III AUa 337/25

Sygn. akt III AUa 337/25 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 3 lipca 2025 r. Sąd Apelacyjny w Poznaniu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: sędzia Wiesława Stachowiak Protokolant: Katarzyna Grzelska po rozpoznaniu w dniu 3 lipca 2025 r. w Poznaniu sprawy B. S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. o rekompensatę z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach na skutek apelacji B. S. od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 16 stycznia 2025 r. sygn. akt VIII U 282/24 1. oddala apelację; 2. zasądza od odwołującej na rzecz pozwanego 270 zł wraz z ustawowymi odsetkami, o których mowa w art. 98 § 1 1 k.p.c. tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym Wiesława Stachowiak UZASADNIENIE Decyzją z dnia 1 grudnia 2023 r., znak (...) , Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. po rozpoznaniu wniosku z dnia 27 października 2023r., odmówił B. S. wszczęcia postępowania w sprawie ponownego ustalenia emerytury z uwzględnieniem rekompensaty za pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. W uzasadnieniu organ rentowy wskazał, że dnia 8 marca 2023 r. ubezpieczona wystąpiła z wnioskiem o przyznanie rekompensaty do pobieranej emerytury. Dnia 15 marca 2023 r. została wydana decyzją, którą odmówiono prawa do rekompensaty, ponieważ wnioskodawczyni nie udowodniła pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze oraz miała ustalone prawo do emerytury wcześniejszej. Do wniosku z dnia 27 października 2023 r. ubezpieczona nie dołączyła nowych dowodów oraz nie wskazała by zaszły nowe okoliczności istniejące przed wydaniem decyzji z dnia 15 marca 2023 r., które mają wpływ na prawo do świadczeń. B. S. , w formie i terminie przewidzianym prawem, odwołała się od powyższej decyzji, wnosząc o uwzględnienie odwołania i zmianę zaskarżonej decyzji przez uwzględnienie wniosku o ponowne ustalenie wysokości emerytury z uwzględnieniem rekompensaty za pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Nadto odwołująca wniosła o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu odwołująca wskazała, że do wniosku z dnia 27 października 2023 r. przedłożyła poprawione świadectwo służby z dnia 14 kwietnia 2023 r., z którego wynika, że pełniła służbę lub była zatrudniona w szczególnym charakterze od 1 września 2003 r. do 31 grudnia 2008 r. na stanowisku specjalisty, komisarza akcyzowego, starszego komisarza akcyzowego i kierownika referatu. Zatem uwzględniając udowodniony okres 12 lat pracy w szczególnych warunkach na stanowisku kierownika gorzelni, nie sposób uznać, że przedstawione dowody nie powodowały obowiązku wszczęcia przez organ rentowy postępowania w sprawie ponownego ustalenia wysokości emerytury z uwzględnieniem rekompensaty i ponownego zbadania materiału dowodowego w celu decyzji. Odwołująca wskazała również, że przed czerwcem 2012 r. składała jedynie wniosek o przeliczenie wysokości emerytury. Ponadto kontynuowała zatrudnienie jeszcze po ukończeniu wieku emerytalnego, a wypłata świadczeń została zawieszona z tego powodu. Zatem skorzystanie z wcześniejszej nie miałoby żadnego sensu w ocenie odwołującej. W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Nadto wniósł o zasądzenie od odwołującej kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Wyrokiem z dnia 16 stycznia 2025r., w sprawie VIII U 282/24, Sąd Okręgowy w Poznaniu: 1. oddalił odwołanie; 2. zasądził od B. S. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. 360 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty. Apelację od powyższego rozstrzygnięcia złożyła odwołująca, w całości, zarzucając: 1. naruszenie prawa materialnego, tj. przepisu art. 21 ust. 2 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych przez błędne uznanie, że samo nabycie uprawnień do emerytury wcześniejszej, czyli spełnienie warunków do jej przyznania, nawet jeśli uprawniony nie wystąpił z odpowiednim wnioskiem i nie zrealizował swojego prawa - powoduje utratę prawa do rekompensaty, podczas gdy zgodnie z brzmieniem ww. przepisu od 1 stycznia 2024 r. utratę prawa do rekompensaty powoduje dopiero ustalenie prawa do emerytury wcześniej prawomocną decyzją; 2. naruszenie przepisu prawa procesowego, tj. art. 233 § 1 k.p.c. , poprzez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodu z przesłuchania odwołującej a w konsekwencji uznanie, że niewiarygodne są jej zeznania, że w marcu 2012 r. nie występowała z wnioskiem o przyznanie wcześniejszej emerytury, podczas gdy z wniosku odwołującej wprost wynikało, że zamierza ona kontynuować zatrudnienie, a wniosek został złożony w tym samym miesiącu, gdy nabywała ona prawo do emerytury z wieku powszechnego - wobec tego składanie przez nią wniosku o przyznanie emerytury wcześniejszej byłoby - w świetle zasad doświadczenia życiowego - działaniem zupełnie nieracjonalnym; 3. błąd w ustaleniach faktycznych polegających na uznaniu, że