III CSK 149/12

Sygn. akt III CSK 149/12 
 
 
WYROK 
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 
 
Dnia 27 września 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący) 
SSN Irena Gromska-Szuster 
SSN Maria Szulc (sprawozdawca) 
 
w sprawie z powództwa K. J. i A. Z. następczyń prawnych H. K. 
przeciwko E. J., G. P., J. H.-M.  
i Gminie K. 
o uzgodnienie stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej  
z rzeczywistym stanem prawnym, 
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej  
w dniu 27 września 2012 r., 
skargi kasacyjnej powódki H. K. 
od wyroku Sądu Okręgowego w K. 
z dnia 25 listopada 2010 r.,  
 
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego 
rozpoznania Sądowi Okręgowemu w K., pozostawiając temu 
Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. 
 
Uzasadnienie 
 

 
 
2 
Sąd Rejonowy w K. wyrokiem z dnia 8 kwietnia 2010 r., zaocznym 
w  stosunku do Gminy K., usunął niezgodność między stanem prawnym 
ujawnionym w księdze wieczystej /…/  a rzeczywistym stanem prawnym w ten 
sposób, że nakazał wpisanie w dziale II jako współwłaścicieli nieruchomości H. K. w 
5/8 częściach oraz E. J., J. H. M. i G. P. po 1/8 części zamiast Gminy K. jako 
właściciela i H. K., E. J., J. H. M. i G. P. jako współużytkowników wieczystych. 
Sąd Okręgowy w K. zmienił powyższy wyrok w ten sposób, że nakazał 
wpisanie udziałów współwłaścicieli po ¼ części, zamiast udziału H. K. w  wysokości 
5/8 oraz E. J., J. M. i G. P. po 1/8 części. 
Sądy obu instancji ustaliły, że S. K. nabył w dniu 31 maja 1958 r., w czasie 
trwania związku małżeńskiego z H. K., własność czasową działki nr 13 położonej w 
K. W księdze wieczystej jako właściciel został wpisany Skarb Państwa, a jako 
wieczysty użytkownik S. K. Związek małżeński H. i S. K. został rozwiązany 
wyrokiem Sądu Powiatowego w  K. z dnia 29 maja 1972 r. Ponowny związek 
małżeński zawarli oni w dniu 22 września 1977 r., a w dniu 27 września 1977 r. S. 
K. zmarł. Spadek po nim nabyła żona H. K. oraz córki E. J., J. H. M. i G. P. po ¼ 
części każda z nich. Spadkobiercy na podstawie wniosku z dnia 8 czerwca 2004 r. 
zostali ujawnieni w dziale II księgi wieczystej jako użytkownicy wieczyści po ¼ 
części. Małżonkowie nie zawierali małżeńskich umów majątkowych. Decyzją z dnia 
28 lipca 1999 r. Wojewoda Ś. stwierdził nabycie przedmiotowej nieruchomości z 
mocy prawa przez Gminę K., zaś decyzją z dnia 28 września 2006 r. Prezydent 
Miasta 
K. 
przekształcił 
dotychczasowe 
współużytkowanie 
wieczyste 
we 
współwłasność po ¼ części.  
Sąd Okręgowy podzielił pogląd Sądu Rejonowego, że prawo użytkowania 
wieczystego, nabyte przez S. K. w czasie trwania związku małżeńskiego z powódką 
H. K., weszło do majątku wspólnego z uwagi na zawarcie związku małżeńskiego w 
1946 r. i objęcie małżonków artykułem 21 kodeksu rodzinnego z 1950 r. Po 
rozwiązaniu małżeństwa prawo wspólności ustawowej przekształciło się we 
współwłasność w częściach ułamkowych, a zatem dziedziczenie po S. K. mogło 
dotyczyć jedynie przysługującego mu udziału we współużytkowaniu wieczystym.  

