III CN 1/10

Postanowienie z dnia 16 września 2010 r., III CN 1/10 
 
1. Niemożność wzruszenia prawomocnego orzeczenia w rozumieniu art. 
64 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 
2052 ze zm.) oznacza niemożność wzruszenia orzeczenia w chwili orzekania 
przez Sąd Najwyższy o wniosku Prokuratora Generalnego. 
2. Niedopuszczalność drogi sądowej uzasadniająca stwierdzenie 
nieważności prawomocnego orzeczenia na podstawie art. 64 ustawy z dnia 23 
listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.) musi 
istnieć nie tylko w chwili wydania orzeczenia będącego przedmiotem wniosku 
o jego unieważnienie, lecz także w chwili orzekania o tym wniosku przez Sąd 
Najwyższy. 
3. Sprawa wszczęta na podstawie art. 64 ustawy z dnia 23 listopada 2002 
r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.) stanowi samodzielną 
sprawę, której przedmiotem jest ważność prawomocnego orzeczenia i jej 
wynikiem może być tylko stwierdzenie nieważności orzeczenia lub oddalenie 
wniosku; Sąd Najwyższy nie może odrzucić pozwu wniesionego w sprawie 
zakończonej prawomocnym orzeczeniem. 
 
Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Dariusz Dończyk 
Sędzia SN Józef Frąckowiak 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Prokuratora Generalnego o 
unieważnienie wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 29 listopada 1991 r. 
wydanego w sprawie z powództwa Stanisława K. przeciwko Gminie Miasta K. o 
przeniesienie własności nieruchomości, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej 
w dniu 16 września 2010 r., 
oddalił wniosek. 
 
Uzasadnienie 

 
Prokurator Generalny wniósł na podstawie art. 64 ustawy z dnia 23 listopada 
2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm. – dalej: "u.S.N.") o 
unieważnienie prawomocnego wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 29 
listopada 1991 r., którym Gmina Miasta Kraków została zobowiązana do zawarcia 
ze Stanisławem K. umowy następującej treści: „Pozwana Gmina Miasta K. 
oświadcza, że przenosi na powoda Stanisława K. własność działki L. kat. 1157/12 o 
pow. 513 m2 obj. księgą wieczystą nr 10007”. Prokurator Generalny wniósł także o 
odrzucenie pozwu wniesionego w sprawie zakończonej wymienionym wyrokiem. 
Jak wynika z akt sprawy, wyrok został wydany w wyniku uwzględnienia 
powództwa wytoczonego przez Stanisława K. przeciwko Gminie Miasta K. W 
pozwie powód podał, że działka, której dotyczy wyrok, została objęta 
postępowaniem wywłaszczeniowym, w wyniku którego w dniu 23 grudnia 1964 r. 
doszło do zawarcia pomiędzy nim a Skarbem Państwa umowy sprzedaży, na 
podstawie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania 
nieruchomości (jedn. tekst: Dz.U. z 1974 r. Nr 10 poz. 64 ze zm. – dalej: „ustawa z 
1958 r.”). Nieruchomość nie została wykorzystana na cel, dla którego nastąpiło jej 
nabycie, co zostało stwierdzone decyzją administracyjną. Ponadto powód powołał 
się na obowiązujący wówczas art. 74 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o 
gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst: Dz.U. z 1989 r. 
Nr 14, poz. 74 ze zm. – dalej: "ustawa z 1985 r."), jako na przepis, zgodnie z którym 
„byłym właścicielom przysługuje zwrot takiej nieruchomości”. Wskazał wreszcie, że 
zgodnie z uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 
1985 r., mającą moc zasady prawnej, III AZP 8/84 (OSNCP 1985, Nr 10, poz. 145), 
sprawa o zwrot nieruchomości zbytej na podstawie art. 6 ustawy z 1958 r. podlega 
rozpoznaniu na drodze sądowej. Na jedynej rozprawie, która odbyła się w sprawie, 
pełnomocnik pozwanej uznał powództwo. Wyrok nie zawiera uzasadnienia; nie 
został zaskarżony rewizją przez żadną ze stron. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Przesłankami unieważnienia przez Sąd Najwyższy na wniosek Prokuratora 
Generalnego prawomocnego orzeczenia, wymaganymi przez art. 64 u.S.N., jest 
wydanie orzeczenia w sprawie, która w chwili orzekania ze względu na osobę nie 
podlegała orzecznictwu sądów polskich lub w której w chwili orzekania droga 
sądowa była niedopuszczalna, oraz niemożność wzruszenia orzeczenia w trybie 

przewidzianym w ustawach o postępowaniach sądowych. Wbrew stanowisku 
wyrażonemu przez Leszka K. i Marii S., następców prawnych nieżyjącego 
Stanisława K., druga przesłanka została spełniona. Oznacza ona niemożność 
wzruszenia orzeczenia w chwili orzekania przez Sąd Najwyższy o wniosku 
Prokuratora Generalnego. 
O niemożliwości tej nie świadczy to, czy od orzeczenia przysługiwały środki 
mogące doprowadzić do jego wzruszenia i mimo skorzystania z tych środków nie 
doprowadziły one do wzruszenia orzeczenia, ani to, że nie skorzystano z tych 
środków, gdy było to możliwe. Tak więc okoliczność, że wyrok Sądu 
Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 29 listopada 1991 r. nie został zaskarżony 
rewizją, że Minister Sprawiedliwości nie uwzględnił podania Prezydenta Miasta K. o 
wniesienie od niego rewizji nadzwyczajnej i rewizja taka nie została wniesiona oraz 
że skarga o wznowienie postępowania zakończonego tym wyrokiem, wobec 
prawomocnego jej odrzucenia, nie doprowadziła do wznowienia postępowania, nie 
wyłącza uznania niemożności wzruszenia tego wyroku obecnie „w trybie” 
przewidzianym w ustawie dotyczącej postępowania cywilnego, tj. w kodeksie 
postępowania cywilnego, przez wykorzystanie przewidzianych w tym kodeksie 
środków prawnych, których uwzględnienie prowadzi do uchylenia lub zmiany 
orzeczenia. Jest oczywiste, że od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 
29 listopada 1991 r. nie mogą obecnie być skutecznie wniesione ani apelacja, ani 
zażalenie, ani skarga kasacyjna. Ze względu na upływ pięciu lat od 
uprawomocnienia się tego wyroku dotyczy to także skargi o wznowienie 
postępowania (art. 408 k.p.c.). 
Jak uznał Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu 
Najwyższego z dnia 20 lutego 1985 r., III AZP 8/84, nieruchomością wywłaszczoną 
w rozumieniu art. 34 ust. 1 ustawy z 1958 r. jest także nieruchomość zbyta na 
podstawie art. 6 tej ustawy. Nie budzi wątpliwości, że jest ona nieruchomością 
wywłaszczoną również w rozumieniu przepisów ustawy z 1985 r. i przepisów 
obowiązującej ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami 
(jedn. tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 ze zm. – dalej: "u.g.n."). Do jej 
zwrotu – gdy stała się zbędna na cel, dla realizacji którego ją nabyto – w chwili 
wydania przez Sąd Wojewódzki w Krakowie wyroku z dnia 29 listopada 1991 r., 
miały zastosowanie przepisy ustawy z 1985 r. Pod rządami tych przepisów 
nieaktualna stała się wymieniona wyżej uchwała składu siedmiu sędziów Sądu 

Najwyższego w części stwierdzającej, że sprawa o zwrot nieruchomości zbytej na 
podstawie art. 6 ustawy 1958 r. podlega rozpoznaniu na drodze sądowej. Dała temu 
wyraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 września 1991 r., III CZP 82/91 
(OSNCP 1992, Nr 4, poz. 56), według której stosownie do przepisów ustawy z 1985 
r. do orzekania o zwrocie nieruchomości zbytej na podstawie art. 6 ustawy z 1958 r. 
właściwy jest rejonowy organ rządowej administracji ogólnej. Sąd Wojewódzki w 
Krakowie, wyrokując w dniu 29 listopada 1991 r., wydał zatem wyrok w sprawie, w 
której w chwili orzekania droga sądowa była niedopuszczalna. Ze względu na tę 
przeszkodę procesową Sąd powinien był odrzucić pozew (art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.). 
Przy rozpoznaniu wniosku Prokuratora Generalnego wymagało także 
rozważenia – na co zwrócił uwagę wnioskodawca – znaczenie dla rozstrzygnięcia o 
wniosku przepisu art. 1991 k.p.c., który przewiduje zakaz odrzucenia pozwu z tego 
powodu, że do rozpoznania sprawy właściwy jest organ administracji publicznej lub 
sąd administracyjny, jeżeli organ administracji publicznej lub sąd administracyjny 
uznały się w tej sprawie za niewłaściwe. Wbrew przekonaniu wnioskodawcy, 
sytuacja, której dotyczy wymieniony przepis, miała miejsce w rozpatrywanym 
przypadku. Decyzją z dnia 29 czerwca 1988 r. Kierownik Wydziału Geodezji i 
Gospodarki Gruntami Urzędu Dzielnicowego K.-K. nie uwzględnił wniosku 
Stanisława K. i odmówił zwrotu nieruchomości. Dyrektor Wydziału Geodezji i 
Gospodarki Gruntami Urzędu Miasta K. decyzją z dnia 11 sierpnia 1988 r. uchylił 
decyzję organu pierwszej instancji i umorzył postępowanie, ale na skutek skargi 
Stanisława K. do Naczelnego Sądu Administracyjnego decyzją z dnia 11 
października 1988 r. zmienił swoją decyzję w ten sposób, że utrzymał w mocy 
decyzję organu pierwszej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 
14 marca 1989 r. stwierdził nieważność decyzji Dyrektora Wydziału Geodezji i 
Gospodarki Gruntami Urzędu Miasta K. i utrzymanej nią w mocy decyzji organu 
pierwszej instancji. W uzasadnieniu wyroku Naczelny Sąd Administracyjny 
stwierdził m.in., że sprawa o zwrot takiej nieruchomości i o spowodowane nim 
rozliczenie podlega rozpoznaniu w drodze postępowania sądowego a nie w trybie 
administracyjnym; rozstrzygnięcie sprawy przez sąd nie może jednakże nastąpić 
bez wydania ostatecznej decyzji organu administracji orzekającej, że nieruchomość 
nie została użyta i jest zbędna na cele, dla których nastąpiło jej nabycie. 
Stwierdzenie to oznacza, że Naczelny Sąd Administracyjny wyraził ocenę prawną, 

iż organ administracji publicznej nie jest właściwy do rozpoznania sprawy o zwrot 
nieruchomości. 
Stosownie do obowiązującego wówczas art. 209 k.p.a., jak i obowiązującego 
później art. 30 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie 
Administracyjnym (Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.) oraz art. 153 ustawy z dnia 30 
sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 
153, poz. 1270 ze zm.), ocena prawna wyrażona w orzeczeniu sądu 
administracyjnego wiąże w sprawie ten sąd oraz organ administracji państwowej, tj. 
organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. 
Konsekwencją wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 maja 1989 r. 
było wydanie przez Kierownika Urzędu Rejonowego w K. decyzji z dnia 17 grudnia 
1990 r., stwierdzającej, że działka nabyta od Stanisława K. nie została zużyta na 
cel, dla którego nastąpiło jej nabycie, a gdy decyzja ta stała się ostateczna (art. 16 § 
1 k.p.a. w brzmieniu wówczas obowiązującym), wytoczenie w dniu 25 lipca 1991 r. 
powództwa przez Stanisława K., uwzględnionego przez Sąd Wojewódzki w 
Krakowie wyrokiem z dnia 29 listopada 1991 r. 
Nie można przyjąć, że wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia14 
marca 1989 r. utracił moc wiążącą w sprawie o zwrot nieruchomości zbytej przez 
Stanisława K. z tego względu, że w dniu 26 lutego 2002 r. Sąd ten wydał wyrok, w 
którym zawarł inną ocenę prawną niż w pierwszym wyroku, tj. że zwrot 
wywłaszczonej nieruchomości zgodnie z przepisami ustawy z 1985 r., jak i 
przepisami obowiązującej ustawy o gospodarce nieruchomościami poddany jest 
wyłącznie trybowi administracyjnemu. Wyrok z dnia 26 lutego 2002 r. wprawdzie 
wydany został w związku z postępowaniem administracyjnym o zwrot 
nieruchomości zbytej przez Stanisława K., ale nie w tym postępowaniu, lecz w 
postępowaniu wszczętym na wniosek najemców garaży znajdujących się na tej 
nieruchomości o stwierdzenie nieważności decyzji Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i 
Rozwoju Miast z dnia 11 lipca 2000 r., utrzymującej w mocy decyzję Wojewody M. z 
dnia 25 czerwca 1999 r., odmawiającą wszczęcia postępowania o stwierdzenie 
nieważności decyzji Kierownika Urzędu Rejonowego w K. z dnia 17 grudnia 1990 r. 
Przepis art. 1991 k.p.c. wszedł w życie z dniem 1 stycznia 2004 r. (art. 106 
ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o 
ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami 
administracyjnymi, Dz.U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.). Nie obowiązywał on w chwili 

