III AUa 204/24

Sygn. akt III AUa 204/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 2 kwietnia 2025 r. Sąd Apelacyjny w Poznaniu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: sędzia Wiesława Stachowiak Protokolant: Beata Tonak po rozpoznaniu w dniu 2 kwietnia 2025 r. w Poznaniu na posiedzeniu niejawnym sprawy E. K. przeciwko Dyrektorowi Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w W. o wysokość renty funkcjonariuszy służb mundurowych oraz członków ich rodzin na skutek apelacji Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w W. od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 28 grudnia 2023 r. sygn. akt VII U 2428/19 1. zmienia zaskarżony wyrok w całości i oddala odwołanie; 2. zasądza od odwołującej E. K. na rzecz Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w W. kwotę 270,00 zł (słownie: dwieście siedemdziesiąt złotych) wraz z ustawowymi odsetkami, o których mowa w art. 98 § 1 1 k.p.c. tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym. Wiesława Stachowiak UZASADNIENIE Decyzją z dnia 20 lipca 2017 r. o znaku (...) , Dyrektor Zakładu Emerytalno – Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, na podstawie otrzymanej z IPN informacji nr (...) z dnia 27 kwietnia 2017 r., ponownie ustalił E. K. wysokość renty rodzinnej po zmarłym W. K. od 1 października 2017 r. Obliczając wysokość nowego świadczenia, organ emerytalno-rentowy przyjął, że renta rodzinna stanowi 35,10% podstawy wymiaru świadczenia, jakie przysługiwało zmarłemu, tj. 3.540,65 zł. Łączna wysokość emerytury, od której naliczana jest renta rodzinna, stanowi 35,10% postawy wymiaru zmarłego i wynosi 1.242,77 zł. Renta rodzinna dla 1 osoby uprawnionej wynosi 85% emerytury, tj. 1.056,35 zł brutto, a po potrąceniu składki na ubezpieczenie zdrowotne i zaliczki na podatek dochodowy – 899,28 zł. E. K. w piśmie z dnia 17 sierpnia 2017 r. wywiodła odwołanie od powyższej decyzji. Odwołująca wniosła, aby sąd stosownie do dyspozycji art. 8 Konstytucji RP w zw. z art. 173 i 178 ust. 1 Konstytucji RP , uznając oczywistą niezgodność przepisów, stanowiących podstawę skarżonej decyzji, odmówił zastosowania niekonstytucyjnych przepisów ustawy i uwzględniając odwołanie, uchylił zaskarżoną decyzję, nadto na czas trwającego postępowania, udzielił odwołującej zabezpieczenia poprzez wstrzymanie wykonalności zaskarżonej decyzji, dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentów w aktach emerytalnych nr (...) na okoliczność przebiegu służby W. K. , o rozpoznanie sprawy pod nieobecność odwołującej oraz o zasądzenie o organu emerytalnego kosztów postępowania. Wyrokiem z dnia 28 grudnia 2023r., sygn. akt VII U 2428/19, Sąd Okręgowy w Poznaniu: 1. Zmienił zaskarżoną decyzję i stwierdził brak podstaw do ponownego ustalenia wysokości renty rodzinnej przysługującej odwołującej E. K. przy uwzględnieniu przepisów dotyczących zasad obliczania wysokości świadczenia dla osób pełniących służbę na rzecz totalitarnego państwa i przyznał odwołującej rentę inwalidzką w dotychczasowej wysokości od dnia 1 października 2017r. 2. Zasądził od pozwanego organu rentowego na rzecz odwołującej 180 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty. Rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego zostało wydane w wyniku następujących ustaleń faktycznych i rozważań prawnych: Odwołująca E. K. z domu Ł. , ur. (...) , z zawodu pielęgniarka, jest wdową po W. K. zmarłym w dniu 2 września 2006 r. W. K. , ur. (...) , wykształcenie średnie, w latach 1971 – 1977 pracował w Zakładzie Karnym w P. m.in. na stanowisku oddziałowego działu ochrony. Pismem z dnia 30 listopada 1977 r. W. K. zwrócił się do Komendanta Wojewódzkiego Milicji Obywatelskiej w P. z podaniem o przyjęcie go do Milicji Obywatelskiej. Po przeprowadzeniu wywiadu dot. osoby W. K. , rozkazem personalnym nr (...) z dnia 1 sierpnia 1978 r. W. K. został przyjęty do służby w Milicji Obywatelskiej na stanowisko wywiadowcy do Wydziału (...) w P. w stopniu szeregowego i w okresie