III CSK 257/13

Sygn. akt III CSK 257/13 POSTANOWIENIE Dnia 11 lipca 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca) SSN Barbara Myszka w sprawie z wniosku Skarbu Państwa -Prokuratora Okręgowego w N. przy uczestnictwie J. P.-B. i M. P.-B. o wpis hipoteki przymusowej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 11 lipca 2014 r., skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w N. z dnia 13 marca 2013 r., uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w N. do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. 2 UZASADNIENIE Skarb Państwa – Prokurator Okręgowy w N. złożył wniosek o wpis hipoteki przymusowej na podstawie postanowienia prokuratora z dnia 27 marca 2012 r. o dokonaniu zabezpieczenia majątkowego na podstawie art. 291 k.p.k. na mieniu podejrzanego uczestnika postępowania w związku z grożącą temu podejrzanemu karą grzywny i powstaniem obowiązku naprawienia szkody. Wniosek ten dotyczył wpisu do księgi wieczystej …229/018 i obejmował udział we współwłasności nieruchomości, który wchodził do majątku wspólnego podejrzanego i jego żony. Sąd Rejonowy oddalił wniosek, ponieważ – jak wskazał – postanowienie o zabezpieczeniu niepodlegające wykonaniu w drodze egzekucji powinno być zaopatrzone w wzmiankę o wykonalności, nadaną przez sąd rejonowy (art. 743 § 2 k.p.c.). Sąd Okręgowy oddalił apelację wnioskodawcy jako nieuzasadnioną. Wskazał w niej także inne przyczyny, które nie mogły prowadzić do uwzględnienia wniosku i dokonania wpisu hipoteki. Chodzi o objęcie treścią postanowienia prokuratora z dnia 27 marca 2012 r. jedynie mienia podejrzanego, a przedmiotem obciążenia hipotecznego miało być – zgodnie z wnioskiem – także mienie żony podejrzanego. W treści tego postanowienia nie wskazano w sposób wystarczający wysokości hipoteki stanowiącej sumę zabezpieczenia (art. 1101 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, Dz.U. z 2001 r., nr 126, poz. 136 ze zm., cyt. dalej jako „u.k.w.h.”). W uzasadnieniu postanowienia Sądu Okręgowego znalazł się szerszy wywód prawny poświęcony ustaleniu wzajemnej relacji przepisów k.p.k., regulujących sposób ustanawiania zabezpieczeń majątkowych w postępowaniu karnym (w związku z grożącą podejrzanemu karą grzywny lub obowiązkiem uiszczenia odszkodowania), do przepisów k.k.w., przepisów art. 7431 k.p.c. i art. 743 k.p.c. oraz przepisów o ustanowieniu hipoteki przymusowej przez sąd wieczystoksięgowy. W skardze kasacyjnej prokuratora zarzucano naruszenie art. 7431 § 1 k.p.c., art. 743 § 2 k.p.c. w zw. z art. 110 u.k.w.h. i art. 1101 u.k.w.h. Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania. 3 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W art. 291 § 1 k.p.k. przewidziano możliwość ustanowienia z urzędu zabezpieczenia wykonania orzeczenia sądu karnego na mieniu oskarżonego w przypadku popełnienia przez niego przestępstwa, za które można orzec m.in. grzywnę. W razie popełnienia niektórych typów przestępstw możliwe jest także zabezpieczenie roszczeń o naprawienie szkody (art. 291 § 2 k.p.k.). W postępowaniu przygotowawczym takie postanowienie wydaje prokurator i określa w nim zakres i sposób zabezpieczenia (art. 293 § 1 k.p.k.). Zabezpieczenie następuje w sposób wskazany w przepisach k.p.c. (art. 292 § 1 k.p.k.), a w art. 110 pkt 2 u.k.w.h. przewidziano, że hipoteka przymusowa może być ustanowiona także na podstawie postanowienia prokuratora. Nie ma wątpliwości, że chodzi tu także o postanowienie prokuratora o zabezpieczeniu majątkowym, wydane na podstawie art. 293 § 1 k.p.k. W literaturze karno-procesowej przyjmuje się, że formuła prawna „na mieniu oskarżonego” upoważnia również dla dokonania zabezpieczenia mienia, wobec którego prawo (własności) przysługuje oskarżonemu tylko w części lub łącznie z innymi osobami (np. z małżonkiem podejrzanego). W przepisach art. 28 § 1 k.k.w. w zw. z art. 25 § 2 k.k.w. wyjaśniono, kiedy dopuszczalne jest zabezpieczenie na majątku wspólnym grożącej jednemu z małżonków grzywny (m.in. w razie niemożności dokonania zabezpieczenia na majątku osobistym skazanego). Zabezpieczenie roszczeń o naprawienie szkody w postępowaniu karnym, a więc w istocie roszczeń o charakterze cywilno-prawnym, może nastąpić zgodnie z przepisami k.p.c. i k.c. Postanowienie prokuratora o zabezpieczeniu należy doręczyć stronom (art. 100 k.p.k.). Nie można podzielić stanowiska Sądu Okręgowego, że wpis hipoteki przymusowej może nastąpić wyłącznie w sytuacji, w której dokument stanowiący podstawę wpisu obejmuje oboje małżonków. Oznacza to wymaganie ujawniania w treści postanowienia prokuratora o zabezpieczeniu majątkowym (art. 291 § 1 i § 2 k.p.k.), także małżonka podejrzanego jako współwłaściciela łącznego nieruchomości lub współuprawnionego w odniesieniu do innych elementów majątkowych, mogących stanowić przedmiot obciążenia hipoteką przymusową 