 
 
3 
Sąd drugiej instancji wskazał, że decyzja o przekształceniu prawa 
użytkowania wieczystego w prawo własności ma, zgodnie z art. 3 ust. 2 ustawy 
z  dnia 29 lipca 2005 r. o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego w prawo 
własności nieruchomości, charakter konstytutywny kreujący nowy stan prawny. 
Powołując treść uchwały Sądu Najwyższego z dnia 9 października 2007 r., III CZP 
46/07 stwierdził, że w tych przypadkach, w których prawo podlegające ujawnieniu w 
księdze wieczystej wynika z ostatecznej decyzji administracyjnej, sąd jest związany 
treścią decyzji i nie może dokonywać ustaleń odmiennych od jej treści nawet, gdyby 
stan prawny istniejący przed jej wydaniem był odmienny od przyjętego przez organ 
administracyjny. W konsekwencji, chociaż w księdze wieczystej ujawniony stan 
prawny nie był zgodny z rzeczywistym, gdyż udziały spadkobierców S. K.  we 
współużytkowaniu wieczystym wpisane były po ¼ części, bez uwzględnienia 
udziału własnego powódki, to decyzja Prezydenta Miasta K. ukonstytuowała nowy 
stan prawny, który podlega ujawnieniu w  księdze wieczystej.  
W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach kasacyjnych, powódka 
wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego 
rozpoznania Sądowi Okręgowemu w K., ewentualnie o jego uchylenie i  zmianę 
poprzez wydanie orzeczenia co do istoty sprawy zgodnie z wnioskiem zawartym w 
pozwie i wyrokiem Sądu Rejonowego w K. Zarzuciła w ramach pierwszej podstawy 
(art. 398 3 § 1 pkt 1 k.p.c.) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 10 ustawy o 
księgach wieczystych i hipotece poprzez jego niezastosowanie mimo, że istnieje 
niezgodność między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze 
wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym, a jej usunięcie leżało w  gestii sądu 
powszechnego oraz art. 21 ust. 1 Konstytucji poprzez jego niezastosowanie i 
pozbawienie powódki własności w postaci udziału wynoszącego 3/8 części 
nieruchomości. W ramach drugiej podstawy (art. 398 3 § 1 pkt 2 k.p.c.) zarzuciła 
naruszenie art. 321 k.p.c. poprzez wydanie orzeczenia w przedmiocie nie objętym 
żądaniem oraz art. 2 k.p.c. poprzez uznanie, że Sąd Okręgowy jest związany 
decyzją administracyjną w materii, której rozstrzyganie na drodze administracyjnej 
jest niedopuszczalne i dla której właściwe jest postępowanie o  uzgodnienie treści 
księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 

 
 
4 
Zgodnie z art. 321 k.p.c., sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, który 
nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie. Wyrażona w tym przepisie 
zasada dyspozycyjności oznacza, że strona ma swobodę decyzji w zakresie 
zarówno realizacji praw podmiotowych, jak i dysponowania uprawnieniami 
procesowymi. Zakres wyrokowania jest określony żądaniem powoda w rozumieniu 
art. 187 § 1 k.p.c., a zatem rozstrzygnięcie nie może obejmować przedmiotu, który 
nie był objęty żądaniem (ne eat iudex ultra petita partium). Wprawdzie 
w  orzecznictwie Sądu Najwyższego zarysowały się rozbieżne poglądy dotyczące 
zakresu kognicji sądu w postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej 
z  rzeczywistym stanem prawnym (art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach 
wieczystych i hipotece, tekst jednolity Dz. U. Nr 124, poz. 1361 ze zm., dalej 
u.k.w.h.), jednak kwestia ta została wyjaśniona i przesądzona w uchwale Sądu 
Najwyższego z dnia 28 sierpnia 2008 r., III CZP 76/08, (OSNC 2009, nr 7-8, 
poz.  113) i uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2010 r., 
III  CZP 134/09, (OSNC 2010, nr 10, poz.131), w których stwierdzono, że w sprawie 
o usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym 
w  księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym sąd jest związany 
żądaniem pozwu. Sąd Najwyższy wskazał, że celem powództwa wytoczonego na 
podstawie art. 10 u.k.w.h. nie jest kompleksowa weryfikacja treści księgi wieczystej, 
a dokonanie tej weryfikacji w granicach żądań powoda. Spełnia ono bowiem rolę 
procesowego 
środka 
ochrony 
praw 
podmiotowych 
określonego 
kręgu 
uprawnionych, z poszanowaniem podstawowych reguł rządzących procesem. 
W  konsekwencji powyższego, jeżeli zgłoszone przez powoda roszczenie okaże się 
uzasadnione, wyrok uwzględniający powództwo będzie podstawą wpisu do księgi 
wieczystej, natomiast w wypadku stwierdzenia przez sąd, że postulowana przez 
powoda treść wpisu nie odpowiada rzeczywistemu stanowi prawnemu, powództwo 
podlega oddaleniu także wtedy, gdy rzeczywistemu stanowi nie będzie odpowiadał 
stan jawny z księgi wieczystej. Niedopuszczalne jest zatem orzeczenie, 
że  powodowi przysługuje inne prawo niż to, którego dotyczy żądanie, lub 
że  przysługuje mu w innym zakresie. W sprawie niniejszej powódka wniosła 
o  uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym poprzez 
dokonanie w dziale drugim księgi wieczystej nieruchomości wpisu udziału w prawie 

