III CK 611/03
Podsumowanie
Przejdź do pełnego tekstuSąd Najwyższy orzekł, że prawomocne postanowienie o uznaniu za zmarłego nie stanowi przeszkody do ustalenia innej daty śmierci spadkodawcy na podstawie prawidłowego aktu zgonu, a także że oznaczenie wnioskodawcy w postanowieniu sądu z użyciem zarówno pierwotnego, jak i zmienionego imienia i nazwiska jest dopuszczalne dla precyzyjnego określenia jego tożsamości.
Sprawa dotyczyła zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po Leonie R. Kluczowe było ustalenie daty jego śmierci, ponieważ istniało prawomocne postanowienie o uznaniu go za zmarłego z datą 1 stycznia 1950 r., ale także akt zgonu z Wielkiej Brytanii wskazujący datę 12 lutego 1968 r., który został transkrybowany do polskich ksiąg stanu cywilnego. Sąd Najwyższy uznał, że prawidłowy akt zgonu stanowi wyłączny dowód daty śmierci i uchyla domniemanie wynikające z postanowienia o uznaniu za zmarłego. Dodatkowo rozstrzygnięto kwestię oznaczenia wnioskodawcy, który zmienił imię i nazwisko zgodnie z prawem angielskim, uznając, że wskazanie obu imion i nazwisk w postanowieniu sądu jest dopuszczalne dla precyzyjnego określenia jego tożsamości.
W niniejszej sprawie Sąd Najwyższy rozpatrywał kasację od postanowienia Sądu Okręgowego w Krakowie, które utrzymało w mocy postanowienie Sądu Rejonowego o zmianie stwierdzenia nabycia spadku po Leonie R. Głównym problemem prawnym było ustalenie daty śmierci spadkodawcy. Istniało prawomocne postanowienie o uznaniu Leona R. za zmarłego z datą 1 stycznia 1950 r., ale jednocześnie przedstawiono akt zgonu z Wielkiej Brytanii z datą 12 lutego 1968 r., który został następnie transkrybowany do polskich ksiąg stanu cywilnego. Sąd Najwyższy, powołując się na art. 4 Prawa o aktach stanu cywilnego, uznał, że prawidłowo sporządzony akt zgonu jest wyłącznym dowodem zdarzeń w nim stwierdzonych i jego niezgodność z prawdą może być udowodniona jedynie w postępowaniu sądowym. W związku z tym, istnienie aktu zgonu z inną datą śmierci niż ta wynikająca z postanowienia o uznaniu za zmarłego, uchyla domniemanie z art. 31 § 1 Kodeksu cywilnego. Sąd podkreślił, że postanowienie o uznaniu za zmarłego realizuje swoją funkcję prawną tylko wtedy, gdy istnieje niepewność co do losu osoby, a nie gdy istnieje prawidłowy akt zgonu. Drugą istotną kwestią była zmiana imienia i nazwiska jednego z wnioskodawców, Marcelego R., na Michaela R. zgodnie z prawem angielskim. Sąd Najwyższy stwierdził, że prawo właściwe dla zmiany imienia i nazwiska obywatela polskiego jest prawo polskie. Ponieważ zmiana została dokonana bez udziału polskiego organu administracyjnego, była nieskuteczna według prawa polskiego. Niemniej jednak, Sąd uznał, że oznaczenie wnioskodawcy w postanowieniu sądu zarówno jako "Michael R. vel Marceli R." jest dopuszczalne, ponieważ służy precyzyjniejszemu określeniu jego tożsamości, uwzględniając powszechne używanie zmienionego imienia i nazwiska, i nie przesądza o skuteczności tej zmiany według właściwego prawa. Kasacja została oddalona.
Asystent AI do analizy prawnej
Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.
Zagadnienia prawne (2)
Odpowiedź sądu
Nie, domniemanie, że spadkodawca zmarł w chwili oznaczonej w postanowieniu o uznaniu za zmarłego, nie stanowi przeszkody do ustalenia innej daty jego śmierci na podstawie prawidłowo sporządzonego aktu zgonu.
Uzasadnienie
Sąd Najwyższy uznał, że akt zgonu, zgodnie z art. 4 Prawa o aktach stanu cywilnego, jest wyłącznym dowodem zdarzeń w nim stwierdzonych. W przypadku istnienia prawidłowego aktu zgonu, domniemanie z art. 31 § 1 k.c. oparte na postanowieniu o uznaniu za zmarłego nie obowiązuje, ponieważ postanowienie to nie może już pełnić swojej funkcji.