od 6 listopada 1978 r. do 16 grudnia 1978 r. odbył kurs wstępny dla funkcjonariuszy (wywiadowców) SB. Następnie w okresie od 1 października 1977 r. do 30 czerwca 1980 r. W. K. odbył kurs doskonalenia zawodowego. W tym czasie w 1979 r. W. K. uzyskał stopień kaprala a w dniu 23 września 1980 r. – starszego kaprala. W opinii służbowej Naczelnika Wydziału (...) w P. , W. K. z dnia 4 sierpnia 1980 r. dał się poznać jako sumienny i zdyscyplinowany wywiadowca tajnej służby obserwacji, który pomimo braku przeszkolenia zawodowego, opanował podstawie formy i metody, wchodzące w zakres czynności tajnej obserwacji, wykonujący poprawnie polecenia przełożonych i stosujący się do uwag. W opinii z dnia 1 kwietnia 1982 r. Naczelnik Wydziału (...) w P. ocenił W. K. jako sumiennego i zdyscyplinowanego wywiadowcę tajnej służby obserwacji, który w krótkim czasie opanował podstawowe formy i metody, wchodzące w zakres czynności służbowych służby obserwacji, samodzielnie ustalającego kontakty i adresy od obserwowanych figurantów oraz technikę wykonywania tajnych zdjęć fotograficznych z modeli zakamuflowanych, prawidłowo realizującego polecenia przełożonych. W. K. brał udział w działaniach zabezpieczających w okresach niepokojów społecznych. W okresie od 4 września 1984 r. do 25 czerwca 1985 r. W. K. był słuchaczem Szkoły Chorążych MSW w W. . W dniu 21 czerwca 1985 r. W. K. uzyskał stopień młodszego chorążego. Rozkazem nr (...) z dnia 14 listopada 1985 r. W. K. został ukarany karą nagany za wywołanie awantury w miejscu publicznym. Rozkazem personalnym z dnia 13 czerwca 1989 r. nr (...) W. K. został odwołany ze stanowiska wywiadowcy i mianowany na stanowisko starszego wywiadowcy wraz z podwyższeniem dodatku specjalnego. W dniu 10 lipca 1989 r. W. K. , będąc pod wypływem alkoholu, uległ wypadkowi samochodowemu i został uznany za wyłącznie winnego zaistniałego zdarzenia oraz ukarany ostrzeżeniem o niepełnej przydatności do służby na zajmowanym stanowisku ze wstrzymaniem prawa jazdy na okres 12 miesięcy. Wnioskiem z dnia 8 marca 1990 r. W. K. w związku z pogarszającym się stanem zdrowia, zwrócił się do Naczelnika Wydziału Kadr WUSW w P. o skierowanie na Komisję Lekarską, celem orzeczenia o dalszej przydatności do służby. Orzeczeniem z dnia 3 kwietnia 1990 r. Wojewódzka Komisja Lekarska przy Zarządzie (...) i spraw Socjalnych WUSW w P. rozpoznała u W. K. nerwicę neurasteniczno – depresyjną, znacznie upośledzającą sprawność ustroju, zespół bólowy lędźwiowo – krzyżowy z objawami korzeniowymi z częstymi zaostrzeniami, przewlekły nieżyt żołądka i dwunastnicy oraz nadciśnienie tętnicze. W opinii komisji, W. K. stał się trwale niezdolny do służby w MO i został zaliczony do II grupy inwalidów w związku ze służbą w MO. W. K. został zwolniony ze służby z dniem 15 czerwca 1990 r. i wnioskiem z dnia 20 czerwca 1990 r. zwrócił się o przyznanie emerytury milicyjnej. Decyzją z dnia 14 listopada 1990 r. nr (...) Komendant Wojewódzki Policji w P. przyznał W. K. prawo do emerytury milicyjnej za 25 lat wysługi w wysokości 70% podstawy wymiaru, tj. 1.198.324 zł od dnia 1 października 1990 r. W. K. zmarł w dniu 2 września 2006 r. Wnioskiem z dnia 11 września 2006 r. M. K. – córka E. i W. K. , wniosła do Zer o przyznanie jej prawa do renty rodzinnej po zmarłym ojcu W. K. . Decyzją z dnia 13 września 2006 r. nr (...) Dyrektor Zakładu Emerytalno-Rentowego MSWiA przyznał M. K. prawo do renty po zmarłym ojcu w wysokości 85% świadczenia osoby zmarłej, tj. kwotę 1.650,88 zł brutto. Następnie wnioskiem z dnia 7 marca 2011 r. E. K. – wdowa po W. K. wniosła o przyznanie jej prawa do renty rodzinnej po zmarłym mężu. Decyzją z dnia 8 marca 2011 r. nr (...) Dyrektor Zakładu Emerytalno-Rentowego MSWiA przyznał wdowie E. K. prawo do renty po zmarłym mężu w wysokości 85% świadczenia osoby zmarłej, tj. kwotę 2.012,13 zł brutto. W dniu 8 czerwca 2017 r. do Zakładu Emerytalno – Rentowego MSWiA wpłynęła informacja Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu o przebiegu