III CSK 301/13

Sygn. akt III CSK 301/13 POSTANOWIENIE Dnia 16 października 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Wojciech Katner SSN Iwona Koper w sprawie z wniosku B. W. przy uczestnictwie Gminy U. o stwierdzenie nabycia spadku po L. S., po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 16 października 2014 r., skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego w N. z dnia 22 maja 2013 r., 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od wnioskodawczyni na rzecz uczestniczki postępowania 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. 2 UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 22 lipca 2010 r. Sąd Rejonowy w G. stwierdził, że spadek po zmarłej w dniu 20 czerwca 2010 r. L. S. na podstawie ustawy nabyła córka B. W. w całości. Gmina U. wniosła apelację, podnosząc, że spadkodawczyni w dniu 13 czerwca 2010 r. sporządziła testament ustny. Postanowieniem z dnia 10 listopada 2010 r. Sąd Okręgowy w N. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu w G. do ponownego rozpoznania. Sąd Rejonowy w G. postanowieniem z dnia 10 stycznia 2013 r. stwierdził, że spadek po L. S. na podstawie testamentu ustnego z dnia 13 czerwca 2010 r. sporządzonego w szpitalu w G. w obecności świadków J. P., M. P., Z. F. i M. F. nabyła z dobrodziejstwem inwentarza Gmina U., nakazał ściągnąć od wnioskodawczyni na rzecz Skarbu Państwa 2.819,99 zł tytułem zwrotu wydatków na koszt opinii Collegium Medicum UJ w K. wyłożonych tymczasowo przez Skarb Państwa oraz zasądził od wnioskodawczyni na rzecz uczestnika Gminy U. 537 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. Sąd Rejonowy ustalił, że spadkodawczyni zmarła w dniu 20 czerwca 2010 r. w G. Była dwa razy zamężna. Jej dzieckiem z pierwszego małżeństwa jest wnioskodawczyni B. W. Nie miała innych dzieci, a w chwili śmierci była rozwódką. Spadkodawczyni od dnia 2 czerwca 2010 r. do śmierci przebywała w szpitalu w G. z podejrzeniem procesu nowotworowego. W dniu 13 czerwca 2010 r. znajdowała się w stanie ogólnym ciężkim. W dniu 16 czerwca 2010 r. stan ten pogorszył się i był bardzo ciężki, a w dniu 19 czerwca 2010 r. był krytyczny. Spadkodawczyni od chwili przyjęcia do szpitala nie mogła się poruszać o własnych siłach, była słaba, nie była w stanie pisać. Kilka dni przed 13 czerwca 2010 r. sprzedała samochód, a pieniądze ze sprzedaży przekazała M. P. na opłacenie jej rachunków. Spadkodawczyni w maju 2004 r. sporządziła dokument, w którym zamieściła oświadczenie, że cały majątek przekazuje na rzecz Fundacji Pomocy Osobom Niepełnosprawnym w S. pod warunkiem, że Fundacja obejmie ją opieką. W dniu 13 czerwca 2010 r. spadkodawczyni poprosiła M. P. - sołtysa W., żeby przywiózł jej ten dokument do szpitala. W dniu 13 czerwca 2010 r. spadkodawczynię odwiedzili w szpitalu Z. F. i jego syn M. F. W tym samym dniu spadkodawczyni umówiła się z M. P. i jego żoną J. P., którzy przynieśli jej 3 dokument z 2004 r. Spadkodawczyni chciała go przepisać, umieszczając w miejsce Fundacji Gminę U. Nie miała jednak na to siły. Spytała odwiedzające ją osoby, czy będą świadkami jej testamentu, na co one się zgodziły. Spadkodawczyni w ich obecności oświadczyła, że cały swój majątek daje Gminie U. za opiekę przed chorobą i w jej trakcie. Ponadto oświadczyła, że wydziedzicza swoją córkę i jej synów. W dniu 13 czerwca 2010 r. spadkodawczyni