III BP 2/11

Wyrok z dnia 16 czerwca 2011 r. III BP 2/11 Postanowienie umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, dopuszczające jej wypowiedzenie przez pracodawcę, nie musi wskazywać przyczyny wypowiedzenia. Stosowanie okresu wypowiedzenia jest niezbędne tylko wtedy, gdy zostanie przewidziane w tej umowie (art. 1012 § 1 k.p. i art. 3531 k.c.). Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Halina Kiryło, Maciej Pacuda. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 czerwca 2011 r. sprawy z powództwa Olgi S. przeciwko Annie M. i Krzysztofowi K. prowadzą- cym działalność gospodarczą pod nazwą Policealne Studium Detektywów i Pracow- ników Ochrony Ochroniarz S.C. w K. o odszkodowanie z tytułu obowiązywania zaka- zu konkurencji, na skutek skargi powódki o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie z dnia 30 grudnia 2008 r. […] o d d a l i ł skargę i zasądził od powódki na rzecz strony pozwanej kwotę 900 zł (dziewięćset) tytułem zwrotu kosztów postępowania skargowego. U z a s a d n i e n i e Powódka Olga S. w sprawie przeciwko Annie M.i Krzysztofowi K., SC Policeal- ne Studium Detektywów i Pracowników Ochrony „O.” w K. o odszkodowanie z tytułu umowy o zakazie konkurencji wniosła skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem wyroku Sądu Okręgowego w Rzeszowie z 30 grudnia 2008 r. […]. Zaskarżonym wy- rokiem - z apelacji pozwanych - zmieniono wyrok Sądu Rejonowego, utrzymujący w mocy wyrok zaoczny tego Sądu zasądzający solidarnie od strony pozwanej na rzecz powódki kwotę 10.161,67 zł z odsetkami i kosztami postępowania, w ten sposób, że uchylono wyrok zaoczny i zasądzono solidarnie od pozwanych na rzecz powódki 2 kwotę 300 zł z odsetkami, oddalono powództwo w pozostałej części i zniesiono mię- dzy stronami koszty postępowania, zaś dalej idąca apelacja została oddalona, a koszty postępowania za drugą instancję wzajemnie zniesiono. Powódka była zatrudniona przez stronę pozwaną od 3 stycznia 2005 r. na podstawie umowy o pracę na okres próbny do dnia 30 marca 2005 r. na stanowisku pracownika do spraw kadrowo-księgowych w pełnym wymiarze czasu pracy. Zgodnie z umową o pracę oraz załącznikiem nr 2 do tej umowy o nazwie „umowa o zakazie konkurencji” powódka na czas trwania umowy o pracę oraz przez okres dwóch lat po jej wygaśnięciu zobowiązała się do powstrzymania od wszelkiej działalności sprzecz- nej z interesami pracodawcy oraz do niepodejmowania działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy na własny lub cudzy rachunek. Z tytułu zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy powódka miała otrzymywać odszkodowanie w wysokości 25% kwoty netto wynagrodzenia stanowiącego kwotę stałą ustaloną w umowie o pracę przez czas obowiązywania umowy o zakazie konkurencji. Odszkodowanie miało być płatne jednorazowo za cały okres obowiązywania zakazu po ustaniu sto- sunku pracy - po upływie tego okresu i stwierdzeniu przez pracodawcę powstrzyma- nia się pracownika od działań konkurencyjnych. W § 4 umowy o zakazie konkurencji było postanowienie, zgodnie z którym pracodawca miał prawo wypowiedzieć umowę o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy przed upływem dwóch lat od usta- nia stosunku pracy, jeżeli utrzymanie zakazu konkurencji wobec pracownika straci dla niego znaczenie. W takim wypadku pracodawca obowiązany był wypłacić od- szkodowanie w wysokości proporcjonalnej do okresu obowiązywania zakazu. Z umowy nie wynikało, kiedy zakaz konkurencji traci dla pracodawcy znaczenie, ani też jaki jest obowiązujący okres wypowiedzenia umowy. Umowa o pracę z powódką uległa rozwiązaniu z okresem, na jaki została zawarta, tj. 30 marca 2005 r. Pismem z 19 kwietnia 2005 r. (które powódka otrzymała 20 kwietnia 2005 