służby W. K. z dnia 27 kwietnia 2017 r. nr (...) , w której IPN na podstawie posiadanych akt osobowych podał, że W. K. w okresie od 1 sierpnia 1978 r. do 15 czerwca 1990 r. pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b ustawy z 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz. U. z 2016 r. poz. 708 ze zm.). Na podstawie powyższej informacji organ emerytalno-rentowy zaskarżoną decyzją z dnia 20 lipca 2017 r. znak (...) ponownie ustalił wysokość policyjnej renty rodzinnej E. K. po zmarłym mężu – W. K. od 1 października 2017 r., która po obniżeniu wskaźnika do 0,0% za okres służby od 1 sierpnia 1978 r. do 15 czerwca 1990 r., wyniosła 1.056,35 zł. W oparciu o wyżej ustalony stan faktyczny Sąd Okręgowy uznał, że odwołanie zasługiwało na uwzględnienie. Istota sporu w przedmiotowej sprawie sprowadzała się do rozstrzygnięcia, czy organ emerytalno - rentowy miał podstawy do ponownego ustalenia wysokości policyjnej renty rodzinnej odwołującej E. K. , którą pobiera po zmarłym mężu W. K. – byłym funkcjonariuszu Wydziału (...) P. . Pozwany wydając zaskarżoną decyzję, ustalił bowiem wysokość renty rodzinnej odwołującej na podstawie uzyskanej z Instytutu Pamięci Narodowej informacji nr (...) z dnia 27 kwietnia 2017r. o przebiegu służby, w której wskazano, że W. K. w okresie od 1 sierpnia 1978 r. do 15 czerwca 1990 r. pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin. Sąd Okręgowy przytoczył następnie podstawę prawną zaskarżonego rozstrzygnięcia, tj. art. 13b, art. 24a, art. 8a ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin, która przewiduje obniżenie emerytur i rent inwalidzkich wszystkim funkcjonariuszom, którzy pozostawali w służbie przed dniem 2 stycznia 1999 r. i którzy w okresie od 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r. pełnili służbę w wymienionych w ustawie instytucjach i formacjach (tzw. służba na rzecz państwa totalitarnego). Zgodnie z art. 13b ust. 1 ww. ustawy za służbę na rzecz totalitarnego państwa uznaje się służbę od 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r. w niżej wymienionych cywilnych i wojskowych instytucjach i formacjach, między innymi w jednostkach organizacyjnych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i ich poprzedniczkach oraz ich odpowiednikach terenowych, w tym nadzorujących prace jednostek wypełniających zadania: wywiadowcze, kontrwywiadowcze Służby Bezpieczeństwa, czynności operacyjno-techniczne niezbędne w działalności Służby Bezpieczeństwa (lit.a) oraz w pozostałych jednostkach wskazanych pod lit. b–e. W okolicznościach niniejszej sprawy organ emerytalno-rentowy stał na stanowisku, zgodnie z którym informacja o przebiegu służby jest równoważna z zaświadczeniem o przebiegu służby, sporządzanym na podstawie akt osobowych przez właściwe organy służb, o których mowa w art. 12 stwierdził, że zmiany informacji o przebiegu służby może dokonać jedynie Instytut Pamięci Narodowej. Odnosząc się do stanowiska pozwanego, dotyczącego związania informacją o przebiegu służby W. K. , uzyskaną z Instytutu Pamięci Narodowej, należy wskazać, że sąd ubezpieczeń społecznych, jak stwierdził Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z dnia 12 grudnia 2011 r., sygn. II UZP 10/11, rozpoznający sprawę w wyniku wniesienia odwołania od decyzji Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie ponownego ustalenia (obniżenia) wysokości emerytury policyjnej byłego funkcjonariusza Służby Bezpieczeństwa, nie jest związany treścią informacji o przebiegu służby w organach bezpieczeństwa państwa przedstawionej przez Instytut Pamięci Narodowej zarówno co do faktów (ustalonego w tym zaświadczeniu przebiegu służby), jak i co do kwalifikacji prawnej tych faktów (zakwalifikowania określonego okresu służby jako służby w organach bezpieczeństwa państwa). Związanie to obejmuje jedynie organ emerytalny, który przy wydawaniu decyzji musi kierować się danymi zawartymi w informacji o przebiegu służby. Ustalenia faktyczne i interpretacje prawne Instytutu Pamięci