III CO 5/11

Postanowienie z dnia 20 maja 2011 r., III CO 5/11 
 
1. W postępowaniu o unieważnienie prawomocnego orzeczenia 
wydanego w postępowaniu cywilnym (art. 64 ustawy z dnia 23 listopada 2002 
r. o Sądzie Najwyższym Dz.U. Nr 240, poz. 1052 ze zm.) mają zastosowanie 
przez analogię przepisy kodeksu postępowania cywilnego o skardze o 
stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia oraz – w 
zakresie przewidzianym w art. 42412 k.p.c. – o skardze kasacyjnej. 
2. Od postanowienia Sądu Najwyższego w przedmiocie unieważnienia 
prawomocnego orzeczenia (art. 64 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie 
Najwyższym, Dz.U. Nr 240, poz. 1052 ze zm.) nie przysługuje skarga o 
wznowienie postępowania. 
 
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Irena Gromska-Szuster 
Sędzia SN Marian Kocon 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Prokuratora Generalnego o 
unieważnienie wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 29 listopada 1991 
r., wydanego w sprawie z powództwa Stanisława K. przeciwko Gminie Miasta K. o 
przeniesienie własności nieruchomości po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na 
posiedzeniu niejawnym w dniu 20 maja 2011 r., na skutek skargi Gminy Miasta K. o 
wznowienie postępowania 
odrzucił skargę. 
 
Uzasadnienie 
 
Prawomocnym wyrokiem z dnia 29 listopada 1991 r. Sąd Wojewódzki w 
Krakowie zobowiązał pozwaną Gminę Miejską K. do zawarcia z powodem 
Stanisławem K. umowy przenoszącej na niego własność bliżej określonej 
nieruchomości. 

Postanowieniem z dnia 16 września 2010 r. wydanym na posiedzeniu 
niejawnym Sąd Najwyższy oddalił wniosek o unieważnienie tego wyroku, złożony 
przez Prokuratora Generalnego na podstawie art. 64 ustawy z dnia 23 listopada 
2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 1052 ze zm. – dalej: „u.S.N.”), a 
pozwana Gmina Miejska K. zaskarżyła to postanowienie skargą o wznowienie 
postępowania. W podstawach skargi wskazała naruszenie art. 45 Konstytucji, art. 9 
w związku z art. 148 k.p.c. oraz § 104 ust. 1 regulaminu Sądu Najwyższego 
stanowiącego załącznik do uchwały Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Sądu 
Najwyższego z dnia 1 grudnia 2003 r. w sprawie regulaminu Sądu Najwyższego 
(M.P. Nr 57, poz. 898 ze zm. – dalej „reg.SN” ). Z uzasadnienia skargi wynika, że w 
postępowaniu o unieważnienie wyroku pozbawiono skarżącą Gminę możności 
obrony jej praw. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Zgodnie z art. 64 u.S.N., Sąd Najwyższy unieważnia prawomocne orzeczenie 
wydane w sprawie, która w chwili orzekania ze względu na osobę nie podlegała 
orzecznictwu sądów polskich lub w której w chwili orzekania droga sądowa była 
niedopuszczalna, jeżeli orzeczenie to nie może być wzruszone w trybie 
przewidzianym w ustawach o postępowaniach sądowych. Sąd Najwyższy orzeka na 
wniosek Prokuratora Generalnego, który nie jest ograniczony jakimkolwiek 
terminem, może zatem zgłosić ten wniosek w każdym czasie, niezależnie od tego, 
jaka jest treść orzeczenia. Składając wniosek, Prokurator Generalny reprezentuje 
interes publiczny, oderwany od interesu stron oraz niezależny od ich postawy – 
aktywności albo zaniechań; chodzi o ochronę porządku prawnego, a w niektórych 
wypadkach o usunięcie skutków naruszenia norm prawa międzynarodowego. 
Należy podkreślić, że uprawnienie Prokuratora Generalnego ma charakter 
dyskrecjonalny, co wzmacnia tezę, że jest on eksponentem interesu publicznego, a 
sama instytucja unieważnienia orzeczenia stanowi – jak podniesiono w 
piśmiennictwie – gwarancję prawa publicznego. 
Regulacja zawarta w art. 64 u.S.N. ma charakter uniwersalny w tym sensie, że 
dotyczy zarówno spraw cywilnych, jak i karnych. Wobec braku jakichkolwiek 
dalszych unormowań należy przyjąć, że jeżeli wniosek dotyczy orzeczenia 
wydanego w sprawie cywilnej, mają zastosowanie przepisy kodeksu postępowania 
cywilnego, ale nie odpowiednio na podstawie art. 13 § 2 – jak przyjął Sąd 
Najwyższy w postanowieniu z dnia 12 września 2001 r., V CN 2/01 (OSNC 2002, nr 

