III AUa 243/22
Podsumowanie
Przejdź do pełnego tekstuSąd Apelacyjny w Szczecinie rozpoznał sprawę Z. S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. dotyczącą zwrotu nienależnie pobranej emerytury. Organ rentowy decyzją z listopada 2021 r. zobowiązał Z. S. do zwrotu kwoty 1809,19 zł tytułem emerytury pobranej po śmierci jej teściowej W. S. za październik 2021 r. ZUS argumentował, że prawo do świadczeń ustaje ze śmiercią osoby uprawnionej, a Z. S. nie była wskazana w decyzji jako osoba uprawniona do pobierania świadczeń. Z. S. wniosła odwołanie, twierdząc, że emerytura za miesiąc, w którym nastąpiła śmierć, jest świadczeniem należnym. Sąd Okręgowy przychylił się do jej stanowiska, zmieniając decyzję ZUS i stwierdzając, że Z. S. nie pobrała świadczenia nienależnie. Sąd Okręgowy oparł się na interpretacji art. 136a ust. 2 ustawy emerytalnej, zgodnie z którym wstrzymanie wypłaty świadczenia następuje od miesiąca przypadającego po miesiącu zgonu, co oznacza, że świadczenie za miesiąc zgonu jest należne. Sąd Apelacyjny, rozpoznając apelację ZUS, zmienił zaskarżony wyrok. Sąd Apelacyjny uznał, że świadczenie zostało pobrane nienależnie w rozumieniu art. 138 ust. 3 ustawy emerytalnej. Podkreślono, że choć świadczenie za miesiąc zgonu jest należne, to jego wypłata osobie nieuprawnionej, która nie posiadała pisemnego pełnomocnictwa pocztowego ani nie została ustanowiona opiekunem faktycznym, stanowi pobranie nienależne. Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że ZUS nie posiadał wiedzy o śmierci W. S. w momencie przekazywania środków, a Z. S. wiedziała o zgonie i mimo to odebrała świadczenie. Sąd Apelacyjny uznał, że Z. S. nie wykazała, iż należy do kręgu spadkobierców ustawowych, a zatem nie mogła dysponować świadczeniem stanowiącym element masy spadkowej. W konsekwencji Sąd Apelacyjny oddalił odwołanie Z. S. od decyzji ZUS dotyczącej zwrotu świadczenia.
Przeanalizuj tę sprawę w pełnym kontekście orzecznictwa.
Analiza orzecznictwa · odpowiedzi na pytania · badanie przepisów · drafting pism.
Wartość praktyczna
Siła precedensu: WysokaInterpretacja przepisów dotyczących zwrotu nienależnie pobranych świadczeń emerytalnych, w szczególności w kontekście śmierci świadczeniobiorcy i odbioru świadczenia przez osobę trzecią bez formalnego upoważnienia.
Dotyczy specyficznej sytuacji odbioru świadczenia po śmierci świadczeniobiorcy przez osobę nieposiadającą formalnego upoważnienia, gdy organ rentowy nie miał wiedzy o zgonie.
Zagadnienia prawne (3)
Czy świadczenie emerytalne wypłacone za miesiąc, w którym nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy, stanowi świadczenie nienależnie pobrane, jeśli zostało odebrane przez osobę niebędącą adresatem decyzji organu rentowego i nieposiadającą stosownego upoważnienia?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Tak, świadczenie takie stanowi świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 138 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jeśli zostało pobrane przez osobę, która nie była uprawniona do jego odbioru i nie posiadała stosownego pełnomocnictwa, a organ rentowy nie posiadał wiedzy o śmierci świadczeniobiorcy w momencie przekazywania środków.
Uzasadnienie
Sąd Apelacyjny uznał, że mimo iż świadczenie za miesiąc zgonu jest należne, jego wypłata osobie nieuprawnionej, która nie posiadała pisemnego pełnomocnictwa pocztowego ani nie została ustanowiona opiekunem faktycznym, stanowi pobranie nienależne. Podkreślono, że ZUS nie posiadał wiedzy o śmierci świadczeniobiorcy w momencie przekazywania środków, a osoba odbierająca świadczenie wiedziała o zgonie.
Czy art. 136a ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, stanowiący, że wstrzymanie wypłaty świadczenia następuje od miesiąca przypadającego po miesiącu zgonu, oznacza, że świadczenie za miesiąc zgonu jest zawsze należne i nie może być uznane za nienależnie pobrane przez osobę trzecią?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Nie, przepis ten stanowi, że świadczenie za miesiąc zgonu jest należne, ale nie przesądza o tym, że nie może być uznane za nienależnie pobrane przez osobę trzecią, która je odebrała bez uprawnienia.