r.) pozwani oświad- czyli powódce, że rozwiązują zawartą z nią umowę o zakazie konkurencji; wskazali, iż przyczyna ustanowienia zakazu konkurencji ustaje, gdy traci on swe znaczenie prawne i ekonomiczne, taka zaś sytuacja zaistniała w przypadku powódki. Odpowia- dając na powyższe pismo powódka oświadczyła, iż nigdy nie składała i nie składa oświadczenia wyrażającego zgodę na rozwiązanie umowy o zakazie konkurencji i pismem z 25 czerwca 2007 r. wezwała pozwanych do zapłaty odszkodowania za okres dwóch lat. Pozwani odmówili wypłaty wskazując, iż od dnia 20 kwietnia 2005 r. umowa nie obowiązuje. 3 Sąd Rejonowy uznał, iż ustanie zakazu konkurencji oznacza zwolnienie pra- cownika z obowiązku powstrzymywania się od prowadzenia działalności konkuren- cyjnej wobec pracodawcy, nie przestaje jednak obowiązywać umowa o zakazie kon- kurencji i pracownik zachowuje roszczenie o umówione odszkodowanie. Co prawda przepisy nie wykluczają możliwości wcześniejszego wypowiedzenia zawartej umowy, bowiem strony mogą ustalić w umowie, że w razie zajścia określonych okoliczności jedna z nich albo obie mają prawo wypowiedzieć umowę, jednakże oświadczenie woli pozwanych złożone powódce w piśmie z 19 kwietnia 2005 r. nie spowodowało skutecznego rozwiązania umowy o zakazie konkurencji. Do takiego wniosku doszedł Sąd Rejonowy po dokonaniu analizy postanowień § 4 umowy o zakazie konkurencji, które zostały uznane za całkowicie nieprecyzyjne i nieostre, skoro brak w nich kon- kretyzacji okresu wypowiedzenia oraz określenia okoliczności i przesłanek wypowie- dzenia umowy. Argumentacja powyższa legła u podstaw uznania roszczenia powódki za uzasadnione i utrzymania w całości w mocy wyroku zaocznego z 7 maja 2008 r. Uwzględniając w znacznym zakresie apelację strony pozwanej Sąd Okręgowy stwierdził, że na podstawie odpowiednio stosowanego art. 3531 k.c. umowa o zaka- zie konkurencji po ustaniu stosunku pracy może przewidywać jej wypowiedzenie przez byłego pracodawcę. W spornej umowie przewidziana została okoliczność sta- nowiąca przesłankę wypowiedzenia w postaci utraty znaczenia dla pracodawcy utrzymywania zakazu konkurencji. Sąd Okręgowy nie podzielił poglądu Sądu Rejo- nowego, że przesłanka ta jest nieprecyzyjna i nieostra. Nazbyt kazuistyczne jej okre- ślenie mogłoby bowiem spowodować daleko idące utrudnienia w rozwiązywaniu umowy, mimo że strony uzgodniły dopuszczalność jej wypowiedzenia. W rozpozna- wanej sprawie strona pozwana udowodniła, że zakaz konkurencji utracił dla niej zna- czenie, ponieważ nastąpiła zmiana przepisów regulujących zasady działania szkół prywatnych i zmieniono program, na którym powódka wcześniej pracowała, a nadto zaprzestano prowadzenia dokumentacji, którą uprzednio zajmowała się powódka. Drugie zagadnienie rozważone przez Sąd Okręgowy dotyczyło okresu wypo- wiedzenia umowy o zakazie konkurencji. Podniesiono, że ta umowa przewidywała jej wypowiedzenie, a nie rozwiązanie ze skutkiem natychmiastowym. Oświadczenie strony pozwanej z 19 kwietnia 2005 r., w którym użyła ona sformułowania „rozwią- zujemy” w istocie stanowiło wypowiedzenie umowy. Brak konkretyzacji w umowie okresu wypowiedzenia nie czyni bezskutecznym postanowienia o możliwości wypo- wiedzenia. Umowa o zakazie konkurencji stanowiła załącznik do umowy o pracę 4 (zawartej na okres próbny), tym niemniej sam zakaz podejmowania działalności kon- kurencyjnej był zawarty w umowie o pracę, a reszta postanowień umowy o zakazie konkurencji była zamieszczona w załączniku nr 2. Umowa o zakazie konkurencji nie jest umową o pracę, lecz umową prawa pracy i przez analogię należy w odniesieniu do jej wypowiedzenia stosować przepisy o odszkodowaniu z Kodeksu pracy. Zda- niem Sądu Okręgowego wynika stąd, że „strony obowiązywał