Rozstrzygnięcie
Decyzja
oddalenie kasacji
Strona wygrywająca
wnioskodawcy
Strony
| Nazwa | Typ | Rola |
|---|---|---|
| Stephanie F. | osoba_fizyczna | wnioskodawca |
| Michael R. vel Marceli R. | osoba_fizyczna | wnioskodawca |
| Henryk G. | osoba_fizyczna | uczestnik |
| Skarb Państwa | organ_państwowy | uczestnik |
| Gmina Miasta K. | instytucja | uczestnik |
Przepisy (17)
Główne
Pr.a.s.c. art. 4
Ustawa – Prawo o aktach stanu cywilnego
Stanowi, że akt zgonu jest wyłącznym dowodem zdarzeń w nim stwierdzonych, a jego niezgodność z prawdą może być udowodniona jedynie w postępowaniu sądowym. W przypadku istnienia prawidłowo sporządzonego aktu zgonu, stanowi on podstawę do ustalenia daty śmierci, uchylając domniemanie z art. 31 § 1 k.c.
k.p.c. art. 39312
Kodeks postępowania cywilnego
Podstawa orzekania przez Sąd Najwyższy w przedmiocie kasacji.
Pomocnicze
k.c. art. 31 § § 1
Kodeks cywilny
Stanowi podstawę domniemania śmierci osoby zaginionej w chwili oznaczonej w postanowieniu o uznaniu za zmarłego. Domniemanie to może być obalone jedynie w postępowaniu o uchylenie postanowień orzekających uznanie za zmarłego lub stwierdzenie zgonu (art. 539 k.p.c.).
k.p.c. art. 539
Kodeks postępowania cywilnego
Reguluje szczególny tryb uchylania postanowień orzekających uznanie za zmarłego lub stwierdzenie zgonu, stanowiąc, że dowód innej daty śmierci może być przeprowadzony tylko w tym postępowaniu.
k.p.c. art. 542 § zdanie drugie
Kodeks postępowania cywilnego
Stanowi, że sąd uchyla postanowienie o uznaniu za zmarłego tylko wówczas, gdy równocześnie stwierdza zgon.
k.p.c. art. 524 § § 1
Kodeks postępowania cywilnego
Dotyczy skargi o wznowienie postępowania jako środka prawnego weryfikacji postanowienia o uznaniu za zmarłego.
u.z.i.n. art. 1 § ust. 1
Ustawa o zmianie imion i nazwisk
Wskazuje, że zmiana imienia lub nazwiska obywatela polskiego może nastąpić na jego wniosek na zasadach określonych w ustawie.
u.z.i.n. art. 8
Ustawa o zmianie imion i nazwisk
Wymaga współdziałania właściwego organu administracyjnego i wydania stosownej decyzji przy zmianie imienia i nazwiska.
u.z.i.n. art. 9 § ust. 1
Ustawa o zmianie imion i nazwisk
Określa zasady zmiany imienia i nazwiska.
k.p.c. art. 325
Kodeks postępowania cywilnego
Określa wymogi sentencji orzeczenia, w tym konieczność wymienienia stron.
k.p.c. art. 13 § § 2
Kodeks postępowania cywilnego
Dotyczy oznaczenia stron w postępowaniu.
p.p.m. art. 9 § § 1
Ustawa – Prawo prywatne międzynarodowe
Wskazuje, że nazwisko osoby fizycznej podlega jej prawu ojczystemu.
p.p.m. art. 3
Ustawa – Prawo prywatne międzynarodowe
Określa prawo ojczyste jako prawo państwa, którego osoba jest obywatelem, a w braku obywatelstwa – prawo państwa zamieszkania.
p.p.m. art. 2 § § 1
Ustawa – Prawo prywatne międzynarodowe
Wskazuje, że do obywatela polskiego stosuje się prawo polskie, bez względu na posiadanie obywatelstwa obcego.
k.p.c. art. 520 § § 3
Kodeks postępowania cywilnego
Dotyczy kosztów postępowania.
k.p.c. art. 39319
Kodeks postępowania cywilnego
Dotyczy kosztów postępowania kasacyjnego.
k.p.c. art. 391
Kodeks postępowania cywilnego
Dotyczy zakresu rozpoznania kasacji.
Argumenty
Skuteczne argumenty
Prawidłowo sporządzony akt zgonu stanowi wyłączny dowód daty śmierci i uchyla domniemanie wynikające z postanowienia o uznaniu za zmarłego. Oznaczenie wnioskodawcy w postanowieniu sądu z użyciem zarówno pierwotnego, jak i zmienionego imienia i nazwiska jest dopuszczalne dla precyzyjnego określenia jego tożsamości.
Odrzucone argumenty
Postanowienie o uznaniu za zmarłego stanowi przeszkodę do ustalenia innej daty śmierci na podstawie aktu zgonu. Zmiana imienia i nazwiska dokonana zgodnie z prawem obcym przez obywatela polskiego jest skuteczna w Polsce i powinna być uwzględniona w oznaczeniu strony.
Godne uwagi sformułowania
domniemanie, że spadkodawca zmarł w chwili oznaczonej w postanowieniu o uznaniu za zmarłego, nie stanowi przeszkody do ustalenia innej daty jego śmierci na podstawie prawidłowo sporządzonego aktu zgonu akt zgonu – w myśl art. 4 Pr.a.s.c. – stanowi wyłączny dowód zdarzeń w nim stwierdzonych oznaczenie w sentencji postanowienia o zmianie stwierdzenia nabycia spadku wnioskodawcy jako „Michael R. vel Marceli R.” można ocenić w dwojaki sposób służyło tylko podkreśleniu faktu, że posługuje się on powszechnie również innym nazwiskiem
Skład orzekający
Hubert Wrzeszcz
przewodniczący, sprawozdawca
Mirosław Bączyk
członek
Marian Kocon
członek
Informacje dodatkowe
Wartość precedensowa
Siła: Wysoka
Powoływalne dla: "Ustalanie daty śmierci spadkodawcy w sytuacji istnienia zarówno postanowienia o uznaniu za zmarłego, jak i aktu zgonu; kwestie związane z oznaczaniem stron w postępowaniu sądowym po zmianie imienia i nazwiska zgodnie z prawem obcym."
Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy specyficznej sytuacji kolizji dowodów (postanowienie o uznaniu za zmarłego vs. akt zgonu) oraz kwestii prawa prywatnego międzynarodowego w zakresie zmiany imienia i nazwiska.
Wartość merytoryczna
Ocena: 7/10
Sprawa porusza dwa istotne i często występujące w praktyce problemy prawne: ustalanie daty śmierci spadkodawcy w obliczu sprzecznych dowodów oraz kwestię oznaczania stron, które zmieniły nazwisko zgodnie z zagranicznym prawem. Jest to ciekawe dla prawników zajmujących się prawem spadkowym i cywilnym.
“Akt zgonu ważniejszy niż uznanie za zmarłego? Sąd Najwyższy rozstrzyga spór o datę śmierci spadkodawcy.”
Dane finansowe
koszty postępowania kasacyjnego: 120 PLN
Twój asystent do analizy prawnej
Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.
Powiązane tematy
Pełny tekst orzeczenia
Oryginał, niezmienionyPostanowienie z dnia 25 listopada 2004 r., III CK 611/03 W postępowaniu o zmianę stwierdzenia nabycia spadku domniemanie, że spadkodawca zmarł w chwili oznaczonej w postanowieniu o uznaniu za zmarłego, nie stanowi przeszkody do ustalenia innej daty jego śmierci na podstawie prawidłowo sporządzonego aktu zgonu. Sędzia SN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia SN Mirosław Bączyk Sędzia SN Marian Kocon Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Stephanie F. i Michaela R. vel Marcelego R. przy uczestnictwie Henryka G., Skarbu Państwa reprezentowanego przez Prezydenta Miasta K. i Dyrektora Izby Skarbowej w K. oraz Gminy Miasta K. o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po Leonie R., po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na rozprawie w dniu 25 listopada 2004 r. kasacji uczestnika Henryka G. od postanowienia Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 25 marca 2003 r. oddalił kasację i zasądził od uczestnika postępowania Henryka G. na rzecz wnioskodawców kwotę 120 zł kosztów postępowania kasacyjnego. Uzasadnienie Sąd Rejonowy dla Krakowa-Śródmieścia w Krakowie postanowieniem z dnia 24 maja 1995 r. zmienił – na wiosek Stephanie F. i Michaela R. z dnia 26 czerwca 1994 r. – postanowienie z dnia 4 października 1991 r. o stwierdzenie nabycia spadku po Leonie R., wydane przez ten Sąd, w ten sposób, że stwierdził, iż spadek po wymienionym spadkodawcy zmarłym dnia 12 lutego 1968 r., ostatnio zamieszkałym w Londynie, nabyli na podstawie ustawy: żona spadkodawcy – Eugenia R. oraz jego dzieci – Stephanie F. i Michael R. vel Marceli R. po 1/3 części. Sąd ustalił, że Leon R., urodzony dnia 16 października 1889 r., syn Ozyasza i Gitli z domu H., zmarł dnia 12 lutego 1968 r. w