III AUa 67/24

Sygn. akt III AUa 67/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 28 sierpnia 2024 r. Sąd Apelacyjny w Lublinie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący Sędzia (del.) Iwona Jawor-Piszcz Protokolant: starszy sekretarz sądowy Urszula Goluch-Nikanowicz po rozpoznaniu w dniu 28 sierpnia 2024 r. w Lublinie sprawy E. S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w S. o prawo do renty rodzinnej od wcześniejszej daty na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w S. od wyroku Sądu Okręgowego w Siedlcach z dnia 28 grudnia 2023 r. sygn. akt IV U 560/23 oddala apelację. Iwona Jawor-Piszcz Sygn. akt III AUa 67/24 UZASADNIENIE Sąd Okręgowy w Siedlcach wyrokiem z dnia 28 grudnia 2023 r., po rozpoznaniu odwołania E. S. od decyzją z dnia 5 września 2023 r. Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w S. o prawo do renty rodzinnej od wcześniejszej daty zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że ustalił, iż E. S. przysługuje prawo do renty rodzinnej po P. S. od dnia (...) . Swoje rozstrzygnięcie Sąd pierwszej instancji oparł na następujących ustaleniach faktycznych i rozważaniach prawnych. W dniu (...) zmarł mąż ubezpieczonej E. S. – P. S. . W chwili śmierci P. S. był uprawniony do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. W dniu 6 marca 2023 r. ubezpieczona zgłosiła się do Oddziału ZUS w S. celem złożenia wniosku o przyznanie renty rodzinnej po mężu P. S. . Wniosek ten został wypełniony przez ubezpieczoną na miejscu w obecności pracownika ZUS. E. S. podczas rozmowy z pracownikiem ZUS pytała o kwestię dotyczącą daty początkowej prawa do renty rodzinnej. Została wówczas poinformowana, że prawo do renty rodzinnej zostanie przyznane – w przypadku spełnienia ustawowych warunków - od miesiąca złożenia wniosku. Pracownik organu rentowego nie poinformował ubezpieczonej o możliwości złożenia oświadczenia (na druku ERO) w sprawie świadczenia długoterminowego dotyczącego przyznania i podjęcia wypłaty od dnia spełnienia warunków. Po rozpoznaniu powyższego wniosku, decyzją z dnia 17 marca 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. na podstawie art.70 ustawy z ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (Dz.U. 2023, poz. 1251 tekst jednolity ze zmianami zwanej dalej ustawą emerytalną) przyznał ubezpieczonej prawo do stałej renty rodzinnej po mężu P. S. od 1 marca 2023 r., tj. od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek. W dniu 25 sierpnia 2023 r. ubezpieczona złożyła w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych na druku wniosku o ponowne obliczenie świadczenia emerytalno-rentowego - wniosek o przyznanie renty rodzinnej od dnia śmierci męża P. S. , tj. od dnia (...) . Do wniosku załączyła oświadczenie, w którym wskazała, że składając w dniu 6 marca 2023 r. wniosek o rentę rodzinną po mężu mimo pytań z jej strony o możliwą datę przyznania świadczenia nie została pouczona przez pracownika ZUS przyjmującego wniosek o możliwości złożenia oświadczenia w trybie art.31 zy ( 9) tzw. ustawy o (...) , co umożliwiłoby jej nabycie świadczenia od dnia śmierci męża. Po rozpoznaniu powyższego wniosku zaskarżoną decyzją z dnia 5 września 2023 r. organ rentowy odmówił ubezpieczonej prawa do przyznania renty rodzinnej po mężu P. S. od dnia spełnienia wymaganych warunków, tj. od dnia (...) wskazując, że ubezpieczona nie złożyła oświadczenia (ERO) w sprawie świadczenia długoterminowego dotyczącego przyznania i podjęcia wypłaty od dnia spełnienia warunków przed uprawomocnieniem się decyzji z dnia 17 marca 2023 r. o przyznaniu renty rodzinnej. Dokonując oceny prawnej Sąd Okręgowy wskazał przesłanki ustawowe prawa do renty rodzinnej dla wdowy, przywołując treść art.65 ust.1, art.70 ust.1 pkt 1 ustawy emerytalnej. Wskazał, iż spór w sprawie ogniskuje wokół daty przyznania ubezpieczonej do renty rodzinnej po mężu P. S. . Organ rentowy ustalił bowiem, że ubezpieczonej przysługuje prawo do renty rodzinnej od dnia 1 marca 2023 r., tj. od miesiąca, w którym zgłosiła wniosek o to świadczenie. Natomiast ubezpieczona podniosła, że renta rodzinna powinna zostać jej przyznana od daty śmierci męża, tj. od dnia (...) , gdyż już wówczas spełniła przesłanki do tego świadczenia (miała ukończony 50. rok życia) i tylko z powodu