miesięczny okres wy- powiedzenia, analogiczny do długości trwania umowy o zakazie konkurencji”. Dlate- go umowa o zakazie konkurencji uległa rozwiązaniu po upływie miesięcznego okresu wypowiedzenia, za który powódce należy się odszkodowanie w wysokości 300 zł. W skardze o stwierdzenie niezgodności z prawem tego wyroku powódka wskazała na spełnienie przesłanek dopuszczalności skargi określonych w art. 4241 § 1 k.p.c. Wyrok został zaskarżony w części uchylającej wyrok zaoczny z 7 maja 2008 r. oraz oddalającej powództwo w pozostałej części. Skarżąca zarzuciła naruszenie art. 1012 § 1 i 2 w związku z art. 1011 § 1 w związku z art. 32 k.p. oraz art. 300 k.p. w związku z art. 3531 k.c. Zdaniem skarżącej oświadczenie strony pozwanej o rozwią- zaniu umowy o zakazie konkurencji nie wywołało tego skutku, ponieważ w umowie nie została precyzyjnie określona przyczyna uzasadniająca wypowiedzenie oraz nie oznaczono okresu wypowiedzenia. Sąd Okręgowy bezpodstawnie uznał, że wobec nieoznaczenia okresu wypowiedzenia należy stosować odpowiednio przepisy Ko- deksu pracy, co stanowi - zdaniem skarżącej - nadmierną ingerencję w sferę sto- sunku zobowiązaniowego i naruszenie zasady swobody umów. Pozwani wnieśli o oddalenie skargi i zasądzenie kosztów postępowania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga jest nieuzasadniona. Sąd Najwyższy w pełni zgadza się ze stanowi- skiem Sądu Okręgowego co do określenia w umowie o zakazie konkurencji przy- czyny uzasadniającej jej wypowiedzenie przez byłego pracodawcę. Wprowadzenie w umowie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy dopuszczalności wypowie- dzenia, „jeżeli utrzymywanie zakazu konkurencji wobec pracownika utraci dla praco- dawcy znaczenie” jest przesłanką wystarczająco konkretną i nie naruszającą istoty zobowiązania stron tej umowy. Umowa o zakazie konkurencji ma na celu ochronę pracodawcy przed stwarzającą dla niego zagrożenie konkurencją byłego pracownika, który w zamian otrzymuje odszkodowanie za powstrzymywanie się od działań konku- 5 rencyjnych. Umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy zawierana jest na czas określony (art. 1012 § 1 k.p.), jednakże w świetle orzecznictwa Sądu Naj- wyższego, może ona ustać przed upływem terminu w następstwie jednostronnych czynności prawnych pracodawcy: odstąpienia od umowy i wypowiedzenia umowy; może ona ustać także w razie spełnienia się warunku rozwiązującego umowę. Moż- liwości te muszą być przewidziane w umowie o zakazie konkurencji, czyli że pracow- nik godzi się na to. W Kodeksie pracy nie ma przepisów dotyczących wypowiedzenia umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy. Dopuszczalność wypowie- dzenia i wymóg jego zasadności wynika z interpretacji zasady wolności umów (art. 3531 k.c.) dokonanej przez Sąd Najwyższy (tak wyrok z 26 lutego 2003 r., I PK 139/02, OSNP 2004 nr 14, poz. 241). Dopuszczalność zamieszczenia w umowie o zakazie konkurencji postanowienia przewidującego jej wypowiedzenie przez praco- dawcę jest niekwestionowana w orzecznictwie Sądu Najwyższego (tak też wyroki z 12 lutego 2004 r., I PK 398/03, OSNP 2005 nr 1, poz. 5 oraz z 7 czerwca 2011 r., II PK 322/10, niepublikowany). W uzasadnieniu tego ostatniego wyroku przyjęto po- nadto, że postanowienie umowy o zakazie konkurencji dopuszczające jej wypowie- dzenie przez pracodawcę nie musi wskazywać przyczyny tego wypowiedzenia. Po- gląd ten należy podzielić, gdyż co do zasady jest on zgodny z wolnością umów. Zgodnie bowiem z art. 3531 k.c. strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właści- wościom (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Jego przyjęcie przemawia za bezpodstawnością pierwszego zarzutu skargi, gdyż w razie uznania przez