Uzasadnienie
Sąd Apelacyjny rozróżnił sytuację, w której świadczenie jest należne zmarłemu, od sytuacji, w której zostało ono pobrane przez osobę nieuprawnioną. Nawet jeśli świadczenie jest należne za miesiąc zgonu, jego odebranie przez osobę nieposiadającą uprawnień może skutkować obowiązkiem zwrotu.
Czy osoba trzecia, która odebrała świadczenie emerytalne po śmierci świadczeniobiorcy, może być uznana za uprawnioną do jego pobrania na podstawie ustnego polecenia lub faktu sprawowania opieki, bez formalnego pełnomocnictwa?Ratio decidendi
Odpowiedź sądu
Nie, ustne polecenie lub sprawowanie opieki nie są wystarczające do uznania osoby trzeciej za uprawnioną do odbioru świadczenia po śmierci świadczeniobiorcy. Wymagane jest formalne pełnomocnictwo pocztowe lub ustanowienie opiekuna prawnego/faktycznego.
Uzasadnienie
Sąd Apelacyjny podkreślił, że przepisy prawa pocztowego i ustawy emerytalnej wymagają formalnych dokumentów (pisemne pełnomocnictwo pocztowe, oświadczenie o sprawowaniu opieki potwierdzone przez organ) do upoważnienia osoby trzeciej do odbioru świadczeń. Ustne polecenia lub fakt sprawowania opieki nie spełniają tych wymogów.
Strony
| Nazwa | Typ | Rola |
|---|---|---|
| Z. S. | osoba_fizyczna | odwołująca |
| Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. | instytucja | organ rentowy |
Przepisy (12)
Główne
u.e.r.FUS art. 101 § pkt 2
Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
Prawo do świadczeń ustaje ze śmiercią osoby uprawnionej.
u.e.r.FUS art. 138 § ust. 1
Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
Osoba, która nienależnie pobrała świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu.
u.e.r.FUS art. 138 § ust. 3
Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
Za nienależnie pobrane świadczenia uważa się również świadczenia wypłacone z przyczyn niezależnych od organu rentowego osobie innej niż wskazana w decyzji tego organu.
Pomocnicze
u.e.r.FUS art. 136a § ust. 2
Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
W razie śmierci emeryta lub rencisty wstrzymanie wypłaty świadczenia następuje od miesiąca przypadającego po miesiącu, w którym zmarł emeryt lub rencista.
u.e.r.FUS art. 136 § ust. 1
Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
W razie śmierci osoby, która zgłosiła wniosek o świadczenia określone ustawą, świadczenia należne jej do dnia śmierci wypłaca się małżonkowi, dzieciom, z którymi osoba zmarła prowadziła wspólne gospodarstwo domowe, a w razie ich braku - małżonkowi i dzieciom, z którymi osoba ta nie prowadziła wspólnego gospodarstwa domowego, a w razie ich braku - innym członkom rodziny uprawnionym do renty rodzinnej lub na których utrzymaniu pozostawała ta osoba.
u.e.r.FUS art. 136b § ust. 1
Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
Jeżeli z akt sprawy wynika konieczność ustanowienia dla osoby uprawnionej do emerytury lub renty opiekuna prawnego, do czasu jego ustanowienia świadczenia mogą być wypłacane osobie sprawującej faktyczną opiekę nad emerytem lub rencistą, po uprzednim pouczeniu o konieczności poinformowania organu rentowego o zajściu okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części oraz o obowiązku zwrotu świadczenia przez tę osobę, w przypadku gdy zostało pobrane nienależnie.
u.e.r.FUS art. 136b § ust. 2
Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
Świadczenie jest wypłacane osobie sprawującej faktyczną opiekę nad emerytem lub rencistą na podstawie oświadczenia o sprawowaniu tej opieki, potwierdzonego przez organ, który z racji wykonywanych zadań posiada informacje dotyczące sprawowania tej opieki.
p.p. art. 38
Prawo pocztowe
Reguluje zasady udzielania pełnomocnictwa pocztowego do odbioru przesyłek i przekazów pocztowych.
k.p.c. art. 477¹⁴ § § 2
Kodeks postępowania cywilnego
Reguluje zasady zmiany zaskarżonej decyzji przez sąd pierwszej instancji.
k.p.c. art. 386 § § 1
Kodeks postępowania cywilnego
Reguluje zasady orzekania przez sąd drugiej instancji co do istoty sprawy.
k.p.c. art. 102
Kodeks postępowania cywilnego
Reguluje zasady odstąpienia od obciążania strony kosztami postępowania.
u.s.u.s. art. 2a
Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych
Wyraża zasadę równego traktowania ubezpieczonych.