5, poz. 69) – gdyż przepis ten nie obejmuje spraw (postępowań) normowanych 
poza kodeksem (verba legis: „stosuje się odpowiednio do innych postępowań 
unormowanych w niniejszym kodeksie”), lecz w drodze analogii. Sąd Najwyższy 
rozpoznający niniejszą skargę przyjmuje, mimo zgłaszanych w dawnej judykaturze 
zastrzeżeń (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 6 października 1936 r., 
C.II. 1172/36, Zb.Urz. 1937, poz. 149), że stosowanie analogii legis w prawie 
procesowym jest dopuszczalne. Prawo procesowe – podobnie jak prawo 
materialne, dopuszczające analogię bez żadnych wątpliwości (por. np. uchwała 
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 11 października 1991 r., III CZP 
37/91, OSNCP 1992, nr 4, poz. 50) – uwzględnia i reguluje w zasadzie przypadki 
normalne, standardowe, pozostawiając luki oraz nie obejmując sytuacji 
nietypowych, wykraczających poza ustaloną konwencję, a które w sposób 
oczywisty wymagają zastosowania przepisu ustawy. W tej sytuacji, a zwłaszcza w 
razie istnienia luk tetycznych (konstrukcyjnych), stosowanie analogii staje się 
koniecznością (por. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 1998 r., III 
CZP 69/97, OSNCP 1998, nr 7-8, poz. 111). Taki wypadek luki występuje właśnie w 
przypadku postępowania o unieważnienie prawomocnego orzeczenia, regulacja ma 
bowiem niewątpliwie charakter szczątkowy; jej mocą ustanowiono środek prawny, 
określono jego aspekty podmiotowe i przedmiotowe, ale – pominąwszy właściwość 
sądu – nie przewidziano jakichkolwiek przepisów procesowych, mających 
zastosowanie przy jego rozpoznawaniu, ani żadnego operacyjnego odesłania w tym 
względzie. 
Stosowanie analogii w prawie procesowym nie jest proste. Niekiedy wystarczy 
sięgnięcie wprost do przepisu regulującego sytuację najbardziej zbliżoną i 
rozciągnięcie jego hipotezy na przypadek działaniem tego przepisu nieobjęty – 
wtedy podjęty zabieg interpretacyjny upodobnia się do wykładni rozszerzającej – w 
innych natomiast wypadkach niezbędne okazuje się zastosowanie dodatkowych 
przedsięwzięć adaptacyjnych i wówczas akt użycia analogii zbliża się do metody 
odpowiedniego stosowania prawa, wdrożonej nie na podstawie odesłania 
ustawowego, lecz mocą pozanormatywnej decyzji organu stosującego prawo. 
Poszukiwanie w prawie procesowym cywilnym przepisów umożliwiających 
analogię w odniesieniu do skargi o unieważnienie prawomocnego orzeczenia jest 
ułatwione, gdyż w kodeksie postępowania cywilnego istnieją przepisy regulujące 
sytuacje pod istotnymi względami bardzo podobne, a w pewnych aspektach 

identyczne. Chodzi o przepisy normujące skargę kasacyjną oraz – osadzoną na jej 
konstrukcji – skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego 
orzeczenia, której celem jest także badanie przesłanek takich samych jak te, które 
ustanowiono w art. 64 u.S.N. (art. 42411 § 3 k.p.c.). W tej sytuacji należy przyjąć, że 
przepisy dotyczące skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego 
orzeczenia, a pośrednio skargi kasacyjnej (art. 42412 k.p.c.), mają zastosowanie do 
wniosku Prokuratora Generalnego, dopełniając art. 64 u.S.N., chyba że są z nim 
sprzeczne. Teza ta zyskuje dodatkowe wsparcie systemowe w art. 172 ustawy z 
dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi 
(Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), nakazującym do rozpoznania analogicznego 
wniosku Prokuratora Generalnego dotyczącego orzeczeń wydanych w 
postępowaniu sądowo-administracyjnym stosować odpowiednio przepisy o 
rozpoznaniu skargi kasacyjnej. W związku z tym należy odrzucić – proponowaną 
niekiedy, ale nieuzasadnioną – koncepcję sięgania przy rozpoznawaniu wniosku 
opartego na art. 64 u.S.N. do przepisów regulujących tzw. wytyki sędziowskie (art. 
65 u.S.N. oraz art. 40 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów 
powszechnych, Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm. – dalej: „Pr.u.s.p.” – w związku z art. 
8 u.S.N.); różnice celów oraz skutków stosowania obu tych instytucji są oczywiste, 
zatem brak jakichkolwiek argumentów przemawiających za łączeniem ich analogią. 
Ścisły – zwłaszcza normatywny i teleologiczny – związek między 
postępowaniem o stwierdzenie nieważności prawomocnego orzeczenia a 
postępowaniem o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia 
(postępowaniem kasacyjnym), a także charakter wniosku przewidzianego w art. 64 
u.S.N. pozwala na sformułowanie tezy, że jest on nadzwyczajnym środkiem 
zaskarżenia; środkiem ustanowionym poza kodeksem postępowania cywilnego, ale 
mającym w jego przepisach organiczne zakorzenienie, skierowanym przeciwko 
prawomocnemu orzeczeniu, zmierzającym do jego eliminacji z porządku prawnego, 
adresowanym do Sądu Najwyższego i ulokowanym – z motywów 
publicznoprawnych – wyłącznie w gestii Prokuratora Generalnego oraz poddanym 
jego dyskrecjonalnym decyzjom. Należy zaznaczyć, że choć ustawodawca posłużył 
się w art. 64 u.S.N. formą „unieważnienie orzeczenia” i taką formę powinny 
przybierać orzeczenia Sądu Najwyższego uwzględniające wniosek, to jednak w 
istocie – z punktu widzenia systematyki kodeksu postępowania cywilnego – 
orzeczenia te oznaczają uchylenie (skasowanie) zaskarżonego orzeczenia 

wydanego w granicach nieważności postępowania (art. 379 pkt 1, art. 1099 i 1113 
k.p.c.), bez potrzeby jednak odrzucania pozwu (wniosku) (por. zaskarżone niniejszą 
skargą o wznowienie postępowania postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 
września 2010 r., III CN 1/10, OSNC 2011, nr 3, poz. 37). 
Odszukanie analogii i bliskich podobieństw między art. 64 u.S.N. a przepisami 
kodeksu postępowania cywilnego dotyczącymi skargi o stwierdzenie niezgodności z 
prawem prawomocnego orzeczenia oraz skargi kasacyjnej nie wyczerpuje 
wszystkich związków tej instytucji z postępowaniem cywilnym. Do postępowania 
toczącego się na skutek wniosku Prokuratora Generalnego mają zastosowanie per 
analogiam także inne przepisy, np. o formie czynności procesowych (art. 4245 oraz 
126 i nast. k.p.c.), o doręczeniach (art. 131 i nast. k.p.c.), o zawieszeniu 
postępowania (art. 174 nast. k.p.c.) itd. W razie potrzeby – co ilustruje niniejsza 
sprawa – konieczne jest także sięgnięcie do przepisów o wznowieniu postępowania 
(art. 399 i nast. k.p.c.). 
Zgodnie z art. 399 k.p.c., można żądać wznowienia postępowania, które 
zostało zakończone prawomocnym wyrokiem, a więc orzeczeniem co do istoty 
sporu, także zatem postanowieniem co do istoty sprawy wydanym w postępowaniu 
nieprocesowym. W ramach swoistej koncesji, na podstawie przewidzianej w art. 
4011 k.p.c., postępowanie może być wznowione również w razie zakończenia go 
postanowieniem o charakterze formalnym. Nie ulega wątpliwości, że orzeczenie 
Sądu Najwyższego w przedmiocie unieważnienia prawomocnego orzeczenia – 
uwzględniające lub oddalające wniosek Prokuratora Generalnego – nie jest 
orzeczeniem co do istoty sprawy; nie rozstrzyga sporu zawisłego między stronami 
sporu ani nie wskazuje, do której strony należy racja, lecz bez względu na treść 
prawomocnego orzeczenia, z przyczyn czysto formalnych (dopuszczalność drogi 
sądowej lub bezwzględna przeszkoda procesowa w postaci immunitetu), eliminuje 
je z obrotu prawnego. Jak wspomniano, choć w warstwie werbalnej dotyczy 
„unieważnienia” orzeczenia, w istocie jest rozstrzygnięciem kasatoryjnym, 
wywołującym skutki od chwili jego wydania. Jest przy tym oczywiste, że przesłanka 
uzasadniająca unieważnienie orzeczenia, istniejąca w chwili wydawania orzeczenia 
będącego przedmiotem wniosku, uzasadniałaby, w razie wniesienia w swoim czasie 
właściwego środka zaskarżenia – zwyczajnego (apelacji) lub nadzwyczajnego 
(skargi kasacyjnej) – skasowanie zaskarżonego orzeczenia i odrzucenie pozwu 
(wniosku), względnie umorzenie postępowania. 

Z tych względów należy uznać, że skarga o wznowienie postępowania 
wniesiona w niniejszej sprawie, mająca za przedmiot orzeczenie o charakterze 
formalnym, jest niedopuszczalna. Niedopuszczalność tej skargi wynika także z 
faktu, że zaskarżone orzeczenie zostało wydane w wyniku rozpoznania wniosku 
mającego charakter nadzwyczajnego środka zaskarżenia przysługującego 
wyłącznie Prokuratorowi Generalnemu; jest on jedynym dysponentem 
postępowania o unieważnienie orzeczenia, tylko jemu także mogłoby więc 
przysługiwać prawo wniesienia skargi o wznowienie postępowania, która w 
niniejszej sprawie – niezależnie od tego, czy jest dopuszczalna – musiałaby być 
uznana za zmodyfikowaną formę złożonego już wcześniej wniosku o unieważnienie 
prawomocnego orzeczenia, przysługującego wyłącznie Prokuratorowi 
Generalnemu. 
Odrzucenie skargi pozwanej Gminy wynika także z braku podstaw 
wznowienia; zostały one wprawdzie podniesione w skardze i przyobleczone w 
wymaganą ustawowo formę, ale w rzeczywistości nie występują (por. np. 
postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 1968 r., I CZ 122/67, OSNCP 
1968, nr 8-9, poz. 154, z dnia 28 października 1981 r., I CO 5/81, OSNCP 1982, nr 
5-6, poz. 77, z dnia 26 marca 1999 r., III AO 5/99, OSNAPUS 2000, nr 14, poz. 564, 
z dnia 7 lipca 2005 r., IV CO 6/05, „Biuletyn SN” 2005, nr 9, s. 14, z dnia 16 
października 2007 r., V CO 27/07, nie publ. lub z dnia 23 stycznia 2008 r., V CZ 
133/07, nie publ.; odmiennie, ale nietrafnie np. postanowienia Sądu Najwyższego z 
dnia 7 listopada 1996 r., I PKN 9/96, OSNAPUS 1997, nr 11, poz. 196 i z dnia 14 
stycznia 1999 r., II UKN 417/98, OSNAPUS 2000, nr 6, poz. 254). 
Skarżąca Gmina zarzuciła naruszenie jej praw, gdyż zaskarżone orzeczenie 
zapadło na posiedzeniu niejawnym z naruszeniem art. 45 Konstytucji oraz art. 9 w 
związku z art. 148 k.p.c. W ocenie skarżącej, przepis § 104 ust. 1 reg. SN, 
przewidujący możliwość odbycia posiedzenia niejawnego w sprawie zainicjowanej 
wnioskiem złożonym na podstawie art. 64 u.S.N., jest niezgodny z Konstytucją, 
gdyż wyłączenie jawności postępowania może nastąpić tylko mocą ustawy. 
Podniesiono na wstępie, że regulacja ujęta w art. 64 u.S.N. ma charakter 
uniwersalny, a w związku z tym syntetyczny i otwarty, pozwalający na zastosowanie 
– w drodze analogii lub innych niezbędnych i możliwych zabiegów interpretacyjnych 
– odpowiednich przepisów prawa procesowego, cywilnego lub karnego. Wykazano, 
że w sprawach o unieważnienie prawomocnego orzeczenia wydanego w 