strony potrzeby wskazania w umowie przyczyny jej wypowiedzenia, mają one znaczną swobodę co do jej określenia. Skoro strony zdecydują się na wskazanie przyczyny wypowiedzenia, to powinna ona być powiązana z charakterem umowy i weryfikowalna w postępowaniu sądowym. Oba te warunki spełnia przyczyna podana w spornej umowie. Nieprawidłowość stanowiska strony skarżącej widać wy- raźnie przy porównaniu omawianej klauzuli z umowy o zakazie konkurencji z wyni- kającym z art. 45 § 1 k.p. wymogiem zasadności wypowiedzenia umowy o pracę za- wartej na czas nieokreślony. Nie ma w tym przepisie wymienionych żadnych szcze- gółowych przyczyn, których zaistnienie umożliwiałoby pracodawcy wypowiedzenie umowy pracownikowi. Cała ochrona pracownika przed wypowiedzeniem oparta jest w tym przepisie na ogólnym wymogu, aby było ono „uzasadnione”. 6 W odniesieniu do zarzutu nieoznaczenia w umowie o zakazie konkurencji okresu jej wypowiedzenia także należy stwierdzić jego bezzasadność. Opiera się on na założeniu, że wypowiedzenie składa się z 2 elementów: wyrażenia woli rozwiąza- nia umowy oraz okresu, po upływie którego nastąpi ten skutek. Rzeczywiście, z re- guły tę konstrukcję przyjęto w Kodeksie pracy (art. 33 - art. 36), aczkolwiek są też od tego wyjątki, które Kodeks określa jako rozwiązanie za uprzedzeniem: siedmiodnio- wym (art. 231 § 5) lub 3-dniowym (art. 48 § 2). Natomiast jeżeli do ustania stosunku pracy nie jest wymagany żaden okres po złożeniu oświadczenia przez stronę, to Ko- deks określa ten sposób rozwiązania stosunku pracy jako rozwiązanie bez wypowie- dzenia (art. 52, art. 53 i art. 55). Wszystkie te przepisy dotyczą tylko umowy o pracę, a nie umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy. Także rodzaje umów o pracę podlegających wypowiedzeniu czyli dopuszczalność wypowiedzenia, regu- luje ten Kodeks. W odniesieniu do umowy o pracę na czas wykonania określonej pracy (art. 25 § 1 k.p.) Kodeks nie przewiduje możliwości jej wypowiedzenia, a przy umowie na czas określony jest to uzależnione od woli stron (art. 33 k.p.). W tych wszystkich przypadkach Kodeks pracy określa także wymiar okresu wypowiedzenia, lecz nie może to być stosowane w niniejszej sprawie. Przepisy te odnoszą się bo- wiem do umowy o pracę, a brak jest wystarczającego podobieństwa treści zobowią- zania stron w umowie o zakazie konkurencji do treści stosunku pracy, aby można je stosować w drodze analogii. Dotyczy to także umowy o pracę na czas określony, gdzie jedynym podobieństwem jest oznaczenie w umowie czasu jej trwania i tożsa- mość stron. W związku z tym nasuwa się pogląd, że skoro sama dopuszczalność wypowiedzenia umowy o zakazie konkurencji zależy od jej stron, to również od nich zależy, czy wprowadzą wymóg zachowania okresu wypowiedzenia i w jakim wymia- rze. Jako że nie stosuje się tu przepisów Kodeksu pracy o wypowiedzeniu, to także pojęcie wypowiedzenia nie musi być takie jak w tym Kodeksie, czyli że nie musi obejmować okresu wypowiedzenia; wystarczy samo oświadczenie woli o wypowie- dzeniu umowy o zakazie konkurencji. Tak też pojęcie wypowiedzenia rozumiane jest w Kodeksie cywilnym w przypadku umowy zlecenia, przy czym przepisy jej dotyczą- ce stosuje się odpowiednio do umów o świadczenie usług, które nie są uregulowane (art. 750 k.c.). Dający zlecenie może je wypowiedzieć w każdym czasie (art. 746 § 1 k.c.), a więc bez wymogu zachowania okresu wypowiedzenia. Z powyższych rozwa- żań wynika, że strony umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy (art. 7 1012 k.p.) są obowiązane do stosowania okresu wypowiedzenia tylko wtedy, gdy ustanowią go w tej umowie. Z tych względów na podstawie art. 42411 § 1 k.p.c. orzeczono jak w sentencji. ========================================