III CA 111/16

Sygn. akt III Ca 111/16 UZASADNIENIE Postanowieniem z 4 kwietnia 2014 r. Sąd Rejonowy w Skierniewicach w sprawie z wniosku A. K. , M. K. , R. B. , F. B. z udziałem J. O. , J. B. , K. B. , K. G. i I. K. o częściowy dział spadku po W. B. oddalił wniosek o dział spadku po W. B. , oddalił wniosek uczestnika postępowania K. B. o stwierdzenie zasiedzenia udziałów w prawie własności gospodarstwa rolnego objętego wnioskiem o dział spadku po W. B. oraz orzekł o kosztach postępowania. Powyższe postanowienie zaskarżył apelacją uczestnik postępowania K. B. , zarzucając mu naruszenie: - art. 680 § 2 k.p.c. i art. 684 k.p.c. w zw. z art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez oddalenie wniosku o dział spadku na skutek uznania, iż nie zostało udowodnione, że nieruchomości objęte przedmiotowym postępowaniem stanowiły własność spadkodawcy W. B. , podczas gdy złożone dokumenty przemawiają za odmienną tego oceną oraz potwierdzone to zostało dowodem z przesłuchania wnioskodawców i uczestników, zaś na Sądzie spoczywał obowiązek ustalenia składu spadku; - art. 618 § 1 k.p.c. poprzez merytoryczne rozstrzygnięcie zarzutu zasiedzenia, podczas gdy wniosek o dział spadku nie został uwzględniony co do zasady; - błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia poprzez przyjęcie, iż uczestnik postępowania K. B. nie był posiadaczem samoistnym nieruchomości objętych przedmiotem postępowania, co pozostaje w sprzeczności z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego; - art. 233 §1 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez: a) bezzasadne przyjęcie, iż wnioskodawczym F. B. partycypowała w kosztach naprawy dachu na budynku obory oraz stodoły i danie wiary wyłącznie jej zeznaniom w tym zakresie, pomimo iż uczestnik zaprzeczył tym okolicznościom; b) bezpodstawne przyjęcie, iż uczestnik K. B. dokonywał na nieruchomości objętej przedmiotem sporu jedynie nakładów konicznych o charakterze remontowym, podczas gdy dokonane nakłady można zakwalifikować jako nakłady użyteczne w postaci: zmiany konstrukcji budynku mieszkalnego poprzez wybudowanie i wykończenie dodatkowego pomieszczenia, tj. kuchni, zaadoptowania dotychczasowego pomieszczenia na nowy pokój, wykonania instalacji centralnego ogrzewania, doprowadzenia bieżącej wody do budynku mieszkalnego, otynkowania budynku mieszkalnego, wymiany okien w budynku mieszkalnym, wykonania przyłącza elektro-energetycznego, wykonania ogrodzenia nieruchomości, zmiany dachu na stodole ze słomianego na papę, zmiany konstrukcji stodoły poprzez jej skrócenie, wykonania w stodole betonowej posadzki w miejsce glinianej, przerobienia konstrukcji dachu na budynku obory; c) bezpodstawne przyjęcie, iż uczestnik K. B. nie zrobił niczego, co by stanowiło dowód na to, że zmienił on zakres swojego władztwa, w szczególności Sąd bezzasadnie dał wiarę zeznaniom wnioskodawczyni F. B. , iż „nie zmienił on niczego w gospodarstwie, nie kupił żadnych maszyn”, podczas gdy uczestnik pierwotnie maszyny do prowadzenia gospodarstwa rolnego pożyczał od sąsiada, później zaś kupił ciągnik U. C-360 od (...) , pług, brony, zaś inne urządzenia posiadał na współwłasność, zmienił profil prowadzonego gospodarstwa rezygnując z chowu inwentarza i skupił się na uprawie roli, otrzymywał dopłaty bezpośrednie finansowane z funduszy Unii Europejskiej, wydzierżawił części gruntów osobom trzecim; d) bezpodstawne przyjęcie, iż między uczestnikiem K. B. i jego rodzeństwem oraz matką doszło do zawarcia umowy użyczenia, podczas gdy uczestnik