Argumenty
Skuteczne argumenty
Świadczenie emerytalne wypłacone po śmierci świadczeniobiorcy osobie nieuprawnionej, która nie posiadała formalnego pełnomocnictwa, stanowi świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 138 ust. 3 ustawy emerytalnej. • Organ rentowy nie posiadał wiedzy o śmierci świadczeniobiorcy w momencie przekazywania środków, co wyklucza uznanie wypłaty za wadliwą z przyczyn leżących po stronie ZUS. • Osoba odbierająca świadczenie po śmierci świadczeniobiorcy, wiedząc o zgonie, nie może być uznana za działającą w dobrej wierze. • Nawet jeśli świadczenie jest należne za miesiąc zgonu, jego wypłata osobie nieuprawnionej stanowi naruszenie przepisów i może być dochodzona zwrotnie.
Odrzucone argumenty
Emerytura za miesiąc, w którym nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy, jest świadczeniem należnym i nie może być uznana za nienależnie pobraną. • Przepis art. 136a ust. 2 ustawy emerytalnej nakazuje wypłatę świadczenia za cały miesiąc zgonu, niezależnie od daty śmierci i odbiorcy. • Opieka sprawowana nad teściową i ustne polecenie wystarczają do usprawiedliwienia odbioru świadczenia przez synową. • Organ rentowy powinien dochodzić zwrotu świadczenia na drodze cywilnej, a nie w trybie administracyjnym, jeśli świadczenie było należnie wypłacone.
Godne uwagi sformułowania
„Gramatyczna wykładnia art. 138 ust. 3 może okazać się niewystarczająca dla wyjaśnienia treści przepisu, ponieważ nie każde wypłacenie świadczenia osobie innej niż adresat decyzji stanowić będzie nienależne pobranie. • „Pobranie świadczenia przez powyższe osoby musiało być oceniane w kategoriach bezpodstawnego wzbogacenia się w ujęciu Kodeksu cywilnego ( art. 410 ), a nie nienależnego świadczenia w rozumieniu przepisów ubezpieczeniowych. • „To czy świadczenie jest zaś należne samemu zmarłemu nie czyni uprawnionym do jego pobrania dowolnej osoby – nawet z kręgu rodzinnego. • „Pozbawienie organu rentowego prawa do dochodzenia zwrotu takich należnych ale nienależnie pobranych przez niewłaściwe osoby świadczeń nie może być uznane za prawidłową wykładnię przepisów ustawy emerytalnej.
Skład orzekający
Gabriela Horodnicka-Stelmaszczuk
przewodniczący-sprawozdawca
Barbara Białecka
sędzia
Beata Górska
sędzia
Informacje dodatkowe
Wartość precedensowa
Siła: Wysoka
Powoływalne dla: "Interpretacja przepisów dotyczących zwrotu nienależnie pobranych świadczeń emerytalnych, w szczególności w kontekście śmierci świadczeniobiorcy i odbioru świadczenia przez osobę trzecią bez formalnego upoważnienia."
Ograniczenia: Dotyczy specyficznej sytuacji odbioru świadczenia po śmierci świadczeniobiorcy przez osobę nieposiadającą formalnego upoważnienia, gdy organ rentowy nie miał wiedzy o zgonie.
Wartość merytoryczna
Ocena: 7/10
Sprawa porusza ważny społecznie temat świadczeń po śmierci bliskiej osoby i potencjalnych konfliktów rodzinnych oraz prawnych związanych z ich odbiorem. Pokazuje, jak ważne są formalne procedury w kontaktach z ZUS.
“Emerytura po śmierci teściowej: czy synowa musiała ją zwrócić? Sąd Apelacyjny rozstrzyga.”
Dane finansowe
WPS: 1809,19 PLN
Sektor
ubezpieczenia społeczne
Twój asystent do analizy prawnej.
Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.
- Analiza orzecznictwa i przepisów
- Drafting pism i dokumentów
- Odpowiedzi na pytania prawne
- Pogłębiona analiza z doktryny
Pełny tekst orzeczenia
Oryginalna treść postanowienia (niezmieniona). Otwiera się jako osobna strona.