III Ca 697/22

Sygn. akt III Ca 697/22 UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 7 lutego 2022 r., wydanym w sprawie z powództwa P. K. (1) przeciwko J. K. o opróżnienie lokalu mieszkalnego, Sąd Rejonowy dla Łodzi – Widzewa w Łodzi nakazał pozwanej opróżnienie lokalu mieszkalnego Nr (...) położonego w Ł. przy ul. (...) , ustalił, że nie przysługuje jej uprawnienie do zawarcia umowy najmu lokalu socjalnego oraz zasądził od niej na rzecz powoda kwotę 440,00 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. Apelację od tego orzeczenia wniosła pozwana, zaskarżając je orzeczenie w całości, domagając się jego „(…) uchylenia i oddalenia powództwa w całości (…) – co należy zapewne rozumieć jako niezbyt udolnie sformułowane przez pełnomocnika żądanie wydania orzeczenia reformatoryjnego – wraz z zasądzeniem od powoda na rzecz pozwanej zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych oraz zasądzenia od powoda na rzecz pozwanej zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych, jak również zarzucając naruszenie: ⚫ art. 233 § 1 k.p.c. polegające na przekroczeniu granicy swobodnej oceny dowodów, w szczególności błędne uznanie, jakoby pozwana nie przyczyniała się do utrzymania nieruchomości oraz małoletniej córki, podczas gdy z załączonej przez nią historii operacji bankowych wynika, że pozwana regularnie uiszcza kwoty z tego tytułu zarówno na konto powoda, jak i na konto córki; ⚫ art. 212 § 2 k.p.c. polegające na niezwróceniu przez sąd uwagi pozwanej na celowość ustanowienia pełnomocnika procesowego w sytuacji, gdy jej stanowisko uzasadniało podejrzenie, że chociaż nie zgadza się ze stanowiskiem powoda, to jednak nie jest w stanie samodzielnie podjąć odpowiedniej obrony i nie rozumie konsekwencji dokonywanych wyborów procesowych, a takie zachowanie, z perspektywy jej interesu wewnętrznie sprzeczne i niekorzystne, niewątpliwie winno było zwrócić uwagę Sądu I instancji, na który ustawodawca nałożył w art. 212 § 2 k.p.c. obowiązek reagowania stosownie do okoliczności, gdy zachodzi potrzeba zapobieżenia nierówności podmiotów toczącego się postępowania, a więc wówczas, gdy strona z uwagi na swoją nieporadność nie jest w stanie zrozumieć istoty prowadzonego postępowania i podjąć w związku z tym stosownych czynności procesowych; ⚫ art. 6 k.c. poprzez jego błędne zastosowanie przejawiające się nałożeniem na pozwaną obowiązku udowodnienia, że jej zachowanie nie było rażąco naganne i nie uniemożliwiało wspólnego zamieszkiwania, podczas gdy to na powodzie ciążył obowiązek wykazania, że zachowanie pozwanej było rażąco naganne i uniemożliwiało wspólne zamieszkiwanie; ⚫ art. 13 ust. 2 w związku z art. 11 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 725) poprzez uwzględnienie powództwa pomimo nieskierowania przez powoda do pozwanej pisemnego upomnienia, co w doktrynie uważa się za warunek konieczny dla skorzystania regulacji z art. 13 ust. 2 tej ustawy. Ponadto skarżąca wniosła o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z załączonych do apelacji wydruków rachunków, historii operacji bankowych oraz dokumentów ubezpieczeniowych – celem wykazania przyczyniania się pozwanej do utrzymania córki, opłacania przez pozwaną czynszu oraz ubezpieczenia córki oraz o zwrócenie się przez Sąd do Szkoły Podstawowej nr (...) w Ł. o przesłanie informacji, czy pozwana pozostaje w kontakcie z placówką, jeśli tak, to od jakiego czasu i które z rodziców małoletniej P. K. (2) uczestniczy w spotkaniach z nauczycielami. Na rozprawie apelacyjnej w dniu 24 stycznia 2024 r. powód wniósł o oddalenie apelacji oraz o zasądzenie na jego rzecz od pozwanej zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, jak również pominięcia zawartych w apelacji wniosków dowodowych. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja okazała się zasadna i jako taka skutkowała zmianą zaskarżonego orzeczenia, choć z zupełnie innych przyczyn niż te, na które wskazuje autor złożonego środka odwoławczego. Sąd odwoławczy jednak nie jest związany postawionymi w apelacji zarzutami dotyczącymi prawa materialnego i ma obowiązek z urzędu zbadać, czy Sąd niższej instancji prawo to zastosował w sposób prawidłowy, prowadzący do właściwego rozstrzygnięcia o zasadności powództwa. Sąd Rejonowy nie popełnił błędów przy ustalaniu tych okoliczności faktycznych opisanych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, które rzeczywiście należy uznać za istotne dla rozstrzygnięcia sprawy – wobec czego Sąd II instancji może przyjąć te ustalenia za własne. Odnotować jednak trzeba, że pozostała część ustalonych faktów została przez ten Sąd błędnie zidentyfikowana jako istotne dla rozstrzygnięcia sprawy w kontekście wymienionych w art. 13 ust. 2 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 725), zwanej dalej u.o.p.l., przesłanek zasadności dochodzonego roszczenia. W swoim pozwie oraz w złożonych na rozprawie wyjaśnieniach P. K. (1) sformułował podstawę faktyczną swego powództwa, opisując okoliczności, które w jego ocenie uzasadniają uwzględnienie jego żądań na gruncie przywołanego przepisu prawa, wskazując, że jego partnerka J. K. , z którą wspólnie zamieszkuje w przedmiotowym lokalu: ⚫ nawiązała intymne relacje z innymi mężczyznami; ⚫ nie odzywa się do niego i nie utrzymuje z nim kontaktów; ⚫ ich rozmowy kończą się awanturami (ostatecznie, składając wyjaśnienia na rozprawie, powód oświadczył, że doszło tylko do jednej awantury, we wrześniu 2021 r.); ⚫ angażuje w konflikt ich małoletnie dziecko, co dla dziecka jest sytuacją traumatyczną; ⚫ wbrew wcześniejszym uzgodnieniom nie partycypuje w kosztach utrzymania zajmowanego lokalu; ⚫ nie poświęca czasu ich małoletniemu dziecku i nie przyczynia się do jego utrzymania; ⚫ nie gotuje posiłków i nie odkurza mieszkania, co dla powoda jest sytuacją nieakceptowalną i uniemożliwia mu wspólne zamieszkiwanie. Ponadto powód podniósł, że: ⚫ telefonował do niego obecny kochanek pozwanej i kierował wobec niego groźby oraz że ⚫ pozwana umawiała się z nim, że w sytuacji, gdy nawiąże intymne relacje z innymi mężczyznami, to opuści lokal, ale zobowiązania tego nie dotrzymuje. Zadaniem Sądu orzekającego jest w pierwszej kolejności stwierdzenie, czy i ewentualnie które spośród okoliczności przywoływanych przez powoda w ramach podstawy faktycznej dochodzonego roszczenia uzasadniają uwzględnienie tego roszczenia na gruncie prawa materialnego – a więc czy mają wpływ na merytoryczny wynik postępowania – a w dalszej kolejności, przeprowadzenie postępowania dowodowego co do tych faktów, które okazały się istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, chyba że możliwe jest uznanie ich za bezsporne pomiędzy stronami. W sprawie niniejszej oznaczało to konieczność rozważenia przed wszystkim, czy wskazywane przez P. K. (1) okoliczności mogą wypełniać przewidzianą w art. 13 ust. 2 u.o.p.l. przesłankę rażąco nagannego postępowania pozwanej, uniemożliwiającego powodowi wspólne z nią zamieszkiwanie, gdyż w przeciwnym wypadku nie było potrzeby ich ustalania w toku postępowania dowodowego jako pozbawionych znaczenia dla kwestii zasadności powództwa. Zauważyć w tym miejscu należy, że celem i funkcją art. 13 ust. 2 u.o.p.l. jest zapewnienie współuprawnionemu prawa do korzystania z lokalu w warunkach, gdy drugi z uprawnionych, wbrew zasadom współżycia społecznego, uniemożliwia mu takie zamieszkiwanie, a stopień natężenia (nasilenia) złej woli w jego zachowaniu ma postać rażącą w znaczeniu obiektywnym. Zachowanie to musi być naganne w stopniu radykalnie wysokim i czynić wspólne zamieszkiwanie niemożliwym. Nie ulega wątpliwości, że szczególnie nagannym postępowaniem uniemożliwiającym wspólne zamieszkiwanie jest przede wszystkim stosowanie przemocy w rodzinie zdefiniowane w art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 1249 ze zm.). Przydatne w kontekście oceny przez Sąd spełnienia opisywanej przesłanki może być odwołanie się do poglądu Sądu Najwyższego przedstawionego w uchwale pełnego składu (...) z dnia 13 stycznia 1978 r., III CZP 30/77, OSNCP Nr 3 z 1978 r., poz. 39, teza VI, gdzie wskazano, że rażąco naganne postępowanie ma miejsce zwłaszcza wtedy, gdy stałe nadużywanie przez małżonka alkoholu, wywoływanie awantur i dopuszczanie się aktów przemocy stanowi zagrożenie dla życia, zdrowia lub spokoju pozostałego małżonka i innych członków rodziny, zwłaszcza małoletnich dzieci. Uchwała ta dotyczy wprawdzie interpretacji art. 58 k.r.o. , jednak Sąd odwoławczy nie ma wątpliwości, że dorobek orzecznictwa i doktryny dotyczący przesłanki określonej w art. 58 § 2 zd. II k.r.o. można z powodzeniem zastosować także na gruncie art. 13 ust. 2 u.o.p.l. Przewidziane w obu tych przepisach przesłanki są w istocie tożsame, a jeśli chodzi różnicę w sposobie ich zredagowania, to wypada zgodzić się z poglądem Sądu Najwyższego, który w uzasadnieniu tezy VI przywołanej wyżej uchwały stwierdził, że użyty w art. 58 § 2 zd. II k.r.o. zwrot „wypadek wyjątkowy” nie jest samodzielną przesłanką orzeczenia eksmisji, w powiązaniu bowiem z dalszą treścią tego zdania oznacza tyle, że sąd w wyroku rozwodowym może orzec eksmisję tylko wyjątkowo, a mianowicie jedynie wtedy, gdy zawinione przez małżonka jego rażąco naganne postępowanie uniemożliwia dalsze wspólne zamieszkiwanie rozwiedzionych małżonków – a więc jest to ten sam wyjątkowy wypadek, w jakim eksmisja mogłaby zostać orzeczona na gruncie art. 13 ust. 2 u.o.p.l. Wskazać zatem należy, że przesłanka ta może zostać uznana za spełnioną jedynie wówczas, gdy jeden ze współlokatorów nie tylko postępuje w sposób rażąco naganny wobec drugiej osoby korzystającej ze wspólnego lokalu mieszkalnego, ale to zachowanie, zasługujące na jednoznacznie negatywną, obiektywnie, ocenę, wywołuje ściśle określony skutek w postaci zupełnego wykluczenia możliwości wykorzystywania mieszkania zgodnego z jego przeznaczeniem przez współlokatora, a pomiędzy wykluczeniem tej możliwości po jego stronie a sposobem zachowania potencjalnie eksmitowanego musi istnieć adekwatny związek przyczynowy. Nie spełnia tych kryteriów sytuacja, w której jeden z lokatorów nie wyklucza, lecz jedynie ogranicza drugiemu możliwość zaspakajania potrzeb mieszkaniowych w taki sposób, w jaki wynika z upodobań, czy też szczególnych wymagań drugiej strony (tak w wyroku SA w Krakowie z dnia 30 października 2019 r., I ACa 1209/18, niepubl.). Zachowanie lokatora powinno być więc nie tylko naganne, lecz „rażąco naganne” i zarazem uniemożliwiać (a nie tylko utrudniać) wspólne zamieszkiwanie. Orzeczenie eksmisji traktowane jest przez ustawodawcę jako coś wyjątkowego, zatem naganność postępowania lokatora powinna cechować się bardzo wysokim stopniem intensywności. Podobnie w doktrynie prawa podnosi się, że musi chodzić o zachowanie szczególnie drastyczne, a sąd powinien stosować ten środek represji w zupełnie skrajnych, a zatem i nadzwyczaj rzadkich przypadkach. Eksmisji natomiast nie uzasadniają na ogół nawet działania złośliwe współlokatora, gdyż z pewnością są one uciążliwe, ale nie rażąco naganne. Odnosząc te uwagi do okoliczności powoływanych przez P. K. (1) w ramach podstawy prawnej dochodzonego roszczenia, uznać należy, że powód – a w ślad za nim także i Sąd I instancji – dokonali błędnej interpretacji przewidzianej w art. 13 ust. 2 u.o.p.l. przesłanki rażąco nagannego postępowania współlokatora, które miałoby uniemożliwiać wspólne z nim zamieszkiwanie. W ocenie Sądu odwoławczego, żaden z opisywanych w pozwie faktów – choćby nawet potwierdziło je postępowanie dowodowe – nie mógłby świadczyć o tym, by pozwana postępowała wobec powoda w sposób rażąco naganny w powyżej przedstawionym rozumieniu, jak również aby jej zachowanie nie tylko łączyło się dla powoda z niedogodnościami, ale uniemożliwiało mu wspólne z nią zamieszkiwanie. Z pewnością przesłanką roszczenia eksmisyjnego wynikającego z art. 13 ust. 2 u.o.p.l. nie mogłoby być ewentualne utrzymywanie przez J. K. stosunków intymnych z innymi mężczyznami wbrew życzeniom powoda, ponieważ potencjalna świadomość takiego stanu rzeczy – choć bezsprzecznie nie wpływa pozytywnie na relacje w związku stron – nie może zostać zakwalifikowana zagrożenie dla życia, zdrowia lub choćby spokoju współlokatorów pozostające w adekwatnym związku przyczynowym z zajmowaniem wspólnego lokalu przez pozwaną; powód nie przedstawił żadnych twierdzeń ani dowodów na okoliczność tego rodzaju związku. P. K. (1) powołuje się wprawdzie przy tej okazji także na wcześniejsze uzgodnienia pomiędzy stronami, z których miałoby wynikać, że jego partnerka zobowiązała się w razie nawiązania tego rodzaju stosunków opuścić wspólnie zajmowany lokal, jednak oczywiste jest, że ewentualne niedotrzymanie tego rodzaju zobowiązania nie wypełnia przesłanki z art. 13 ust. 2 u.o.p.l. i nie stanowi podstawy dochodzenia eksmisji w oparciu o ten przepis, a co najwyżej uzasadniać może roszczenie powoda o wykonanie zobowiązań ex contractu . Nie stanowią także rażąco nagannego postępowania uniemożliwiającego wspólne zamieszkiwanie stron nieporozumienia pomiędzy nimi skutkujące ochłodzeniem stosunków pomiędzy partnerami, co objawia się zaprzestaniem rozmów i wzajemnych kontaktów oraz incydentalną awanturą domową, która miała miejsce – według twierdzeń P. K. (1) – gdy powód uważał, że partnerka powinna go informować o relacjach utrzymywanych z innymi mężczyznami, zaś pozwana była w tej kwestii odmiennego zdania. Jasne jest, że objawiający się w ten sposób brak harmonii stosunków pomiędzy rodzicami nie może korzystnie wpływać – jak w każdej rodzinie – na komfort psychiczny ich małoletniego dziecka, niemniej jednak z relacji powoda nie wynika w żadnym razie, by konsekwencje te były na tyle drastyczne, aby