się takim pojęciem nie pozwala więc na stwierdzenie, że chodzi o jakiś samodzielny i jednolity zakres uprawnień, w związku z czym w każdym poszczególnym wypadku niezbędne jest jednoznaczne określenie, jakie konkretne uprawnienia są objęte tak ogólnie rozumianym prawem do grobu. W szczególności wyróżnić można uprawnienia do grobu, wynikające z umowy, zawartej na podstawie art. 7 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych, które w przeważającym zakresie mają charakter przede wszystkim majątkowy, zwłaszcza dopóty, dopóki w konkretnym grobie nie zostanie pochowana żadna zmarła osoba, ponieważ wtedy jest to jeszcze w zasadzie jedynie miejsce przeznaczone na grób (w znaczeniu ścisłym, rozumianym jako miejsce pochówku zmarłego). Inną sferę ochrony prawnej regulują natomiast przepisy o dobrach osobistych, ponieważ w świetle dominującego w doktrynie i judykaturze poglądu w ramach tych dóbr mieści się prawo do kultu zmarłych osób bliskich oraz ochrony ich dobrej pamięci i czci, które to uprawnienia są wyprowadzane ze szczególnej więzi psychiczno – emocjonalnej, łączącej określoną osobę z tymi zmarłymi. Takie uprawnienia niewątpliwie mają charakter niemajątkowy, a co więcej, są niezależne od istnienia wspomnianych wcześniej majątkowych uprawnień do danego grobu, w którym pochowane są osoby bliskie wobec osoby żądającej ochrony takiego dobra osobistego. Z tego punktu widzenia wskazać można, że właśnie w taki sposób orzekano o tych uprawnieniach w judykaturze Sądu Najwyższego. Przykładowo w uchwale 5 z dnia 29 marca 1977 r. sygn. akt III CZP 17/77 (niepubl.) rozstrzygnięto o uprawnieniu, wynikającym z art. 7 ustawy. Z kolei w wyroku z dnia 28 listopada 1983 r. sygn. akt I CR 328/83 (niepubl.) orzekano o ustaleniu uprawnienia powoda do pochowania jego matki w konkretnym grobie, a ściślej o upoważnieniu go do jej pochowania w tym grobie z uwagi na wcześniejsze pochowanie w tym miejscu innych osób bliskich z tej rodziny. Natomiast w powołanej już wyżej uchwale z dnia 2 grudnia 1994 r., wydanej w związku z postępowaniem o podział majątku wspólnego małżonków, wskazano, że z uwagi na obejmowanie przez prawo do grobu zarówno elementów majątkowych, jak i osobistych, takie prawo nie może być przedmiotem działu spadku lub podziału majątku. Podkreślić wypada, że w uzasadnieniu tej uchwały wskazano na rozróżnienie uprawnień majątkowych, wynikających z umowy zawartej z zarządem cmentarza, której przedmiotem jest oddanie określonego miejsca konkretnej osobie na grób, od niemajątkowego uprawnienia do pochowania w tym grobie zmarłego na podstawie art. 10 ustawy. Wreszcie, w sprawie, rozstrzygniętej wyrokiem z dnia 7 listopada 2002 r. sygn. akt II CKN 980/00 (OSNC 2004, nr 3, poz. 42), żądanie dotyczyło pełnego i wyłącznego prawa do decydowania o konkretnej kwaterze rodzinnej oraz dokonania ekshumacji zwłok określonej osoby z tego grobu. W każdej z tych spraw nie chodziło więc ogólnie o jakieś nieskonkretyzowane prawo do groby, lecz o ściśle sprecyzowane żądania. W tej sytuacji nie można odmówić skarżącemu racji, że Sąd Apelacyjny błędnie przyjął możliwość jednoczesnego przysługiwania zarówno powódce, jak i temu pozwanemu, bliżej nieokreślonego współuprawnienia do dysponowania konkretnym grobem. W szczególności skarżący zasadnie twierdzi, iż takiego rozstrzygnięcia nie można wyprowadzić z treści powołanego przez Sąd drugiej instancji art. 10 ust. 1 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych. Powyższy przepis w ogóle nie reguluje jakichkolwiek – majątkowych lub niemajątkowych – uprawnień do grobu, lecz określa jedynie, jakie osoby mają prawo pochowania zwłok ludzkich, przyznając to prawo przede wszystkim najbliższej rodzinie osoby zmarłej. Dotyczy więc osobistego i niemajątkowego uprawnienia do podjęcia decyzji o pochowaniu zwłok (zwłaszcza zmarłych osób bliskich), organizacji pochówku i innych związanych z tym zagadnień, ale zupełnie 6 nie reguluje tego, jaki będzie sposób ich pochówku (zob. art. 12 ust. 1 ustawy, określający dozwolone prawem sposoby pochowania zwłok ludzkich) ani – co jest przede wszystkim istotne w niniejszej sprawie – w jakim miejscu zwłoki zostaną pochowane. Ta ostatnia kwestia musi wynikać z całkowicie innych uprawnień, które nie są objęte dyspozycją art. 10 ustawy. W szczególności może mieć w tym zakresie znaczenie treść umowy, o której mowa w art. 7 ustawy, zwłaszcza z uwzględnieniem dyspozycji art. 8 ust. 3 i 4 ustawy, po myśli których zarząd cmentarza wyznaniowego nie może odmówić pochowania zwłok osób, które posiadają nabyte prawo do pochówku w określonym miejscu tego cmentarza, a także jej osobom bliskim, to jest małżonkowi, wstępnym, zstępnym, rodzeństwu i przysposobionym. Prawo do pochówku w konkretnym grobie, oprócz powyższej umowy, może ponadto wynikać również ze stosunków osobistych, łączących konkretną osobę z pochowanymi już wcześniej w tym samym miejscu zmarłymi. Z tego punktu widzenia można przy tym mówić zarówno o pozytywnym, jak i negatywnym aspekcie takiego uprawnienia. Z jednej strony można bowiem – z powołaniem się na przepisy o ochronie dóbr osobistych, zwłaszcza ochronę kultu zmarłych osób bliskich, złożonych do danego grobu – domagać się zakazania dokonania pochówku określonej osoby w konkretnym grobie lub nawet domagać się ewentualnie ich usunięcia (ekshumacji), jeżeli jest to uzasadnione występującymi w sprawie stosunkami osobistymi między określonymi zmarłymi lub ich żyjącymi osobami bliskimi. Z drugiej strony można na analogicznej podstawie żądać zezwolenia – pomimo braku stosownej umowy, o jakiej mowa w art. 7 ustawy albo bez opłacenia należności za jej przedłużenie na kolejny okres – na złożenie określonej osoby w grobie, w którym zostały już pochowane bliskie dla niej osoby. Z powyższego wynika, że zarzut naruszenia art. 10 ust. 1 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych jest w tej sprawie skuteczny, ponieważ ani ten przepis, ani powoływany przez Sądy obu instancji przepis art. 7 w/w ustawy, nie uzasadniały przyznania powódce uprawnienia do współdysponowania przez nią razem z pozwanym J. B., grobem ziemnym, o którym mowa w sprawie. 7 Nie można również odmówić racji zarzutowi naruszenia art. 189 k.p.c., aczkolwiek skarżący błędnie powołał go - nota bene wraz z całkowicie niedopuszczalnym w świetle art. 3983 § 3 k.p.c. zarzutem naruszenia przepisu art. 233 § 1 k.p.c. – w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, dotyczącej naruszenia przepisów postępowania, pomimo że art. 189 k.p.c., niezależnie od umieszczenia go w ustawie regulującej zagadnienia procesowe ma - według niekwestionowanego w doktrynie i orzecznictwie poglądu - charakter materialnoprawny. Wyjaśnić ponadto należy, iż zasadność tego zarzutu w ogóle nie wiąże się z powołanymi w nim okolicznościami, dotyczącymi błędnego – zdaniem skarżącego – ustalenia, że powódka zajmowała się grobem i sprawowała kult pamięci swoich zmarłych pomimo stałego wyjazdu za granicę, ponieważ odnosi się do ustaleń faktycznych, które nie mogą być badane w postępowaniu kasacyjnym. Pomijając tę okoliczność, zauważyć należy, że skarżący zasadnie zakwestionował przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, iż powódka ma interes prawny w rozumieniu tego przepisu w ustaleniu zwalczanego w skardze kasacyjnej uprawnienia do współdysponowania grobem. Przypomnieć wypada, że interes prawny, o którym mowa w art. 189 k.p.c., jest rozumiany jako taki interes, który wynika z konkretnego stosunku prawnego istniejącego między stronami procesu, w ramach którego powstał spór lub niepewność co do istnienia określonego prawa lub stosunku