Londynie, gdzie ostatnio stale zamieszkiwał. Jego żona Eugenia R. zmarła dnia 4 września 1986 r. Z jedynego małżeństwa spadkodawcy pochodzi dwoje dzieci: córka Stephanie, nosząca po mężu nazwisko F., i syn Marceli, który zmienił imię i nazwisko w Wielkiej Brytanii na Michael R. Wnioskodawcy przedstawili akt zgonu spadkodawcy z dnia 13 lutego 1968 r., wystawiony w Wielkiej Brytanii. Spadkodawca nie pozostawił testamentu. W skład spadku nie wchodzi gospodarstwo role. Prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego dla Krakowa-Śródmieścia w Krakowie z dnia 31 maja 1990 r. Leon R. został uznany za zmarłego dnia 1 stycznia 1950 r. Na podstawie tego orzeczenia został sporządzony akt zgonu z dnia 5 września 1990 r. Następnie wymieniony Sąd postanowieniem z dnia 4 października 1991 r. stwierdził, że spadek po Leonie R. nabył z ustawy Skarb Państwa. Sąd pierwszej instancji uznał, że przeszkody do uwzględnienia wniosku nie stanowi postanowienie z dnia 31 maja 1990 r. o uznaniu spadkodawcy za zmarłego i akt zgonu z dnia 5 września 1990 r., wskazujący inną datę śmierci niż akt zgonu z dnia 13 lutego 1968 r. przyjął, że nie ma prawnej możliwości uchylenia wymienionego postanowienia o uznaniu za zmarłego (poza ówczesną rewizją nadzwyczajną), a ponadto, że do stwierdzenia daty śmierci spadkodawcy wystarczy akt zgonu z dnia 13 lutego 1968 r. Zdaniem Sądu, zmiana nazwiska wnioskodawcy – dokonana na podstawie prawa angielskiego i nieskuteczna według prawa polskiego – jest nieistotna w sprawie, ponieważ nie budzi żadnych wątpliwości co do tożsamości wnioskodawcy. Rewizje, które wnieśli wszyscy uczestnicy postępowania, zostały oddalone zaskarżonym postanowieniem. Sąd Okręgowy zaaprobował podstawę faktyczną rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji i uzupełnił ją ustaleniami wynikającymi z okoliczności zaistniałych w toku postępowania rewizyjnego. Na tym etapie postępowania doszło bowiem do transkrypcji aktu zgonu z dnia 13 lutego 1968 r. do polskich ksiąg stanu cywilnego (dnia 13 maja 1998 r.), potwierdzenia obywatelstwa polskiego zarówno spadkodawcy, jak i wnioskodawców (w odniesieniu do wnioskodawcy na nazwisko Marceli R.), unieważnienia aktu zgonu z dnia 5 września 1990 r. (decyzja z dnia 15 października 1999 r.) oraz do prawomocnego oddalenia w odrębnym postępowaniu wniosku wnioskodawców o uchylenie postanowienia o uznaniu spadkodawcy za zmarłego. Sąd drugiej instancji podkreślił, że sposób zmiany imienia i nazwiska przez wnioskodawcę oraz jej prawidłowość według prawa polskiego nie mają istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy w sytuacji, gdy sąd jest w stanie ustalić tożsamość spadkodawcy i jego uprawnienie do dziedziczenia. Dodatkowe określenie wnioskodawcy w postanowieniu Sądu pierwszej instancji także jako Marcelego R. służyło tylko podkreśleniu faktu, że posługuje się on powszechnie również innym nazwiskiem. Nawet gdyby przyjąć, że wnioskodawca nie ma podstaw prawnych do używania zmienionego imienia i nazwiska, to nie wpływa to na tytuł i porządek dziedziczenia. Sąd Okręgowy przyjął, że istnienie postanowienia o uznaniu spadkobiercy za zmarłego nie stanowi przeszkody do ustalenia daty jego śmierci na podstawie aktualnego odpisu aktu zgonu, powstałego na skutek transkrypcji aktu zgonu z dnia 13 lutego 1968 r. do polskich ksiąg stanu cywilnego (będącego jedynym aktem zgonu po unieważnieniu aktu zgonu z dnia 5 września 1950 r.). Powołał się tu na okoliczność, że art. 4 ustawy z dnia 29 września 1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz.U. Nr 36, poz. 180 ze zm., dalej: "Pr.a.s.c.") jest normą szczególną w stosunku do art. 31 § 1 k.c. Postanowienie zaskarżył tylko uczestnik postępowania Henryk G. W kasacji opartej na obu podstawach przewidzianych w art. 3931 k.p.c. zarzucił naruszenie przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie art. 31 § 1 k.c. i art. 1 ust. 1 w związku z art. 8 i art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o zmianie imion i nazwisk (jedn. tekst: Dz.U. z 1963 r., Nr 59, poz. 328, ze zm. – dalej: "u.z.i.n.") oraz obrazę art. 234 w związku z art. 539 i art. 365 § 1 k.p.c. Powołując się na te podstawy, wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania albo o zmianę zakwestionowanego orzeczenia i oddalenie wniosku, bądź „o częściową zmianę zaskarżonego postanowienia w zakresie wskazania imienia i nazwiska Michael R. obok Marceli R.”