od początku czuł się właścicielem nieruchomości, i jak wynika z przesłuchania wnioskodawców i innych uczestników, bez zgody członków rodziny miał zająć budynek mieszkalny i wybić w nim dodatkowe wejście oraz nie chciał się porozumieć z rodzeństwem w przedmiocie podziału gospodarstwa rolnego; - art. 336 k.c. w zw. z art. 339 k.c. i art. 172 § 1 i 2 k.c. polegające na błędnej cenie charakteru władania przez wnioskodawcę nieruchomościami objętymi postępowaniem na skutek wadliwie ustalonego stanu faktycznego sprawy. W oparciu o powyższe, apelujący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach dotychczasowego po stępowania według norm przepisanych – w związku z zarzutami procesowymi, ewentualnie o zmianę zaskarżonego postanowienia w całości i uwzględnienie wniosku uczestnika dotyczącego zasiedzenia udziałów pozostałych współwłaścicieli oraz zasądzenie na rzecz jego rzecz kosztów postępowania za obie instancje według norm przepisanych. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja jest zasadna. Stosownie do art. 684 k.p.c. , Sąd prowadzący postępowanie o dział spadku zobowiązany jest do działania z urzędu w przedmiocie stwierdzenia, jakie składniki wchodzą w skład spadku ulegającego podziałowi i jaka jest ich wartość. Z tego też względu Sąd nie może poprzestać na tym, co zostanie zaoferowane przez wnioskodawców i uczestników postępowania ale musi ocenić, czy stwarza to wystarczającą podstawę do prawidłowego stwierdzenia, co wchodzi w skład spadku. Zasadą jest, że w toku postępowania o dział spadku rozliczeniu podlega całość stosunków majątkowych pomiędzy spadkobiercami. Przedmiot działu stanowi majątek według stanu z daty otwarcia spadku, natomiast wartość tego majątku ocenia się według stanu z chwili dokonywania działu. Zdaniem Sądu Okręgowego, czynności podjęte przez Sąd Rejonowy w sprawie niniejszej nie były wystarczające dla wypełnienia obowiązku sądu spadkowego, o którym mowa wyżej. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy w postaci: dokumentacji dotyczącej nieruchomości we wsi S. (aktu nadania ziemi nr 202 z 12.05.1947 r., protokołu ogłoszenia stanu władania na obszarze wsi S. z dnia 22 marca 1962 r., wypisu z rejestru gruntów dotyczącym ww. nieruchomości), zeznań wnioskodawców i uczestników postępowania oraz opinii biegłego geodety, w szczególności zaś ostatni z wymienionych dowodów pozostawił uzasadnione wątpliwości co do własności gospodarstwa rolnego położonego we wsi S. , w skład którego wchodzą działki ewidencyjne o nr (...) /l, 416/2, 437, 452, mającego stanowić składnik majątku spadkowego po W. B. . Wskazany biegły geodeta stwierdził, że nie jest w stanie potwierdzić, czy nieruchomość obejmująca w/w. działki ewidencyjne jest tożsama z nieruchomością objętą aktem nadania ziemi nr 202 z dnia 12 maja 1947 roku wydanym przez Ministerstwo Rolnictwa i Reform Rolnych w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej. Powstały zatem uzasadnione wątpliwości, czy biegły geodeta w sposób wyczerpujący zbadał dokumenty źródłowe mogące wyjaśnić zakres własności gospodarstwa rolnego otrzymanego przez W. B. , gdyż nie dokonał on analizy dokumentacji będącej w Archiwum Państwowym w G. Mazowieckiem, a odnoszącej się do własności przedmiotowego gospodarstwa, w tym szkiców map dotyczących Aktu Nadania Ziemi nr 202 z 12.05.1947 r. Opinia ta nie była zatem zupełna. W konsekwencji Sąd Rejonowy stwierdził, że wnioskodawcy i uczestnicy nie udowodnili, że W. B. był właścicielem gospodarstwa rolnego, o które toczy się spór w przedmiotowej