miała świadomość i zdolność testowania. W dniu 7 listopada 2010 r. protokół testamentu został spisany przez M. P. i następnie podpisany przez J. P., Z. F. i M. F. Sąd Rejonowy wskazał, że za ważny testament nie można uznać dokumentu z maja 2004 r., bowiem w tym dokumencie spadkodawczyni, rozporządzając swoim majątkiem, zastrzegła warunek, co zgodnie z art. 962 k.c. jest niedopuszczalne. Uznał, że dziedziczenie następuje na podstawie testamentu z dnia 13 czerwca 2010 r. sporządzonego w obecności 4 świadków, którzy mieli świadomość, że występują w tej roli. W ocenie Sądu, żadna z tych osób według art. 957 § 1 k.c. nie podlegała wyłączeniu jako świadek. W szczególności wyłączeniu takiemu nie podlegał M. P. z racji pełnienia funkcji sołtysa W. Nie można bowiem przyjąć, że skoro korzyść w testamencie przypadła gminie U., to pośrednio przypadła również sołectwu W. położonemu w tej Gminie. Poza tym M. P. został przywołany do testamentu jako osoba prywatna. W ocenie Sądu Rejonowego, u spadkodawczyni występowała obawa rychłej śmierci. Ponadto stan zdrowia spadkodawczyni uniemożliwiał jej sporządzenie testamentu w innej formie, nie mogła bowiem pisać ani udać się do notariusza. Nie było wątpliwości co do poczytalności spadkodawczyni w dniu sporządzenia testamentu ustnego, co potwierdza opinia sporządzona przez biegłego. Wnioskodawczyni wniosła apelację od postanowienia Sądu Rejonowego. Sąd Okręgowy w N. postanowieniem z dnia 22 maja 2013 r. oddalił apelację i zasądził od wnioskodawczyni na rzecz uczestniczki postępowania 180 zł tytułem kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Okręgowy nie podzielił zarzutu, że oświadczenie woli spadkodawczyni z dnia 13 czerwca 2010 r. nie stanowi testamentu, bowiem zostało złożone pod warunkiem. Podkreślił, że choć w piśmie stwierdzającym testament ustny 4 nawiązano do dokumentu spadkodawczyni z maja 2004 r., nie można jednak twierdzić, iż jest w nim mowa o warunku. Oświadczenie spadkodawczyni, że „cały swój majątek przekazuje Gminie U. w zamian za opiekę i opłacenie jej pobytu w DPS” należy - zdaniem Sądu Okręgowego - rozumieć jako wyraz wdzięczności spadkodawczyni za umieszczenie jej w ośrodku, a nie jako warunek. Sąd Okręgowy uznał też, że istniała obawa rychłej śmierci, o czym świadczy rodzaj i liczba stwierdzonych u niej schorzeń, a także sposób ich leczenia. Bezprzedmiotowe są zarzuty kwestionujące niemożliwość sporządzenia testamentu w formie zwykłej. Chybiony jest też zarzut, że M. P., jako sołtys W., nie mógł być świadkiem testamentu, nie był bowiem organem Gminy U. Wnioskodawczyni wniosła skargę kasacyjną, w której zaskarżyła postanowienie Sądu Okręgowego w całości, zarzucając naruszenie art. 957 § 1, art. 952 § 1 i art. 948 § 1 w związku z art. 962 k.c. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Świadkiem przy sporządzeniu testamentu może być tylko osoba fizyczna. Wynika to ze wskazanych w art. 956 k.c. przesłanek bezwzględnej niezdolności do bycia świadkiem, które z natury rzeczy nie mogą mieć zastosowania do osób prawnych. Powstaje natomiast pytanie, czy art. 957 k.c., regulujący względną niezdolność do bycia świadkiem, może mieć zastosowanie w drodze analogii w wypadku, gdy w testamencie została przewidziana korzyść dla osoby prawnej. Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 7 maja 1976 r., III CRN 9/76 (nie publ.) wypowiedział pogląd, że wprowadzone w art. 957 § 1 k.c. ograniczenie, iż nie może być świadkiem przy sporządzeniu testamentu osoba, dla której w testamencie została przewidziana jakakolwiek korzyść, nie odnosi się do członków organu osoby prawnej. Z poglądem tym należy się w zasadzie zgodzić, chociaż w piśmiennictwie przeważa odmienne zapatrywanie. Jest ono uzasadniane w szczególności tym, że - zgodnie z art. 38 k.c. - działanie organów osoby prawnej jest działaniem osoby prawnej. Nie można jednak twierdzić, że każde działanie osoby wchodzącej w skład organu osoby prawnej może być uważane za działanie w jej imieniu. Inaczej należałoby ocenić jedynie sytuację, gdy jako świadek przy sporządzeniu testamentu wystąpiłaby osoba upoważniona do składania 5 oświadczeń za osobę prawną (członek albo członkowie organu, pełnomocnik, prokurent). Wprawdzie osoba prawna nie stawałaby się w takiej sytuacji świadkiem przy sporządzeniu testamentu, bo nim być nie może, ale byłyby podstawy do zastosowania w drodze analogii art. 957 § 1 k.c. Podobnie w zasadzie może być świadkiem przy sporządzeniu testamentu członek korporacyjnej osoby prawnej, dla której została przewidziana korzyść w testamencie. Inaczej należałoby jednak ocenić sytuację, gdyby świadkiem był np. jedyny albo większościowy wspólnik w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. W konkluzji należy zatem przyjąć, że członek organu osoby prawnej w zasadzie może być świadkiem przy sporządzeniu testamentu, w którym została przewidziana dla tej osoby jakakolwiek korzyść. W niniejszej sprawie świadkami przy sporządzeniu testamentu ustnego, w którym spadkobiercą została ustanowiona Gmina U., byli m.in. sołtys i jego małżonka. Sołtys nie jest organem gminy, ale organem wykonawczym sołectwa (art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 594 ze zm.) będącego jednostką pomocniczą gminy (art. 5 ust. 1 tej ustawy). Oczywiście zatem mógł być świadkiem przy sporządzeniu testamentu. Wnioskodawczyni, zarzucając naruszenie art. 952 § 1 k.c., kwestionuje istnienie u spadkodawczyni obawy rychłej śmierci jako przesłanki uzasadniającej sporządzenie testamentu ustnego. Zarzut ten stanowi jednak wyłącznie polemikę z prawidłowymi ustaleniami faktycznymi sądów obu instancji, które przekonująco wyjaśniły, że L. S., sporządzając testament ustny tydzień przed śmiercią, znajdowała się w ciężkim stanie i nie mogła pisać. W niniejszej sprawie ustaleń jest zatem oczywiste, że istniała obawa rychłej śmierci spadkodawczyni. Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 948 § 1 w związku z art. 962 k.c. zmierza do zakwestionowania stanowiska Sądu Okręgowego, że oświadczenie woli spadkodawczyni zostało złożone bez zastrzeżenia warunku. Również w tym wypadku jest to wyłącznie polemika z prawidłowymi ustaleniami faktycznymi sądów obu instancji. Testament ustny, sporządzony dnia 13 czerwca 2010 r., nawiązuje do testamentu własnoręcznego z maja 2004 r., który - jako sporządzony z zastrzeżeniem warunku - był nieważny. O ile jednak testament na 6 rzecz Fundacji Pomocy Osobom Niepełnosprawnym w S. był rzeczywiście warunkowy, o tyle testament z dnia 13 czerwca 2010 r., w którym jako spadkobierca została ustanowiona Gmina U., został sporządzony w sytuacji, gdy spadkodawczyni już korzystała z opieki Gminy. Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.