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Rozpoznanie kasacji wymaga rozważenia dwóch kwestii. Pierwsza dotyczy oceny sytuacji, w której sąd rozpoznający wniosek o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku dysponuje z jednej strony prawomocnym postanowieniem o uznaniu za zmarłego, z którego wynika domniemanie co do określonej daty śmierci spadkodawcy, a z drugiej – aktem zgonu, wskazującym inną datę śmierci spadkodawcy, powstałym na skutek transkrypcji do polskich ksiąg stanu cywilnego zagranicznego aktu zgonu spadkodawcy. Druga wiąże się natomiast z problemem zmiany imienia i nazwiska jednego z wnioskodawców i jej znaczeniem dla oznaczenia w sprawie tego wnioskodawcy, gdy wspomniana zmiana jest nieskuteczna według prawa polskiego. Trzeba przyznać, odnosząc się do pierwszej kwestii, że zaistniała w sprawie sytuacja jest szczególna, istnieje bowiem prawomocne postanowienie o uznaniu za zmarłego, z którego wynika – zgodnie z art. 31 § 1 k.c. – domniemanie, że spadkodawca zmarł dnia 1 stycznia 1950 r. Sporządzony jednak został również akt zgonu z dnia 13 lutego 1968 r., transkrybowany do polskich ksiąg stanu cywilnego, w którym stwierdzono, że spadkodawca zmarł dnia 12 lutego 1968 r. Akt zgonu – w myśl art. 4 Pr.a.s.c. – stanowi wyłączny dowód zdarzeń w nim stwierdzonych; jego niezgodność z prawdą może być udowodniona jedynie w postępowaniu sądowym. Jednakże ocenę omawianej sytuacji komplikuje postanowienie art. 539 k.p.c., który stanowi, że dowód, iż osoba uznana za zmarłą albo której zgon został stwierdzony pozostaje przy życiu lub że jej śmierć nastąpiła w innej chwili niż chwila oznaczona w orzeczeniu, może być przeprowadzony tylko w postępowaniu unormowanym w art. 539-543 k.p.c. Przepisy art. 539-543 k.p.c. regulują szczególny tryb uchylania postanowień orzekających uznanie za zmarłego lub stwierdzenie zgonu. Na tle art. 542 zdanie drugie k.p.c., który stanowi, że w wypadku udowodnienia innej chwili śmierci niż oznaczona w postanowieniu o uznaniu za zmarłego, sąd uchyla postanowienie o uznaniu za zmarłego tylko wówczas, gdy równocześnie stwierdza zgon, kontrowersje wywołała kwestia, czy sąd może uchylić (zmienić) postanowienie o uznaniu za zmarłego bez jednoczesnego stwierdzenia zgonu (taki wypadek zachodzi w niniejszej sprawie – stwierdzenie zgonu spadkodawcy jest niedopuszczalne, ponieważ istnieje jego akt zgonu, por. art. 535 k.p.c.). Reprezentowane są dwa stanowiska. Według jednego, sąd może, mimo kategorycznego brzmienia art. 542 zdanie drugie k.p.c., uchylić (zmienić) postanowienie o uznaniu za zmarłego w wypadku udowodnienia innej chwili śmierci niż oznaczona w postanowieniu nawet wówczas, gdy nie ma podstaw do jednoczesnego stwierdzenia zgonu. Argumentem przemawiającym na rzecz tego stanowiska jest art. 539 k.p.c., z którego wynika, że tylko w postępowaniu uregulowanym w art. 539-543 k.p.c. można wykazać inną datę śmierci zaginionego niż wskazana w postanowieniu. W myśl drugiego zapatrywania, uchylenie postanowienia o uznanie za zmarłego w wypadku udowodnienia innej daty śmierci jest dopuszczalne – zgodnie z art. 542 zdanie drugie k.p.c. – tylko wówczas, gdy sąd równocześnie stwierdza zgon; w razie niespełnienia tej przesłanki uchylenie lub zmiana prawomocnego postanowienia o uznaniu za zmarłego może nastąpić tylko w drodze skargi o wznowienie postępowania (art. 524 § 1 