prawnego, wymagający rozstrzygnięcia, którego nie można uzyskać w inny sposób niż w drodze powództwa o ustalenie. W związku z tym przede wszystkim niezbędne jest wykazanie istnienia między stronami stosunku prawnego, który wymaga wydania orzeczenia ustalającego. Odnosząc to do niniejszej sprawy, oznacza to konieczność ustalenia, że między stronami, zwłaszcza powódką i pozwanym Jerzym Batko, zachodzi taki stosunek prawny, który wymaga wydania przez sąd rozstrzygnięcia o charakterze ustalającym. Taki stosunek prawny mógłby przy tym wynikać bądź z uprawnień majątkowych, zwłaszcza na tle umowy z art. 7 ustawy, bądź niemajątkowych, wynikających z przepisów o ochronie dóbr osobistych. W tym ujęciu zauważyć należy, że powódka w pozwie argumentowała istnienie po jej stronie interesu prawnego (nota bene jedynie w jej relacji wobec 8 zarządcy cmentarza komunalnego, na którym znajduje się konkretny grób), odmówieniem jej przez tego pozwanego udzielenia informacji o stanie prawnym tego grobu z powołaniem się na przepisy ustawy o ochronie danych osobowych, w związku z czym twierdziła, że zmierza do usunięcia powstałej niepewności co do stanu prawnego tego grobu (k. 2). Następnie po dopozwaniu J. B. kwestia istnienia po stronie powódki interesu prawnego w odniesieniu do tego pozwanego w gruncie rzeczy w ogóle nie była już wskazywana i wyjaśniana (zob. zwłaszcza treść wniosku o wezwanie tego pozwanego do udziału w sprawie – k. 2), a co więcej, nie badano nawet, jakich konkretnych uprawnień – majątkowych lub niemajątkowych – dotyczy jej żądanie w stosunku do tego pozwanego. W szczególności nie wyjaśniono, czy domaga się udzielenia ochrony z uwagi na przytaczane w toku postępowania okoliczności, dotyczące powierzenia niewystępującej w sprawie osobie trzeciej „opieki” nad tym grobem w czasie pobytu powódki zagranicą i związanego z tym ewentualnego niewywiązania się tej osoby z obowiązku przedłużenia umowy, o której mowa w art. 7 ustawy, na okres kolejnych dwudziestu lat, jak również kwestii związanych z pochowaniem w tym grobie osoby, którą powódka określa jako obcą wobec niej oraz pochowanych w tym grobie jej osób bliskich. Można jedynie zauważyć, że z zaakceptowanych przez Sąd Apelacyjny ustaleń faktycznych, dokonanych przez Sąd pierwszej instancji, które po myśli art. 39813 § 2 k.p.c. wiążą także Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym, wynika, iż powódka ani nie domagała się usunięcia jakichkolwiek zwłok z tego grobu, ani ustalenia, że przysługuje jej prawo do pochowania zwłok określonej osoby w tymże grobie. Nie dochodziła zresztą również ustalenia, że przysługują jej uprawnienia, o jakich mowa w art. 7 ustawy. Ponadto niewątpliwie powódka nie powoływała się także na naruszanie przez pozwanego możliwości wykonywania przez nią kultu jej osób bliskich, które są pochowane w tym grobie, w szczególności na utrudnianie lub uniemożliwianie stawiania przez nią kwiatów lub zniczy mających upamiętniać te osoby, odmawianie modlitw w ich intencji lub okazywania jakichkolwiek innych wyrazów ich czci i pamięci. W tej sytuacji nie można odeprzeć zarzutu naruszenia art. 189 k.p.c., skoro - 9 jak trafnie twierdzi skarżący – Sąd Apelacyjny orzekł w istocie o ustaleniu bliżej nieokreślonego co do charakteru i treści prawa powódki do konkretnego grobu. Wobec zasadności omówionych wyżej zarzutów kasacyjnych zaskarżony wyrok należało uchylić i przekazać sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania z uwzględnieniem przedstawionych uwag co do charakteru uprawnień, mogących przysługiwać powódce oraz co do oceny zasadności zastosowania przepisów, na których zostało oparte zaskarżone orzeczenie. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na mocy art. 39815 § 1 k.p.c. i art. 108 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku.