III CN 1/12

Sygn. akt III CN 1/12 
 
 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 27 września 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca) 
SSN Irena Gromska-Szuster 
SSN Maria Szulc 
 
w sprawie z wniosku Prokuratora Generalnego 
o unieważnienie postanowienia Sądu Powiatowego w K. 
z dnia 14 sierpnia 1961 r., sygn. akt Ns … wydanego w sprawie  
z wniosku A. M. i R. S. 
o dział spadku, 
na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej  
w dniu 27 września 2012 r., 
 
 
 
unieważnia prawomocne postanowienie Sądu Powiatowego 
w K. z dnia 14 sierpnia 1961 r., sygn. akt Ns …      o uzupełnieniu 
postanowienia Sądu Powiatowego w K.               z dnia 29 maja 
1961 r., sygn. akt Ns … . 
 
 
 
 
 

 
2 
Uzasadnienie 
 
Prokurator Generalny wniósł o unieważnienie prawomocnego postanowienia 
Sądu Powiatowego w K. z dnia 14 sierpnia 1961 r. (Ns …) o uzupełnieniu 
postanowienia Sądu Powiatowego w K. z dnia 29 maja 1961 r. (Ns …) przez 
dopisanie w punkcie pierwszym następującego ustępu: „pozostałe działki nr 3a, 4, 
10,16, 21, 26, 42, 44 przechodzą na własność Skarbu Państwa”. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Postanowieniem z dnia 29 maja 1961 r., sygn. akt Ns …, Sąd Powiatowy w 
K. dokonał działu spadku po J. S. w ten sposób, że pozostałą po zmarłym 15 
września 1935 r. spadkodawcy działkę placu położoną w K. przy ul. R. przedzieloną 
planowaną autostradą, z której część pierwsza południowa o powierzchni 2 ha 
1158 m. kw. granicząca od zachodu z nieruchomością Nadleśnictwa Lasów 
Państwowych w K., od południa z nieruchomością F. B., od północy z planowaną 
autostradą i od wschodu z nieruchomością S. Z., część druga północna o 
powierzchni 7963 m2 granicząca od południa z planowaną autostradą od zachodu 
z nieruchomością M. K., od wschodu z nieruchomością S. Z., od północy z 
nieruchomością Skarbu Państwa (Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w K.) nie 
mającą urządzonej hipoteki, usytuowaną na planie sporządzonym przez inżyniera 
M. J. w lutym 1960 r. – a dopuszczoną do użytku publicznego i zatwierdzonego w 
dniu 5 kwietnia 1960 r., podzielił w ten sposób, że parcele oznaczone na wyżej 
wspomnianym planie numerami – 1, 2, 3, 5, 6, 7, 8, 9, 12 przyznał na wyłączną 
własność S. S., parcele oznaczone na planie numerami 11, 13, 14, 15, 17, 18, 19, 
20, 22 przyznał na wyłączną własność J. L., parcele oznaczone na planie 
numerami 23, 24, 25, 27, 28, 29, 30, 31, 32 przyznał na wyłączną własność R. S., 
parcele oznaczone na planie numerami 33, 34, 35, 38, 39, 40, 41, 8a i 3a przyznał 
na wyłączną własność A. M.; działkę oznaczoną na planie numerem 43 przyznał na 
współwłasność w częściach równych S. S., J. L., R.S. i A. M. (punkt I 
postanowienia). Ponadto, Sąd ustalił  wartość działu spadku oraz rozstrzygnął 
o kosztach postępowania (punkty II i III postanowienia). Z uzasadnienia orzeczenia 
wynika, że pozostałe, niewymienione w postanowieniu, działki należące do spadku, 

 
3 
zostaną przekazane na rzecz Skarbu Państwa zgodnie z art. 11 ustawy z dnia 
28 października 1958 r. o terenach dla budownictwa domów jednorodzinnych 
w miastach i osiedlach. Postanowieniem z dnia 14 sierpnia 1961 r., sygn. akt Ns …, 
Sąd Powiatowy w K. uzupełnił postanowienie z dnia 29 maja 1961 r. przez 
dopisanie w punkcie pierwszym następującego ustępu: „pozostałe działki nr 3a, 4, 
10,16, 21, 26, 42, 44 przechodzą na własność Skarbu Państwa”. W uzasadnieniu 
tego orzeczenia wskazano, że wymienione działki przechodzą na własność 
Państwa na mocy art. 11 ustawy z dnia 22 maja 1958 r.  
Z akt sprawy wynika, że w dniu 15 lutego 1960 r. Prezydium Miejskiej Rady 
Narodowej w K. wydało decyzję zatwierdzającą podział nieruchomości położonej w 
K. przy ul. R. 30, obejmującej działki wymienione w postanowieniu Sądu 
Powiatowego z dnia 14 sierpnia 1961 r. Jako podstawę wydania decyzji wskazano 
art. 18 ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o terenach dla budownictwa domów 
jednorodzinnych w miastach i osiedlach (Dz.U. Nr 31, poz. 138 ze zm.). Decyzją z 
dnia 24 marca 2004 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. stwierdziło 
nieważność decyzji Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w K. z dnia 15 lutego 
1960 r. zatwierdzającej podział nieruchomości położonej w K. przy ul. R., w części 
dotyczącej działek oznaczonych na planie przyjętym do państwowego zasobu 
geodezyjnego i kartograficznego w dniu 5 kwietnia 1960 r. numerami: 3a, 4, 10, 16, 
21, 26, 42 i 44, natomiast nie stwierdzono nieważności powyższej decyzji w części 
dotyczącej pozostałych działek ze względu na nieodwracalne skutki prawne, jakie 
ta decyzja wywołała.  
Zgodnie z art. 64 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym 
(Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.), Sąd Najwyższy na wniosek Prokuratora 
Generalnego unieważnia prawomocne orzeczenie wydane w sprawie, która 
w chwili orzekania ze względu na osobę nie podlegała orzecznictwu sądów polskich 
lub której w chwili orzekania droga sądowa była niedopuszczalna, jeżeli orzeczenie 
to nie może być wzruszone w trybie przewidzianym w ustawach o postępowaniach 
sądowych. W postanowieniu z dnia 16 września 2010 r., III CN 1/10 (OSNC 2011, 
nr 3, poz. 37) wyjaśniono, że niemożność wzruszenia prawomocnego orzeczenia 
w rozumieniu art. 64 ustawy o Sądzie Najwyższym oznacza niemożność 
wzruszenia orzeczenia w chwili orzekania przez Sąd Najwyższy o wniosku 

 
4 
Prokuratora Generalnego, a niedopuszczalność drogi sądowej, uzasadniająca 
stwierdzenie nieważności prawomocnego orzeczenia na powołanej wyżej 
podstawie, musi istnieć nie tylko w chwili wydania orzeczenia będącego 
przedmiotem wniosku o jego unieważnienie, lecz także w chwili orzekania o tym 
wniosku przez Sąd Najwyższy. Uwzględniając powyższą wykładnię art. 64 ustawy 
o Sądzie Najwyższym, należy stwierdzić, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia 
wniosku Prokuratora Generalnego o stwierdzenie nieważności zaskarżonego 
postanowienia Sądu Powiatowego z dnia 14 sierpnia 1961 r. Orzeczenie to jest 
prawomocne i obecnie nie przysługują od niego żadne środki odwoławcze, które 
mogłyby 
prowadzić 
do 
jego 
wzruszenia. 
Przedmiotem 
rozstrzygnięcia 
w postanowieniu Sądu Powiatowego w K. z dnia 29 maja 1961 r. był dział spadku. 
W tym przedmiocie droga sądowa w chwili wydania tego orzeczenia oraz obecnie 
była i jest dopuszczalna. Jednakże postanowienie z dnia 14 sierpnia 1961 r. o 
uzupełnieniu postanowienia z dnia 29 maja 1961 r. nie dotyczyło działu spadku, 
lecz zawierało konstytutywne rozstrzygnięcie o przejęciu na własność Państwa 
części nieruchomości wchodzącej w skład spadku. W chwili wydania tego 
orzeczenia nie było przepisów, które przewidywałyby drogę sądową w przedmiocie 
orzekania o konstytutywnym przejęciu przez Państwo nieruchomości objętych 
podziałem. Tego rodzaju rozstrzygnięcie było tożsame w skutkach prawnych 
z wywłaszczeniem nieruchomości, co mogło nastąpić tylko na podstawie decyzji 
administracyjnej. W szczególności taki tryb przewidziany był w obowiązującej 
w chwili wydania orzeczeń przez Sąd Powiatowy w K. ustawie z dnia 12 marca 
1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (jedn. tekst: Dz.U. z 1961 
r. Nr 18, poz. 64), a obecnie w ustawie z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce 
nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.). W chwili 
wydania zaskarżonego orzeczenia (podobnie obecnie, por. art. 98 ust. 1 ustawy o 
gospodarce nieruchomościami) były natomiast przepisy, które przewidywały 
przejęcie nieruchomości przez Państwo (obecnie również przez  odpowiednie 
jednostki samorządu terytorialnego) z mocy prawa, bez  potrzeby wydawania w tym 
przedmiocie 
decyzji 
administracyjnej 
o 
charakterze 
konstytutywnym 
albo 
deklaratoryjnym, w razie podziału nieruchomości. W szczególności wskazany w 
uzasadnieniu postanowienia Sądu Powiatowego w K. z dnia 14 sierpnia 1961 r. art. 

 
5 
11 ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o terenach dla budownictwa domów 
jednorodzinnych w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 31, poz. 138 ze zm.) 
przewidywał, że z gruntów objętych podziałem 33% ogólnej powierzchni przechodzi 
na własność Państwa bez odszkodowania z przeznaczeniem na cele użyteczności 
publicznej oraz jako działki budowlane uniemożliwiające prezydium rad narodowych 
prowadzenie właściwej gospodarki terenami. Przejście tych gruntów na własność 
Państwa następowało w stanie wolnym od wszelkich obciążeń z dniem 
uprawomocnienia się decyzji o zatwierdzeniu podziału, która, ponadto, stanowiła 
podstawę ujawnienia prawa własności w księgach wieczystych. Z powołanej 
regulacji wynikało więc, że sama ostateczna decyzja administracyjna o podziale 
nieruchomości była podstawą przejścia z mocy prawa nieruchomości na rzecz 
Państwa i stanowiła zarazem podstawę ujawnienia prawa własności w księgach 
wieczystych. W sytuacji objętej hipotezą tego przepisu nie była więc dopuszczalna 
droga sądowa w przedmiocie orzekania (w formie orzeczenia o charakterze 
deklaratoryjnym lub konstytutywnym) o przejściu prawa własności na rzecz Skarbu 
Państwa co do części nieruchomości objętej podziałem. Również obecnie 
obowiązujące przepisy nie przewidują drogi sądowej w tym przedmiocie. Na drodze 
sądowej może być jedynie rozstrzygany spór o prawo własności spowodowany 
wydaniem decyzji administracyjnej o podziale (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 
dnia 8 grudnia 2005 r., II CK 312/05, OSNC 2006, nr 9, poz. 156 oraz z dnia 27 
czerwca 2007 r., II CSK 127/07, Lex nr 445127). 
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 64 ustawy o Sądzie 
Najwyższym orzekł, jak w sentencji. 
 
jw