k.p.c.). Takie stanowisko zajęło orzecznictwo i część doktryny (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 października 1968 r., III CZP 78/68, OSNCP 1969, nr 6, poz. 105 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 2002 r., III CKN 898/00, OSNC 2003, nr 6, poz. 89). Zajęcie pierwszego stanowisko pozwoliłoby usunąć konflikt pomiędzy postanowieniem o uznaniu za zmarłego a aktem zgonu spadkodawcy, gdyż uzasadniałoby zawieszenie postępowania o zmianę postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku do czasu przeprowadzenia postępowania o uchylenie (zmianę) postanowienia o uznaniu za zmarłego. Jednakże stanowisko to, co istotne, jest ewidentnie sprzeczne z art. 542 zdanie drugie k.p.c. Ponadto przytoczony przepis dopuszcza zastąpienie wynikającego z art. 31 § 1 k.c. domniemania śmierci osoby zaginionej jedynie przez stwierdzenie jej zgonu (śmierć niewątpliwa) i w tych granicach przewiduje możliwość „weryfikacji” daty śmierci oznaczonej w postanowieniu o uznaniu za zamarłego. Należy tu także przypomnieć, że wniosek o uchylenie postanowienia o uznaniu spadkodawcy za zamarłego został prawomocnie oddalony, ponieważ z powodu istnienia aktu zgonu nie było podstaw, mimo ustalenia innej daty śmierci niż oznaczona w postanowieniu o uznaniu za zmarłego, do stwierdzenia zgonu spadkodawcy. W okolicznościach sprawy niezbędne staje się zatem rozważenie konsekwencji zastosowania drugiego zapatrywania. Zakłada ono, że jedynym środkiem prawnym weryfikacji postanowienia o uznaniu za zmarłego w zakresie daty śmierci, gdy ustalono, że osoba zaginiona zmarła w innej dacie niż oznaczona w postanowieniu o uznanie za zmarłego i zachodzi brak podstaw do stwierdzenia zgonu, jest wznowienie postępowania. Wykorzystanie tej możliwości wymaga jednak zachowania określonych terminów (art. 407 i art. 408 k.p.c.). Rzecz w tym, że wskazane terminy w niniejszej sprawie już upłynęły, a więc zasadniczo wznowienie postępowania nie wchodzi w grę. Powstaje pytanie, podstawowe dla oceny kasacji, czy w takiej sytuacji sąd, wobec niemożności wykazania w drodze postępowania uregulowanego w art. 539-443 k.p.c. innej daty śmierci spadkodawcy niż wynikająca z postanowienia o uznaniu z zamarłego, „obowiązywania” domniemania z art. 31 § 1 k.c. oraz z powodu niedopuszczalności wznowienia postępowania o uznanie za zmarłego, powinien przyjąć taką datę śmierci, jaka wynika z postanowienia o uznaniu za zmarłego, mimo że posiada akt zgonu wskazujący inną datę śmierci spadkodawcy. Przedstawiona kwestia była już przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego we wspomnianej sprawie o uchylenie postanowienia o uznaniu spadkodawcy za zmarłego. W uzasadnieniu postanowienia z dnia 26 czerwca 2002 r., III CKN 898/00, Sąd Najwyższy stwierdził, że zgodnie z art. 4 Pr.a.s.c. wyłącznym dowodem zdarzeń z dziedziny praw stanu cywilnego są akty stanu cywilnego, a ich niezgodność z prawdą może być udowodniona jedynie w postępowaniu sądowym. Jeżeli więc został sporządzony akt zgonu osoby zmarłej i jest on zgodny z prawdą, to wcześniejsze postanowienie o uznaniu za zmarłego nie ma w tym zakresie żadnej mocy dowodowej oraz nie spełnia i nie może spełniać w obrocie prawnym jakiejkolwiek funkcji. Ponadto Sąd Najwyższy podkreślił, że postanowienia o uznaniu za zmarłego lub stwierdzeniu zgonu nie są „konkurencją” dla aktów stanu cywilnego, lecz – w określonych sytuacjach – stanowią tylko ich podłoże (art. 535 k.p.c. oraz art. 10 ust. 3 i art. 26 Pr.a.s.c.). W takim ujęciu – zdaniem Sądu Najwyższego – należy rozpatrzyć sytuację zaistniałą w niniejszej sprawie. Nie ulega wątpliwości, że postanowienie o uznaniu za zmarłego jest źródłem domniemania, o którym mowa w art. 31 § 1 k.c. Domniemanie to może być obalone jedynie w postępowaniu o uchylenie postanowień orzekających uznanie za zmarłego lub stwierdzenie zgonu (art. 539 k.p.c.). Jednakże w wypadku, gdy istnieje