odwołującej została przyznana emerytura wcześniejsza, podczas gdy z decyzji z 1 marca 2012 r. nie wynika, aby przyznana emerytura była emeryturą wcześniejszą. Odwołująca nie składała wniosku o jej przyznanie, ponadto nie udokumentowała przed organem rentowym, że spełniała warunki do jej przyznania, a organ rentowy kwestionował spełnienie warunku 15 lat pracy w szczególnym charakterze. Apelująca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku w całości poprzez uwzględnienie odwołania i zmianę zaskarżonej decyzji z 1 grudnia 2023r. oraz przyznanie odwołującej prawa do rekompensaty a także zasądzenie od pozwanego na swoją rzecz zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za obie instancje W odpowiedzi na apelację organ rentowy wniósł o jej oddalenie i zasądzenie zwrotu kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja nie jest zasadna. Z uwagi na złożenie apelacji po zmianie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego dokonanej ustawą z 4 lipca 2019 r. (Dz.U.2019.1469) uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego zostało sporządzone w sposób określony przepisem art. 387 § 2 1 k.p.c. w brzmieniu nadanym tą nowelizacją. Sąd Apelacyjny nie przeprowadził postępowania dowodowego i nie dokonał odmiennej oceny dowodów przeprowadzonych przed Sądem pierwszej instancji, a także nie zmienił i nie uzupełnił ustaleń Sądu pierwszej instancji. W tej sytuacji, zgodnie z art. 387 § 2 1 pkt 1 k.p.c. , wystarczające jest wskazanie, że Sąd Apelacyjny przyjął za własne ustalenia Sądu pierwszej instancji dokonane w sprawie. Przechodząc do meritum, Sąd Apelacyjny stwierdza, że Sąd Okręgowy dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych, zgodnych z materiałem dowodowym sprawy, nie naruszając przy tym normy z art. 233 § 1 k.p.c. Z ustaleń tych, Sąd Okręgowy wyprowadził trafne wnioski, odpowiadające zastosowanym i powołanym w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku przepisom prawa materialnego. Sąd Apelacyjny w całości podziela ustalenia faktyczne i rozważania prawne Sądu Okręgowego, rezygnując jednocześnie z ich ponownego szczegółowego przytaczania. Sąd Apelacyjny przyjął za własne ustalenia Sądu pierwszej instancji dokonane w sprawie. Kwestią wymagającą rozstrzygnięcia było ustalenie, czy zachodzą podstawy do przyznania odwołującej prawa do rekompensaty, o której mowa w art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych . Na obecnym etapie postępowania sporne pozostawało przy tym, czy wnioskodawczyni przysługuje prawo do rekompensaty, pomimo tego, że spełniała warunki do przyznania wcześniejszej emerytury na podstawie art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych . Należy przypomnieć, że rekompensata przewidziana w art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych jest formą odszkodowania za utratę możliwości nabycia prawa do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów obowiązujących przed 1 stycznia 1999 r. dla osób, które nie nabędą prawa do emerytury pomostowej. Przepis art. 21 ust. 2 cyt. ustawy stanowi natomiast, że rekompensata nie przysługuje osobie, która nabyła prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Dla skutecznego ubiegania się o prawo do omawianej rekompensaty konieczne jest wykazanie, iż ubezpieczony do dnia 1 stycznia 2009r. osiągnął 15-letni okres pracy w szczególnych warunkach, przy jednoczesnym braku możliwości uzyskania prawa do emerytury pomostowej lub prawa do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze na skutek zmiany stanu prawnego wprowadzonego ustawą o emeryturach pomostowych . Celem rekompensaty jest bowiem zapewnienie pracownikom uzyskania swoistego odszkodowania za utratę możliwości nabycia prawa do emerytury w wieku wcześniejszym z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, jak również emerytury pomostowej. W taki sposób istotę rekompensaty określa zresztą sam ustawodawca, definiując ją w art. 2 pkt 5 ustawy o emeryturach pomostowych , jako odszkodowanie za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze dla osób, które nie nabędą prawa do emerytury pomostowej. W przedmiotowej sprawie Sąd I instancji trafnie uznał, że rekompensata, o której mowa w art. 21 ustawy o emeryturach pomostowych , nie przysługuje osobie, która z mocy prawa nabyła prawo do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, chociażby nie złożyła wniosku o to świadczenie. Należy wskazać, że skoro odwołująca legitymowała się wynoszącym ponad 15 lat okresem pracy w warunkach szczególnych (od 15 grudnia 1993 r. do 31 grudnia 2008 r.), miała ponad 20-letni okres składkowy i nieskładkowy, to po ukończeniu 55 roku życia, tj. w dniu 1 marca 2012 r., nabyła prawo do emerytury przy obniżonym wieku emerytalnym. Organ rentowy wydał zresztą wobec odwołującej decyzję z dnia 31 maja 2012r. na mocy której przyznał odwołującej emeryturę wcześniejszą od dnia 1 marca 2012r. Tym samym wnioskodawczyni