 
 
5 
własności na swoją rzecz w 5/8 częściach i dla wszystkich pozwanych po 1/8 
części. Sąd drugiej instancji, nakazał wpisanie na rzecz wszystkich współwłaścicieli 
udziału we współwłasności po ¼ części a zatem orzekł, z naruszeniem art. 321 
k.p.c., niezgodnie z żądaniem pozwu. Już tylko z tej przyczyny zaskarżony wyrok 
podlega uchyleniu. 
Nie jest natomiast zasadny zarzut naruszenia art. 2 k.p.c., który reguluje 
kwestie związane z kognicją sądów powszechnych oraz niedopuszczalnością 
rozpoznawania w postępowaniu sądowym spraw cywilnych, jeżeli przepisy 
szczególne 
przekazują 
je 
do 
właściwości innych 
organów. 
Niewątpliwie 
kompetencje do orzekania o przekształceniu użytkowania wieczystego w prawo 
własności ustawodawca oddał organom administracji mocą ustawy z dnia 29 lipca 
2005 r. o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego w prawo własności 
nieruchomości (Dz. U. Nr 175, poz. 1459), na podstawie której została wydana 
decyzja powołana przez Sąd Okręgowy. Związanie sądu w postępowaniu cywilnym 
decyzją administracyjną ma podstawę przede wszystkim w treści art. 16 k.p.a. 
W  toku procesu wytoczonego na podstawie art. 10 u.k.w.h. mieć jednak należy na 
uwadze, że treść decyzji administracyjnej przekształcającej jest uwarunkowana 
treścią księgi wieczystej i w postępowaniu administracyjnym wykluczona jest 
jakakolwiek kontrola treści wpisów w tej księdze zawartych (wyrok Naczelnego 
Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 kwietnia 2008 r., I OSK 533/07, 
niepubl.). Organ administracyjny nie może wiążąco rozstrzygać, czy prawo 
użytkowania wieczystego nieruchomości weszło do majątku wspólnego powódki 
i  jej męża. Spór o zakres prawa własności nie może być zatem rozpoznany ani 
w  tym postępowaniu, ani w postępowaniu wieczystoksięgowym. Związanie sądu 
decyzją administracyjną przekształcającą prawo użytkowania wieczystego w prawo  

 
 
6 
własności zachodzi co do faktu przekształcenia prawa, natomiast osnowa nie 
obejmuje skutków prawnych zdarzeń cywilnoprawnych uregulowanych innymi 
ustawami, w tym również dotyczącymi stosunków majątkowych pomiędzy 
małżonkami. Niezgodność stanu prawnego z rzeczywistym stanem prawnym 
będąca skutkiem tych zdarzeń może być usunięta w postępowaniu wszczętym na 
podstawie art. 10 u.k.w.h. W tym postępowaniu sąd jest władny stwierdzić, czy 
dokonany w księdze wieczystej wpis odpowiada udziałowi współwłaściciela w 
nieruchomości (patrz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2003 r., II CKN 
109/01, niepubl.). Z tych względów zasadny jest zarzut naruszenia art. 10 u.k.w.h., 
co czyni zbędnym odniesienie się do zarzutu naruszenia art. 21 Konstytucji 
Rzeczypospolitej Polskiej. 
Mając na uwadze orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 398 15  k.p.c. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
es