prawidłowo sporządzony akt zgonu, to – zgodnie z art. 4 Pr.a.s.c. – tylko on stanowi dowód na okoliczność, że osoba, której dotyczy, zmarła i kiedy zgon nastąpił. W takim wypadku nie chodzi o to, że na podstawie aktu zgonu miałoby dojść, poza szczególnym postępowaniem uregulowanym w art. 539-543 k.p.c. i skargą o wznowienie postępowania, do przeprowadzenia dowodu, że osoba, której dotyczy postanowienie o uznaniu za zmarłego, zmarła w innej chwili niż oznaczona w tym postanowieniu, ponieważ mamy tu już do czynienia z istnieniem dowodu na tę okoliczność. Można zatem stwierdzić, że gdy został sporządzony akt zgonu stanowiący – zgodnie z art. 4 Pr.a.s.c. – wyłączny dowód stwierdzonego w nim zdarzenia , nie obowiązuje domniemanie z art. 31 § 1 k.c. oparte na postanowieniu o uznaniu za zmarłego. Funkcja postanowienia o uznaniu za zmarłego, doniosła z prawnego punktu widzenia, realizuje się bowiem jedynie wtedy, gdy istnieje niepewność co do losu osoby uznanej za zmarłą i zachodzi potrzeba jego prawnego unormowania, gdy zostanie natomiast sporządzony akt zgonu (nie chodzi tu o akt zgonu wystawiony na podstawie postanowienia o uznaniu za zmarłego), to wymienione postanowienie nie może już pełnić swojej funkcji. Uzasadniona jest więc teza, że w postępowaniu o zmianę stwierdzenia nabycia spadku domniemanie, iż spadkodawca zmarł w chwili oznaczonej w postanowieniu o uznaniu za zmarłego, nie stanowi przeszkody do ustalenia innej daty jego śmierci na podstawie zgodnego z prawdą aktu zgonu. Z przedstawionych powodów należało uznać, że nieuzasadniony jest zarzut skarżącego, iż Sąd Apelacyjny, ustalając na podstawie aktu zgonu spadkodawcy inna datę jego śmierci niż oznaczona w postanowieniu o uznaniu za zmarłego, naruszył art. 31 § 1 k.c. oraz art. 234 w związku z art. 539 k.p.c. i art. 365 § 1 k.p.c. Zaskarżone postanowienie – zdaniem skarżącego – zapadło także z naruszeniem art. 1 ust. 1 w związku z art. 8 i art. 9 u.z.i.n., które polega na „uznaniu, że zmiana imienia i nazwiska przez obywatela polskiego według prawa obcego wywiera skutki prawne w Polsce i w związku z tym dopuszczalne jest wskazanie w sentencji orzeczenia Sądu pierwszej instancji przyjętych z naruszeniem prawa polskiego nowych imienia i nazwiska wnioskodawcy”. Ocena przytoczonego zarzutu wymaga rozróżnienia dwóch zagadnień: pierwsze dotyczy kwestii, czy zmiana imienia i nazwiska (Marceli R. na Michael R.) dokonana przez wnioskodawcę będącego obywatelem polskim jest skuteczna, a drugie wiąże się ze sposobem oznaczenia wnioskodawcy w postanowieniu o zmianę stwierdzenia nabycia spadku. Pierwsze zagadnienie dotyczy problematyki prawa właściwego dla imienia i nazwiska oraz ich zmiany. W polskim prawie prywatnym międzynarodowym brak normy wskazującej prawo właściwe dla nazwiska, w doktrynie panuje jednak zgoda, że nazwisko osoby fizycznej i jego ochrona podlegają statutowi personalnemu tej osoby, czyli jej prawu ojczystemu (znajduje tu odpowiednie zastosowanie art. 9 § 1 ustawy z dnia 12 listopada 1965 r. − Prawo prywatne międzynarodowe, Dz.U. Nr 46, poz. 290 ze zm.). Prawem ojczystym jest prawo tego państwa, którego obywatelem jest osoba fizyczna; jedynie w braku obywatelstwa jakiegokolwiek państwa lub niemożności ustalenia obywatelstwa prawem ojczystym osoby jest prawo tego państwa, w którym ma ona miejsce zamieszkania (art. 3 p.p.m.). Ponieważ wnioskodawca Marceli R. vel Michael R. ma obywatelstwo polskie, do jego imienia i nazwiska ma zastosowanie prawo polskie, bez względu na to, czy ma on także obywatelstwo obce (por. art. 2 § 1 p.p.m.). W nauce sporna jest kwestia, w jaki sposób ustalić prawo właściwe dla zmiany nazwiska wynikającej ze zdarzeń rodzinnoprawnych, nie ma jednak potrzeby bliższego podejmowania tej kwestii, ponieważ w niniejszej sprawie ona nie występuje. Trzeba zatem ustalić prawo właściwe dla zmiany imienia i nazwiska niewynikającej ze zdarzeń