spełniła negatywną przesłankę prawa do rekompensaty przewidzianą w art. 21 ust. 2 ustawy o emeryturach pomostowych . Przyznanie rekompensaty dotyczy tylko tych ubezpieczonych, którzy ze względu na niespełnienie choćby jednego ustawowego warunku nie mogli skorzystać z regulacji przewidzianych ustawą o emeryturach i rentach. Odwołująca natomiast wszelkie warunki spełniała. Należy przypomnieć ugruntowany już w orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd, iż jak to wynika z definicji ustawowej zawartej w art. 2 ust. 5 ustawy o emeryturach pomostowych - przewidziana w niej rekompensata stanowi odszkodowanie za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze dla osób, które nie nabędą prawa do emerytury pomostowej. Na podstawie art. 21 ust. 1 cyt. ustawy, rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych , wynoszący co najmniej 15 lat. Równocześnie, stosownie do art. 21 ust. 2 ustawy o emeryturach pomostowych , rekompensata nie przysługuje osobie, która nabyła prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy emerytalnej. Przepisy te muszą być odczytywane łącznie, a rozważając prawo do rekompensaty, nie można tracić z pola widzenia jej odszkodowawczego charakteru określonego powołaną definicją. Rozwiązanie powyższe wprowadzono w celu wyrównania szkody poniesionej przez osoby legitymujące się piętnastoletnim stażem pracy w warunkach szczególnych, a niespełniające innych warunków do przyznania im emerytury z tytułu takiego zatrudnienia, czyli zarówno emerytury w trybie art. 184 ustawy emerytalnej, jak i emerytury pomostowej. Inaczej mówiąc, można przyjąć, że fakt wykonywania przez 15 lat pracy w warunkach szczególnych (niezależnie od innych warunków ustawowych) może skutkować uzyskaniem prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym lub zastępującej ją emerytury pomostowej lub rekompensaty, gdy nie ma się prawa do żadnego z tych świadczeń ze względu na zapisy ustawowe. Z definicji rekompensaty wynika bowiem, że jest ona kierowana do tych ubezpieczonych, którzy wskutek wejścia w życie ustawy o emeryturach pomostowych - zawężającej krąg uprawnionych do tego świadczenia w stosunku do zakresu podmiotowego poprzedniej emerytury z tytułu pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze - i następnie braku możliwości skutecznego ubiegania się o emeryturę w wieku obniżonym, przy wykazaniu spełnienia warunku wykonywania pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze zawartej w art. 32 i 46 ustawy emerytalnej - wobec wygaszania powyższego świadczenia - utracili możliwość ubiegania się o emeryturę z tytułu wykonywania pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze, jak i dodatkowo nie nabędą uprawnień do emerytury pomostowej (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 19 lutego 2021 r., I USKP 13/21, LEX nr 3122751; z dnia 25 maja 2022 r., II USKP 212/21, OSNP 2023 Nr 3, poz. 35; postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2021 r., I USK 112/21, LEX nr 3252210; z dnia 29 listopada 2023 r., I USK 234/23, LEX nr 3632830, z dnia 19 czerwca 2024r., I USKP 61/23). W powyższym kontekście należy stwierdzić, że o nabyciu prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego stanowi art. 100 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przewidujący powstanie prawa do świadczeń z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa. Nabycie prawa do świadczeń, w tym do emerytury, należy zaś wiązać ze spełnieniem ustawowych warunków nabycia tego prawa i równocześnie nie można nabycia prawa utożsamiać z przyznaniem i wypłatą świadczenia. Za prawidłowy należy więc uznać pogląd, że rekompensata nie przysługuje ubezpieczonemu, który nabył prawo do emerytury w wieku obniżonym - niezależnie od realizacji takiego uprawnienia. Konkludując Sąd Apelacyjny – wbrew zarzutom apelującej – podzielił pogląd Sądu Okręgowego, że odwołująca nie spełniła wszystkich warunków do nabycia prawa do rekompensaty, skoro nabyła prawo do emerytury przy obniżonym wieku emerytalnym, niezależnie od kwestii braku realizacji przez nią tego uprawnienia, co ostatecznie skutkuje brakiem prawa do rekompensaty. Ubezpieczona spełniła bowiem wszystkie przesłanki warunkujące prawo do emerytury w wieku obniżonym. Stosownie zaś do art. 21 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych rekompensata nie przysługuje osobie, która nabyła prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Reasumując - wskazane w apelacji zarzuty w żadnej mierze nie podważyły prawidłowych ustaleń Sądu Okręgowego. Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację. O kosztach zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym orzeczono zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik postępowania, na podstawie art. 98 § 1, 1 1 i 3 k.p.c. w związku z art. 99 k.p.c. i art. 108 § 1 k.p.c. oraz § 10 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych. Wiesława Stachowiak