postępowaniu cywilnym mają zastosowanie przepisy normujące skargę o 
stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, przewidujące 
m.in. eliminację prawomocnych orzeczeń ze względu na wystąpienie przesłanek 
określonych w art. 64 u.S.N. Rozwiązanie przyjęte w art. 42411 § 3 k.p.c. stwarza 
więc – mimo nieco odmiennego podłoża aksjologicznego – alternatywną drogę 
„unieważniania” prawomocnych orzeczeń wydanych mimo niedopuszczalności 
drogi sądowej lub istnienia immunitetu. W tej sytuacji, skoro zgodnie z art. 42410 
zdanie drugie k.p.c., skarga podlega rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, co 
koresponduje z unormowaniem zawartym w art. 39811 § 1 in principio, to również, a 
nawet tym bardziej, rozpoznanie omawianego wniosku opartego na art. 64 u.S.N. 
może nastąpić poza rozprawą. 
W tej sytuacji postanowienie § 104 ust. 1 reg.SN, mającego podstawę w art. 3 
§ 2 Pr.u.s.p. oraz ogólne oparcie w art. 93 Konstytucji, w pełni odpowiada 
unormowaniu ustawowemu; stanowi tylko jego potwierdzenie, spełniając w ramach 
przepisów regulaminowych funkcję czysto porządkową i deklaratywną. Należy przy 
tym wyjaśnić, że choć zasadniczo regulaminy (uchwały wydawane na podstawie 
ustawy) nie powinny powtarzać unormowań ustawowych, to jednak – ze względów 
utylitarnych, pragmatycznych lub innych – takie powtórzenia są niekiedy 
nieuniknione. Ich stosowanie wymusza systematyka tych aktów i ich wewnętrzna 
logika (bez powtórzeń niektóre unormowania regulaminowe pozostawałyby 
niezrozumiałe lub „zawieszone w próżni”), rzecz tylko w tym, aby – jeżeli są 
niezbędne – były ograniczone do minimum oraz odpowiadały w pełni regulacji 
ustawowej. Tak właśnie jest w wypadku § 104 ust. 1 reg.SN, w którym są także inne 
postanowienia powtarzające ustawę, w tym ustawę o Sądzie Najwyższym; stają się 
one zrozumiałe i tworzą komplementarną całość normatywną tylko wtedy, gdy 
towarzyszą im powtórzenia niektórych unormowań ustawowych lub wyraźne do nich 
nawiązania, polegające na użyciu słów ustawy. Podobnie jest w regulaminie 
wewnętrznego urzędowania Naczelnego Sądu Administracyjnego (załącznik do 
uchwały Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 
dnia 8 listopada 2010 r., M.P. Nr 86, poz. 1007), a także w regulaminie Trybunału 
Konstytucyjnego (załączniku do uchwały Zgromadzenia Ogólnego Sędziów 
Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 października 2006 r., M.P. Nr 72, poz. 720), w 
którym powtórzenie niektórych unormowań ustawowych, zwłaszcza zaczerpniętych 
z kodeksu postępowania cywilnego, stosowanego na podstawie art. 20 ustawy z 

dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U. Nr 102, poz. 643 ze 
zm.), np. dotyczących formy orzeczeń, wezwań stron do usunięcia braków, zażaleń, 
doręczeń itp., było nieuniknione i uzasadnione. 
Niezależnie od tego należy podkreślić, że rozpoznanie sprawy, w której 
wydano zaskarżone orzeczenie, nastąpiło na posiedzeniu niejawnym nie na 
podstawie § 104 ust. 1 reg.SN, mającego charakter wyłącznie porządkujący, lecz 
na podstawie art. 42410 zdanie drugie w związku z art. 39811 § 1 k.p.c. Także na 
podstawie przepisów kodeksu postępowania cywilnego nastąpiło doręczenie 
odpisów orzeczenia (art. 357 § 2 w związku z art. 391 § 1, art. 39821 i 42412 k.p.c.). 
Podobnie, jest oczywiste, że w sytuacjach unormowanych w § 107 ust. 1, § 131, 
132 i innych rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 23 lutego 2007 r. – Regulamin 
urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. Nr 38, poz. 249 ze zm.) przewodniczący 
wyznacza posiedzenie niejawne nie na podstawie – przewidujących to – przepisów 
Regulaminu, lecz odpowiednich przepisów kodeksu postępowania cywilnego, 
których istota została w Regulaminie powtórzona. Oczywiście, Sąd Najwyższy 
może, rozpoznając wniosek Prokuratora Generalnego – gdy przemawiają za tym 
ważne względy (art. 42410 in fine k.p.c.) – wyznaczyć rozprawę, decyzja w tym 
przedmiocie ma jednak charakter dyskrecjonalny i nie podlega kontroli. 
Trzeba w końcu wyraźnie zaakcentować, że Sąd Najwyższy – w ramach 
realizacji postulatu rzetelnego postępowania – doręczył stronom (także następcom 
powoda) uczestniczącym w sprawie, w której wydano zaskarżony wyrok, odpis 
wniosku Prokuratora Generalnego, odraczając posiedzenie i umożliwiając w ten 
sposób zajęcie stanowiska co do żądania unieważnienia wyroku. Następcy powoda 
złożyli stosowne pismo procesowe, jednak pozwana Gmina tego nie uczyniła. W tej 
sytuacji zarzut naruszenia możności obrony jej praw („prawa czynnego udziału w 
przedmiotowym postępowaniu”), stawiany w skardze o wznowienie, jest nie tylko 
bezzasadny, ale stanowi wyraz nadużycia prawa procesowego. 
W konsekwencji Sąd Najwyższy skargę o wznowienie postępowania odrzucił 
(art. 410 § 1 k.p.c.).