sprawie. Tymczasem, Sąd Rejonowy powinien zwrócić się do Archiwum Państwowego w G. Mazowieckiem oraz Starostwa Powiatowego w S. o przesłanie kompletu dokumentacji dotyczącej nieruchomości, które wchodzą w skład spadku po W. B. i w oparciu o tak zgromadzoną dokumentację zobowiązać biegłego do wydania opinii w sprawie. Wobec przytoczonych wyżej okoliczności Sąd Okręgowy uznał, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy jako sprawy o dział spadku. Nierozpoznanie istoty sprawy zachodzi w sytuacji gdy sąd nie orzekł merytorycznie o żądaniach stron, zaniechał zbadania materialnej podstawy zadania albo pominął merytoryczne zarzuty. W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, Sąd ma obowiązek podejmowania działań umożliwiających mu prawidłowe ustalenie składu i wartości spadku ulegającego podziałowi. Sąd Rejonowy przede wszystkim nie ustalił stanu spadku istniejącego w chwili jego otwarcia, nie podjął dalszych czynności celem wyjaśnienia czy nieruchomość obejmująca działki ewidencyjne o nr (...) /l, 416/2, 437, 452 jest tożsama z nieruchomością objętą aktem nadania ziemi z 1947 r. W konsekwencji nie ustalił też wartości nieruchomości wchodzących w skład spadku. Skoro zatem, w związku z treścią apelacji oraz dokumentów przedstawionych w toku postępowania apelacyjnego (wypisy i wyrysy z ewidencji gruntów dotyczące działek objętych postępowaniem), sąd spadku powziął informację wskazującą, że orzeczenie powinno być innej treści, niż wydane w sprawie, zobowiązany jest do ponownego ustalenia składników wchodzących w skład spadku, co wiąże się z koniecznością przeprowadzenia dowodu z ww. dokumentów oraz dopuszczeniem dowodu z opinii biegłego z zakresu geodezji i kartografii, który po zapoznaniu się z aktami sprawy oraz dostępną dokumentacją geodezyjną, wypowie się na okoliczność czy nieruchomość objęta aktem nadania ziemi z dnia 12 maja 1947 roku jest tożsama z nieruchomością obejmującą działki ewidencyjne nr (...) /l, 416/2, 437, 452. W świetle powyższego, uznać należy, że w sprawie nie przeprowadzono wszystkich dowodów na okoliczności istotne dla jej rozstrzygnięcia (co do własności gospodarstwa rolnego), co spowodowało w konsekwencji błędne rozstrzygnięcie co do żądania działu spadku. Stąd też, zgodzić się także należy ze stanowiskiem apelującego, że w sytuacji oddalenia wniosku o dział spadku z uwagi na brak udowodnienia własności rzeczy mających wchodzić w skład spadku, merytoryczne rozstrzygnięcie zarzutu zasiedzenia zgłoszonego przez uczestnika K. B. jest przedwczesne. Zarzut zasiedzenia jest możliwy do oceny w sytuacji, gdy wniosek o dział spadku byłby słuszny co do zasady tzn. istniałby majątek, który mógłby być podzielony pomiędzy spadkobierców. W konsekwencji ocena pozostałych zarzutów dotyczących kwestii zasiedzenia przez K. B. przedmiotowej nieruchomości jest bezcelowa. Ze względu na wszystko powyższe, stosownie do treści art. 386 § 4 k.p.c. , koniecznym stało się uchylenie zaskarżonego postanowienia Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu sądowi na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego. Rozpoznając sprawę ponownie Sąd Rejonowy, mając na względzie powyżej poczynione rozważania, powinien czynić działania zmierzające do ustalenia właściwego składu majątku spadkowego po W. B. , tj. własności nieruchomości obejmującej działki ewidencyjne nr (...) /l, 416/2, 437, 452, dopuszczając na tę okoliczność dowód z opinii biegłego geodety, a w dalszej kolejności ustalić wartość spadku i dokonać jego działu.