4 (art. 110 u.k.w. i h.). Tymczasem skarżący trafnie podnosi, że wydanie postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym na podstawie art. 291 § 1 i § 2 k.p.k. i obciążeniu nieruchomości wspólnej podejrzanego i jego małżonka (w danej sprawie – udziału w nieruchomości wchodzącego do majątku wspólnego małżonków), to czynności należące do fazy postępowania zabezpieczającego. Czym innym jest już natomiast samo postępowanie egzekucyjne, gdy istniały podstawy do jego wszczęcia i przeprowadzenia (np. ostatecznie doszło do skazania podejrzanego i orzeczenia o obowiązku naprawienia szkody w postępowaniu karnym; art. 294 k.p.k.). Faza postępowania egzekucyjnego uruchamiać bowiem może odpowiednie instrumenty ochrony prawnej, przysługujące małżonkowi osoby podejrzanej, a następnie skazanej wyrokiem karnym (np. przewidziane w art. 7431 k.p.c.). W toku postępowania zabezpieczającego, wywołanego wydaniem postanowienia prokuratora o zabezpieczeniu majątkowym i zakończonego odpowiednim wpisem hipoteki przymusowej, obejmującej elementy majątku wspólnego, ujawnia się przede wszystkim interes prawny beneficjentów zabezpieczenia (Skarbu Państwa i osób poszkodowanych w wyniku przestępstwa), co usprawiedliwia tymczasową ingerencję w mienie małżonka podejrzanego. 2. W postępowaniu zabezpieczającym wywołanym wydaniem postanowienia prokuratora o zabezpieczeniu majątkowym (art. 291 § 1 i § 2 k.p.k.) będzie miał zastosowanie art. 743 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela stanowisko Sądu Najwyższego przedstawione w uzasadnieniu postanowienia z dnia 12 lutego 2014 r., IV CSK 275/13 (nie publ.), że skoro art. 25 k.k.w. nie odnosi się do kwestii wykonania postanowienia prokuratora o zabezpieczeniu w zakresie obciążania nieruchomości podejrzanego hipoteką przymusową, to w tym zakresie należy stosować odpowiednio przepisy k.p.k. o zabezpieczeniu majątkowym (art. 1 § 2 k.k.w.). Przepisy art. 292 § 1 k.p.k. i art. 293 § 1 k.p.k. odsyłają natomiast wprost do przepisów k.p.c. o zabezpieczeniu, w tym też – do art. 743 § 2 k.p.c. Wykładnia tego przepisu, uwzględniająca cel i funkcję zabezpieczeń majątkowych stosowanych przez prokuratora w postępowaniu przygotowawczym, prowadzi do wniosku, ze wzmianka o wykonalności prokuratorskiego postanowienia o zabezpieczeniu może pochodzić od prokuratora, który wydał postanowienie 5 (art. 743 § 2 k.p.c.). Nie można zatem podzielić stanowiska Sądu Okręgowego o konieczności zamieszczenia wspomnianej wzmianki przez sąd. Treść postanowienia prokuratora z dnia 27 września 2012 r. może prowadzić do wniosku, że spełnione zostało wymaganie przewidziane w art. 743 § 2 k.p.c., ponieważ zawarto w niej osobne i podpisane przez prokuratora stwierdzenie, iż „postanowienie powyższe jest natychmiast wykonalne” (art. 462 k.p.k.; k. 30-33 akt sprawy). O wykonalności tej przesądza brak możliwości zaskarżenia takiego postanowienia (por. art. 465 § 1 k.p.k.). 3. Przewidziane w art. 1101 u.kw.h. określenie „suma nie wyższa niż wynikająca z treści dokumentu stanowiącego podstawę wpisu” odnosi się także do postanowienia prokuratora (art. 110 pkt 2 uk.w.h.). Poddanie takiej sumy zabezpieczenia stanowi niezbędny warunek wpisu hipoteki przymusowej. W pkt I postanowienia wskazano rozmiar grzywny grożącej podejrzanemu (20 000 zł), a także wysokość roszczenia o naprawienie szkody (765.031,17 zł). Elementy wskazujące na sumę zabezpieczenia hipotecznego podano także w treści wniosku o wpis hipoteki (s. 2 wniosku, pkt 8). Stanowisko Sądu Okręgowego, że takie elementy nie mogą być uznane za wystarczające dla określenia „sumy zabezpieczenia”, skoro w danej sprawie chodzi o zabezpieczenie należności przyszłych (przyszłej kary grzywny i przyszłych roszczeń o naprawienie szkody), oznacza z pewnością zbyt daleko idący rygoryzm w zakresie interpretacji art. 1101 u.k.w. i h. Bardziej liberalne i trafne w tym względzie stanowisko wyrażone zostało (w zakresie grożącej podejrzanemu kary grzywny) w powołanym już postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2014 r., IV CSK 275/13 (nie publ.). Z przedstawionych względów w postanowieniu Sądu Okręgowego doszło do naruszenia art. 743 § 2 k.p.c. i art. 1101 u.k.w.h., co uzasadnia uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania (art. 39815 k.p.c.). Należy też zauważyć, że przepis art. 7431 § 1 k.p.c. może mieć zastosowanie dopiero w postępowaniu egzekucyjnym, a nie w postępowaniu dotyczącym wykonania postanowienia o zabezpieczeniu. To trafne spostrzeżenie Sądu Okręgowego bezpodstawnie jednak zostało wykorzystane jako argument mający przemawiać za tym, że zabezpieczenie poprzez wpis hipoteki na 6 majątku wspólnym małżonków powinno być dokonane na podstawie postanowienia prokuratora, które obejmowałoby swą treścią wskazanie, iż następuje ono na majątku wspólnym małżonków.