braku dostatecznego pouczenia przez organ rentowy podczas wizyty w siedzibie organu w dniu 6 marca 2023r. nie złożyła świadczenia na druku ERO, które uprawniałoby ją do przyznania renty od dnia śmierci męża. W zaistniałym sporze Sąd Okręgowy przyznał rację ubezpieczonej. Argumentował w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, iż ustalenia faktyczne pozwoliły na ustalenia, że w dacie zgonu męża P. S. (tj. w dniu (...) ) ubezpieczona jako wdowa spełniała ustawowe przesłanki przyznania renty rodzinnej, tj. miała ukończony 50. rok życia. Kolejno Sąd pierwszej instancji wskazał, iż zgodnie z art.129 ust.2 ustawy emerytalnej ustalenie prawa do renty rodzinnej od dnia zgonu jest to możliwe, gdy wniosek o rentę wpływa najdalej w miesiącu przypadającym po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć osoby bliskiej. Oświadczenie ERO organ rentowy wskazał, że ubezpieczona nie złożyła oświadczenia (ERO) w sprawie świadczenia długoterminowego dotyczącego przyznania i podjęcia wypłaty od dnia spełnienia warunków przed uprawomocnieniem się decyzji z dnia 17 marca 2023r. o przyznaniu renty rodzinnej. Ubezpieczona w złożonym odwołaniu argumentowała, że fakt niezłożenia przez nią oświadczenia na druku ERO wynikał jedynie z braku informacji organu rentowego o możliwości złożenia takiego oświadczenia, co w ocenie ubezpieczonej świadczy o naruszeniu przez organ rentowy obowiązku należytego informowania strony o okolicznościach mogących mieć wpływ na prawo strony do świadczenia, tym bardzie że ubezpieczona pytała pracownika o kwestię daty przyznania świadczenia. W ocenie Sądu zeznania jakie w tym zakresie złożyła ubezpieczona są logiczne i spójne i przez to wiarygodne. W ocenie Sądu Okręgowego, gdyby ubezpieczona wiedziała o możliwości złożenia oświadczenia woli uzyskania świadczenia od daty spełnienia warunków, to z całą pewnością złożyłaby takie dodatkowe oświadczenie. Należy wskazać, że stosownie do art. 9 k.p.a. , który z mocy art.124 ustawy emerytalnej znajduje zastosowanie również w sprawach o świadczenia emerytalno-rentowe, organ rentowy ma obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organ rentowy ma zatem obowiązek udzielania stronom niezbędnych wyjaśnień i wskazówek, aby nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa. Należy dodać, że organ rentowy nie ma obowiązku udzielania pouczeń potencjalnym świadczeniobiorcom, jednakże w sytuacji stawiennictwa strony w siedzibie organu rentowego organ rentowy winien udzielić stronie wszelkich niezbędnych pouczeń. Podkreślić dodatkowo należy, że tzw. ustawa covidowa ,tj. ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem (...) , innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. 2024 poz.340 tekst jednolity ze zm.) była ustawą wprowadzającą szczególne rozwiązania prawne mające na celu zmniejszenie negatywnych oddziaływań pandemii (...) . Jednym z rozwiązań mającym na celu zmniejszenie takich negatywnych skutków pandemii był właśnie przepis art.31zy ( 9 ) w/w ustawy umożliwiający stronie nabycia prawa do świadczenia od dnia spełniania ustawowych warunków nawet w sytuacji późniejszego zgłoszenia wniosku o świadczenie. Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd Okręgowy stwierdził, że zachodzą przesłanki do ustalenia prawa ubezpieczonej do renty rodzinnej od dnia śmierci P. S. , gdyż jedynie z powodu braku właściwego pouczenia ze strony organu rentowego ubezpieczona nie złożyła oświadczenia w trybie art. 31zy ( 9) ustawy z dnia 2 marca 2020 r. Z tych względów i na podstawie art.477 ( 14) §2 k.p.c. Sąd pierwszej instancji zmienił zaskarżoną decyzję i orzekł jak w sentencji wyroku. Apelację od wyroku złożył organ rentowy. Zaskarżył wyrok w całości. Podniósł zarzuty : I. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na rozstrzygnięcie tj.: art. 233 § 1 k.p.c. poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i wyprowadzenie ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wniosków z niego niewynikających przez przyjęcie, że ubezpieczona w dniu 6 marca 2023 r., podczas wizyty w siedzibie organu rentowego, została błędnie pouczona przez pracownika organu rentowego w zakresie daty od kiedy może żądać przyznania prawa do renty rodzinnej (Sąd oparł się jedynie na twierdzeniach ubezpieczonej), II.naruszenie przepisów prawa materialnego tj.: art. 31zy ( 9) ust.1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązanych związanych zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem (...) , innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (op.cit.) w zw. z art. 65 ust. 1, art. 67 ust. 1 pkt 3, art. 70 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że renta rodzinna powinna zostać przyznana ubezpieczonej od daty śmierci męża tj. od dnia (...) , gdyż już wówczas spełniała przesłanki do renty rodzinnej i tylko z powodu braku dostatecznego pouczenia przez pracownika organu rentowego, podczas osobistej wizyty w organie rentowym w dniu 6 marca 2023 r., nie złożyła oświadczenia na druku ERO, które uprawniałoby ją do przyznania renty rodzinnej od dnia śmierci męża (tj. od dnia w którym spełniała warunki do renty rodzinnej). W związku z powyższym na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. wniósł o: 1) zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania, 1) zasądzenie od ubezpieczonej na rzecz organu rentowego zwrot kosztów zastępstwa procesowego za obie instancję według norm przepisanych. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje. Apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie, ponieważ nie zostały w niej przedstawione zarzuty skutkujące zmianą lub uchyleniem zaskarżonego wyroku. Analiza zgromadzonego w niniejszej sprawie materiału dowodowego i zarzutów apelacyjnych, doprowadziła Sąd Apelacyjny do wniosku, że zaskarżony wyrok jest prawidłowy. Sąd Apelacyjny w całości podziela i przyjmuje za własne ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy i przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, a także poczynione przez ten Sąd rozważania prawne. Nie zachodzi zatem potrzeba ich ponownego przytaczania w tej części uzasadnienia ( art. 387 § 21 pkt 1 i 2 k.p.c. ). W apelacji organu rentowego przedstawione zostały zarówno zarzuty naruszenia prawa materialnego, jak i procesowego. W tym miejscu należy zauważyć, że prawidłowość zastosowania lub wykładni prawa materialnego może być właściwie oceniona jedynie na kanwie niewadliwie ustalonej podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Skuteczne zatem zgłoszenie zarzutu dotyczącego naruszenia prawa materialnego wchodzi zasadniczo w rachubę tylko wtedy, gdy ustalony przez sąd pierwszej instancji stan faktyczny, będący podstawą zaskarżonego wyroku, nie budzi zastrzeżeń. Zatem w pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutu obrazy prawa procesowego. Sąd Okręgowy słusznie uznał zeznania wnioskodawczyni za wiarygodne. W pełni przekonuje argumentacja zawarta w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku w zakresie przyczyn niezłożenia przez ubezpieczoną oświadczenia (...) , tj., że nie została przez pracownika organu rentowego poinformowana o możliwości złożenia takiego oświadczenia. Oczywiste jest przecież, iż E. S. gdyby wiedziała się o takiej możliwości to z uwagi na fakt, iż samo złożenie takiego oświadczenia, bez konieczności składania innych dokumentów, stanowiło wystarczającą przesłankę do wypłaty świadczenia od dnia śmierci jej męża, to uczyniłaby to wraz ze składanym wnioskiem o prawo do renty rodzinnej. Było to bowiem działania w pełni korzystne dla ubezpieczonej. Faktycznie przebieg rozmowy z pracownikiem ZUS w dniu 25 sierpnia 2023 r. wynika z relacji samej ubezpieczonej, ale nie został w toku procesu przez pozwanego zgłoszony wniosek dowody celem wykazania innego przebiegu zdarzenia. Co więcej, zeznania wnioskodawczyni, jak trafnie ocenił Sąd Okręgowy są logicznie i spójne, znajdują potwierdzenie w treści wniosku jaki wymieniona w dniu 25 sierpnia 2023 r. złożyła w organie rentowym. Słusznie zatem Sąd pierwszej instancji doszedł do wniosku, iż wnioskodawczyni wypełniając i składając wniosek o świadczenie bezpośrednio w organie rentowym i przy pomocy pracownika ZUS nie była poinformowała o możliwości złożenia oświadczenia (...) . Wbrew stanowisku apelanta oświadczenie to z uwagi na ustalenie daty początkowej prawa do renty rodzinnej i daty wypłaty świadczenia pieniężnego ma istotne znaczenie dla ubezpieczonej. Stanowi ważną okoliczność (warunek dla ustalenia daty początkowej dochodzonego prawa), o której ZUS w sposób jasny, zrozumiały, dostępny