uzasadniały nakazanie J. K. opróżnienie lokalu. Nie uniemożliwia także wspólnego zamieszkiwania stron ewentualny fakt nieprzyczyniania się przez pozwaną do kosztów utrzymywania zajmowanego lokalu lub do alimentacji dziecka stron, a powodowi – o ile okoliczności te odpowiadają prawdzie – przysługują względem partnerki odpowiednie roszczenia zmierzające do uzyskania od niej, nawet na drodze sądowej, środków pieniężnych na te cele przeznaczonych. Irrelewantne w kontekście uwzględnienia wytoczonego powództwa jest także i to, że J. K. nie spełnia oczekiwań powoda w zakresie wykonywania prac domowych lub sposobu wykonywania przez nią pieczy nad małoletnim dzieckiem. Podkreślić należy, że przewidziana w art. 13 ust. 2 u.o.p.l. procedura eksmisji współlokatora nie służy rozwiązywaniu konfliktów rodzinnych i partnerskich, a nieporozumienia pomiędzy stronami, ich wzajemne oraz zewnętrzne relacje (także intymne) nie stanowią przesłanek do zastosowania wskazanego przepisu, o ile nie mają postaci zachowań rażąco nagannych i uniemożliwiających wspólne zamieszkiwanie. Dodać należy jeszcze, że przesłanki z art. 13 ust. 2 u.o.p.l. nie wypełnia także fakt kierowania jakichkolwiek gróźb wobec powoda przez znajomych pozwanej, gdyż zachowania takie – choć bezsprzecznie naganne – nie są zachowaniami samego współlokatora, o których mowa w przywołanym przepisie. Powyższe uwagi prowadzą do wniosku, że prawidłowa wykładnia art. 13 ust. 2 u.o.p.l., a w szczególności przewidzianej tam przesłanki rażąco nagannego postępowania uniemożliwiającego wspólne zamieszkiwanie stron, powinna skutkować uznaniem przez Sąd meriti , że okoliczności objęte podstawą faktyczną roszczenia P. K. (1) tej przesłanki nie mogą wypełniać, a wobec tego nie stanowią faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i w świetle art. 227 k.p.c. zbędne jest prowadzenie co do nich postępowania dowodowego w celu stwierdzenia, czy twierdzenia powoda co do tych faktów odpowiadają rzeczywistemu stanowi rzeczy, gdyż nawet ustalenie ich prawdziwości nie uzasadniałoby uwzględnienia powództwa. W efekcie bez znaczenia dla uwzględnienia wniosków apelacyjnych pozostaje zarzut dotyczący błędnego ustalenia przez Sąd Rejonowy faktów związanych z przyczynianiem się pozwanej do utrzymania mieszkania i alimentacji córki, gdyż okoliczności te, niezależnie od prawidłowości poczynionych ustaleń, nie uniemożliwiają powodowi wspólnego zamieszkiwania z pozwaną; z tych też przyczyn Sąd II instancji pominął również, w oparciu o art. 235 2 § 1 pkt. 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 zd. I k.p.c. , wnioski dowodowe zawarte w apelacji jako zmierzające do wykazania tych faktów jako nieistotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Trudno też sensownie rozpatrywać kwestionowaną w apelacji problematykę rozłożenia przez Sąd meriti ciężaru dowodu pomiędzy stronami, skoro ciężar ten może odnosić się wyłącznie do okoliczności istotnych dla wyniku postępowania, a takie fakty nie zostały przez żadną ze stron powołane; przyznać trzeba, że w świetle art. 6 k.c. to powód winien wykazać okoliczności świadczące o rażąco nagannym postępowaniu pozwanej, które uniemożliwia wspólne z nią zamieszkiwanie, jednak okoliczności takie nie tylko nie zostały przez niego udowodnione, ale nawet nie pojawiły się w przedstawianych przez niego twierdzeniach faktycznych. Bez wpływu na wynik postępowania pozostaje również zarzut naruszenia przez Sąd art. 212 § 2 k.p.c. , gdyż – niezależnie od tego, czy w rzeczywistości zachodziła przesłanka do zastosowania tego przepisu w postaci nieporadności pozwanej – zaskarżone rozstrzygnięcie i jego ewentualna nieprawidłowość miały swe źródło nie w spowodowanym brakiem niezbędnej pomocy prawnej zaniechaniu podjęcia przez J. K. odpowiednich dla obrony jej interesów czynności procesowych, ale w nieprawidłowym zastosowaniu przez Sąd prawa materialnego. Ostatecznie bowiem stwierdzić trzeba, że Sąd I instancji wysoce nieprawidłowo zinterpretował treść art. 13 ust. 2 u.o.p.l., uznając za rażąco naganne postępowanie J. K. , które uniemożliwia powodowi wspólne z nią zamieszkiwanie, zachowanie pozwanej wynikające z powoływanych przez P. K. (1) okoliczności. Relacja powoda, abstrahując od kwestii jej zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy, świadczy wprawdzie o tym, że pomiędzy stronami istnieje konflikt i dochodzi do nieporozumień, jednak opisywana sytuacja ani nie wiąże się z jakimikolwiek zachowaniami pozwanej, którym można by przypisywać cechy rażącej naganności, ani też nie uniemożliwiają zamieszkiwania z nią w tym samym lokalu. Nie można podzielić stanowiska P. K. (1) , który zdaje się sądzić, że ewentualny rozpad jego związku z pozwaną i wynikający z tego konflikt uzasadnia nakazanie przez Sąd opróżnienia przez nią lokalu, który wszakże wspólnie wynajmują. Bezsprzecznie nieporozumienia pomiędzy stronami powodują, że wspólne zamieszkiwanie jest dla nich (a także dla ich dziecka) mniej komfortowe niż miało to miejsce wówczas, gdy stosunki pomiędzy partnerami układały się w pełni harmonijnie, jednak utrudnienia takie nie są bynajmniej równoznaczne z zaistnieniem rozważanej powyżej przesłanki zawartej w art. 13 ust. 2 u.o.p.l., a stanowisko Sądu Rejonowego w tym względzie musi zostać uznane za daleko odbiegające od prawidłowego jej rozumienia. Zarzut taki w apelacji nie został postawiony, jednak – jak już nadmieniono wyżej – nie zwalniało to Sądu odwoławczego od obowiązku rozważenia tej kwestii z urzędu, ponieważ wiąże się ona z prawidłowością zastosowania w sprawie przepisów materialnoprawnych. Już z tego względu roszczenie powoda nie może zostać uznane za zasadne, a wobec tego nie jest konieczne rozważanie trafności zarzutu apelacyjnego odwołującego się do oceny kwestii konieczności podjęcia przez powoda przed wytoczeniem powództwa szczególnego aktu staranności polegającego na skierowaniu do pozwanej pisemnego upomnienia, ponieważ rozstrzygnięcie tego zagadnienia pozostaje bez znaczenia dla uwzględnienia wniosków apelacyjnych. W efekcie powyższego, Sąd II instancji na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo. O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie wynikającej z art. 98 k.p.c. zasady odpowiedzialności za wynik procesu, w myśl której strona przegrywająca sprawę powinna zwrócić przeciwnikowi poniesione przez niego koszty postępowania. Na koszty poniesione w sprawie niniejszej przez skarżącą złożyły się: opłata od apelacji w kwocie 200,00 zł oraz koszty zastępstwa procesowego, obliczone w oparciu o § 10 ust. 1 pkt 1 w związku z § 7 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (tj. Dz. U. z 2023 r., poz. 1964 ze zm.) na kwotę 120,00 zł – co daje w sumie 320,00 zł; o obowiązku uiszczenia odsetek ustawowych za opóźnienie od przyznanej należności orzeczono na postawie art. 98 § 1 1 k.p.c.