wydawania przez Sąd Wojewódzki w Krakowie wyroku z dnia 29 listopada 1991 r. 
Wprawdzie zgodnie z brzmieniem art. 64 u.S.N., unieważnieniu podlega 
prawomocne orzeczenie wydane w sprawie, w której w chwili orzekania droga 
sądowa była niedopuszczalna, ale Prokurator Generalny wyraził we wniosku trafny 
pogląd, że dla stwierdzenia nieważności prawomocnego orzeczenia na podstawie 
art. 64 u.S.N. niedopuszczalność drogi sądowej musi istnieć nie tylko w chwili 
wydania orzeczenia będącego przedmiotem wniosku o jego unieważnienie, lecz 
także w chwili orzekania przez Sąd Najwyższy o tym wniosku. 
Uwzględnienie wniosku Prokuratora Generalnego i unieważnienie wyroku 
Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 29 listopada 1991 r. oznaczałoby, że 
Stanisław K. nie otrzymał własności nieruchomości (w wyniku jej zwrotu), której 
dotyczy wyrok. W istocie pozbawiałoby więc jego (jego następców prawnych) 
prawa, które przyznane zostało mu prawomocnym wyrokiem. Następcom prawnym 
Stanisława K. oczywiście przysługiwałoby prawo żądania zwrotu nieruchomości 
(art. 136 ust. 3 w związku z art. 216 ust. 1 u.g.n.). Wprawdzie o zwrocie 
wywłaszczonej nieruchomości orzeka obecnie starosta, wykonujący zadanie z 
zakresu administracji rządowej (art. 142 u.g.n.), co wyłącza drogę sądową w tych 
sprawach, ale ze względu na wiążący charakter oceny prawnej zawartej w wyroku 
Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 marca 1989 r., na podstawie art. 
1991 k.p.c. droga sądowa w sprawie zwrotu nieruchomości, którego dotyczy ten 
wyrok, została otwarta (art. 1991 k.p.c.). Pomimo unieważnienia wyroku Sądu 
Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 29 listopada 1991 r. z tego względu, że w chwili 
orzekania droga sądowa była niedopuszczalna, orzeczenie o tym zwrocie 
musiałoby być obecnie wydane przez sąd. Respektowanie zasad demokratycznego 
państwa prawnego (art. 2 Konstytucji) sprzeciwia się unieważnieniu prawomocnego 
wyroku stwierdzającego nabycie prawa własności przez obywatela, z tego powodu, 
że wyrok wydany został w wyniku naruszenia obowiązujących w chwili jego wydania 
przepisów ustalających kompetencje organów władzy państwowej, w sytuacji, w 
której wobec ukształtowania w sprawie stanu prawnego orzeczeniem Naczelnego 
Sądu Administracyjnego, stwierdzenie nabycia prawa własności możliwe jest 
obecnie tylko w drodze sądowej. 
Ze względu na żądanie Prokuratora Generalnego odrzucenia pozwu 
wniesionego w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem Sądu 
Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 29 listopada 1991 r., należy stwierdzić, że 

sprawa wszczęta na podstawie art. 64 u.S.N. jest samodzielną sprawą, której 
przedmiotem jest ważność prawomocnego orzeczenia i jej wynikiem może być tylko 
uwzględnienie wniosku (stwierdzenie nieważności prawomocnego orzeczenia) lub 
jego oddalenie. W tej sprawie Sąd Najwyższy nie może odrzucić pozwu 
wniesionego w sprawie zakończonej prawomocnym orzeczeniem, którego 
unieważnienia domaga się Prokurator Generalny, zarówno wtedy gdy wniosek o 
unieważnienie podlega oddaleniu, jak i wtedy, gdy wniosek ten zostaje 
uwzględniony. 
Z tych względów Sąd Najwyższy postanowił, jak w sentencji.