powinien informować składających wnioski o świadczenia długoterminowe. Zważyć trzeba, iż w marca 2020 r., po raz pierwszy wystąpił tak nadzwyczajny stan, który skłonił ustawodawcę do wprowadzenia szczególnych rozwiązań na okres trwania pandemii, stanu zagrożenie epidemiologicznego i roku po zakończeniu tego stanu dla realizacji praw z zakresu zabezpieczenia społecznego. Powyższe należy powiązać z ciążącym na organie rentowym obowiązkiem udzielania informacji, w tym wskazówek i wyjaśnień, w zakresie dotyczącym warunków i dowodów wymaganych do ustalania świadczeń na organie, wynikającym wprost z § 2 rozporządzeni e Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 11 października 2011 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno - rentowe (Dz.U.2011 Nr 237 poz.1412). Wnioskodawczyni złożyła wniosek o prawo do renty rodzinnej na gotowym formularzu ZUS, dedykowanym do składania właśnie wniosku o wyżej wskazane świadczenie długoterminowe. W tym formularzu brak jest stosownego pouczenia o możliwości złożenia wniosku (...) . Takiej informacji nie zawiera także decyzja ZUS. Brak zamieszczenia takiej informacji w formularzu o świadczenie długoterminowe należy ocenić jako uchybienie organu rentowego, poprzez niedopełnienie powinności z § 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 11 października 2011 r. Zaniedbanie to stanowi ze swej istoty błąd w rozumieniu art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy emerytalnej. Sąd Apelacyjny podziela utrwalony w orzecznictwie pogląd, że błąd organu rentowego oznacza każdą obiektywną wadliwość jego decyzji niezależnie od tego, czy jest ona skutkiem zaniedbania, pomyłki, celowego działania organu rentowego, czy też niewłaściwych działań pracodawców, albo wadliwej techniki legislacyjnej i w konsekwencji niejednoznaczności stanowionych przepisów, jak również błędnej wykładni obowiązujących przepisów (uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 12 stycznia 1995 r., II UZP 28/94, OSNAPiUS 1995 Nr 19, poz. 242; wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 19 stycznia 2006 r., III BU 2/05, OSNP 2007, nr 1-2, poz. 23; z dnia 4 czerwca 2012 r., I UK 18/12, OSNP 2013, nr 11-12, poz. 137; z dnia 5 listopada 2012 r., II UK 83/12 - LEX nr 1619684; z dnia 16 listopada 2021 r., II USKP 67/21, LEX nr 3352540 oraz z dnia 8 grudnia 2021 r., I USKP 92/21, LEX nr 3352080, a także postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2020 r., I UK 368/19, LEX nr 3090052) . Przedmiotowe pojęcie, zwarte w art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy emerytalnej, obejmuje zatem niedopełnienie obowiązku działania z urzędu na korzyść osób uprawnionych do świadczeń emerytalno-rentowych, zaniechanie udzielenia wskazówek, informacji o przysługującym ubezpieczonej uprawnieniu złożenia wniosku (...) . Gdyby organ rentowy wypełnił ciążący na nim obowiązek wyjaśnienia sytuacji wnioskodawczyni, wówczas przyznałby należne jej świadczenie od dnia zgonu jej męża już na podstawie pierwszego złożonego przez nią wniosku wraz z oświadczeniem (...) . Niewyjaśnienie tej okoliczności wskutek zaniechania przez organ rentowy wypełnienia obciążającego "obowiązku informacyjnego", należy, jak trafnie ocenił to Sąd Okręgowy, zakwalifikować w ustalonym stanie faktycznym jako błąd organu. Zatem ocenę prawną Sądu pierwszej instancji należy jedynie uzupełnić o wskazanie podstawy z art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy emerytalnej. Taki stan rzeczy uprawnia do ustalenia daty wstecznej prawa do renty rodzinnej, mając na uwadze regulację prawną obowiązującą w dacie składnia winsoku z dnia 6 marca 2023 roku zawartą w art. 31 zy ( 9 ) ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem (...) , innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. 2024 poz. 340 tekst jednolity). Zaskarżony wyrok odpowiada prawu. Zarzuty apelacyjne pozwanego organu rentowego nie znajdują zatem uzasadnienia, a stanowią jedynie polemikę z prawidłowymi ustalenia Sądu Okręgowego i w ocenie Sądu Apelacyjnego w żadnej mierze nie podważyły prawidłowego rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji. Mając na uwadze powyższe w konsekwencji przedstawionej oceny prawnej, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację. Iwona Jawor-Piszcz