rodzinnoprawnych. Należy przyjąć, że również w tym zakresie właściwe jest prawo ojczyste, a więc w odniesieniu do wnioskodawcy – prawo polskie. Za takim stanowiskiem przemawia też art. 1 ust. 1 u.z.i.n., z którego wynika, że zmiana imienia lub nazwiska obywatela polskiego na inne wskazane przez niego imię lub nazwisko może nastąpić na jego wniosek na zasadach określonych w przepisach ustawy o zmianie imion i nazwisk. To oznacza, że zmiana imienia i nazwiska dokonana przez wnioskodawcę byłaby skuteczna tylko wtedy, gdyby została przeprowadzona zgodnie z wymaganiami przewidzianymi przez prawo polskie. W szczególności konieczne byłoby współdziałanie właściwego organu (administracyjnego) i wydanie stosownej decyzji (por. art. 8 i art. 9 u.z.i.n.), w niniejszej sprawie ustalono zaś, że wnioskodawca „dokonał” zmiany imienia i nazwiska zgodnie z prawem angielskim przez własne oświadczenie, bez udziału organu państwowego. Taką zmianę imienia i nazwiska należało – według prawa polskiego jako właściwego do jej dokonania – uznać za nieskuteczną. Kwestia oznaczenia w sentencji postanowienia osoby wnioskodawcy, który „dokonał” zmiany imienia i nazwiska, wiąże się z art. 325 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Przytoczony przepis stanowi, że sentencja wyroku powinna zawierać wymienienie sądu, sędziów, protokolanta oraz prokuratora, jeżeli brał udział w sprawie, datę i miejsce rozpoznania sprawy i wydania wyroku, wymienienie stron i oznaczenie przedmiotu sprawy oraz rozstrzygnięcie sądu o żądaniach stron. W literaturze zaznacza się, że oznaczenie stron w sentencji orzeczenia powinno być dokładne i obejmować pełne imię i nazwisko. W tym stanie rzeczy oznaczenie w sentencji postanowienia o zmianie stwierdzenia nabycia spadku wnioskodawcy jako „Michael R. vel Marceli R.” można ocenić w dwojaki sposób. Po pierwsze, można twierdzić, że sąd, oznaczając uczestnika postępowania, powinien wskazać takie imię i nazwisko tego uczestnika, jakie jest zgodne z właściwym prawem. Zatem Sąd powinien w sentencji wymienionego postanowienia oznaczyć wnioskodawcę – po ustaleniu, że zmiana imienia i nazwiska jest nieskuteczna według prawa polskiego jako właściwego – tylko jego dotychczasowym imieniem i nazwiskiem (Marceli R.). Według tego zapatrywania, umieszczenie w sentencji postanowienia dodatkowo zmienionego imienia i nazwiska wnioskodawcy należałoby ocenić jako naruszenie art. 325 k.p.c. i wskazanych w kasacji przepisów ustawy o zmianie imion i nazwisk. Po drugie, można argumentować, że użycie w sentencji postanowienia obok imienia i nazwiska „Marceli R.” także imienia i nazwiska „Michael R.” zmierzało jedynie do precyzyjniejszego oznaczenia wnioskodawcy, uwzględniającego okoliczność, że wnioskodawca powszechnie używa zmienionego imienia i nazwiska. Użycie obu imion i nazwisk nie przesądza natomiast tego, czy wnioskodawca ma prawo używać zmienionego imienia i nazwiska, czy też może posługiwać się tylko imieniem i nazwiskiem sprzed ich zmiany. Sądy obu instancji odrzuciły pierwsze stanowisko i opowiedziały się zgodnie za drugim. Sąd Najwyższy – oceniając to zapatrywanie w ten sposób, że umożliwia ono wyłącznie ściślejsze określenie tożsamości wnioskodawcy, gdy powszechnie posługuje się on zmienionym imieniem i nazwiskiem, a nie ma wątpliwości, że każde z imion i nazwisk wskazanych w sentencji postanowienia odnosi się do tej samej osoby oraz nie przesądza kwestii, czy zmiana imienia i nazwiska jest skuteczna według właściwego prawa – uznał, że oznaczenie wnioskodawcy w sentencji postanowienia o zmianie stwierdzenia nabycia spadku nie narusza wskazanych w kasacji przepisów ustawy o zmianie imion i nazwisk. Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39312 k.p.c. oraz art. 520 § 3 w związku z art. 39319 i art. 391 k.p.c.).
Potrzebujesz pomocy prawnej?
Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.
Zadaj pytanie Asystentowi AI