Narodowej nie mogą natomiast wiązać sądu, do którego wyłącznej kompetencji (kognicji) należy ustalenie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa do świadczenia i jego wysokości oraz odpowiednia kwalifikacja prawna (subsumcja) ustalonych faktów. W przypadku zmarłego W. K. , zakwalifikowano jego służbę w spornym okresie jako służbę na rzecz totalitarnego państwa, albowiem jego stanowisko było usytuowane we wskazanej w ww. ustawie jednostce organizacyjnej. Sąd Okręgowy przywołał uchwałę z dnia 16 września 2020 r., sygn. III UZP 1/20, w której Sąd Najwyższy wskazał, że kryterium „służby na rzecz totalitarnego państwa”, określone w art. 13b ust. 1 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin powinno być oceniane na podstawie wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na podstawie indywidulanych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka. W ocenie Sądu Okręgowego zastosowanie represji poprzez system zaopatrzenia emerytalnego w stosunku do osób tylko za to, że służyły przed rokiem 1990 w strukturach milicyjnych, jest wątpliwe moralnie i dyskusyjne. Nawet uznanie, że niektóre instytucje funkcjonujące przed tą zmianą działały w sposób budzący dziś poważne wątpliwości prawne i moralne, nie uprawnia prawodawcy do stwierdzenia, że wszystkie osoby tam zatrudnione działały w celu pokrzywdzenia współobywateli. Istotą państwa prawa związanego zasadą rządów prawa i związanej z nim klauzuli sprawiedliwości społecznej jest to, że każdy zostaje potraktowany przez państwo i prawo sprawiedliwie, czyli w sposób, który jest adekwatny do popełnionych przez niego czynów i jego postawy, którą przyjął w czasach PRL. Zdaniem Sądu Okręgowego wydanie decyzji, obniżającej świadczenie odwołującej E. K. , bez uwzględnienia indywidualnego charakteru służby jej męża oraz po 27 latach (biorąc pod uwagę datę wydania zaskarżonej decyzji) od czasu przemian ustrojowych w Polsce, nie stanowiło realizacji zasad sprawiedliwości społecznej. Jakkolwiek z dokumentów osobowych zmarłego W. K. z okresu pełnienia funkcji funkcjonariusza SB w Wydziale (...) (1978 – 1990) w P. wynika, że pełnił on czynności wywiadowcy i był dobrze opiniowany przez przełożonych, to nigdy nie pełnił żadnego stanowiska kierowniczego. W indywidualnych notatkach zwierzchników W. K. brak jest jakichkolwiek jednoznacznych wzmianek, aby W. K. w wykonywanych czynnościach w spornym okresie służby stosował przemoc psychiczną, bądź fizyczną, czy jakiekolwiek niegodziwe, niedozwolone i niemoralne praktyki w pełnionej służbie, a tym samym, aby jego działania i czyny naruszały podstawowe prawa i wolności człowieka oraz wypełniały znamiona czynów niedozwolonych. W ocenie Sądu Okręgowego wyniki postępowania dowodowego nie pozwalają na jednoznaczne przyjęcie, aby W. K. w spornym okresie pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa w wyżej wskazanym właściwym jej rozumieniu. Dokonując subsumcji ustalonego stanu faktycznego pod wskazane normy prawne, Sąd Okręgowy uznał ostatecznie, że odwołująca nie spełnia przesłanek wymaganych do obniżenia renty rodzinnej po zmarłym W. K. na zasadach wskazanych w ustawie zaopatrzeniowej. W myśl stanowiska prezentowanego przez Sąd Najwyższy w analizowanej uchwale Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2020 r., sygn. III UZP 1/20 nie można jednak ograniczyć się do bezrefleksyjnej wykładni językowej art. 13b ustawy z 1994 r., bowiem zakodowane w nim pojęcie stanowi kryterium wyjściowe, a więc przybiera postać domniemania możliwego do obalenia w procesie cywilnym. Pokreślenia wymaga, że taka wykładnia jest zgodna z jednolitym i utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, w szczególności Naczelnego Sądu Administracyjnego (vide wyroki: z dnia 11 grudnia 2019 r., sygn. I OSK 2015/19, LEX nr 2865792 oraz z dnia 4 czerwca 2019 r., sygn. II FSK 2018/17, LEX nr 2715899). W konsekwencji wskazać należy, że w niniejszej sprawie organ emerytalno - rentowy nie podjął skutecznej próby wykazania, że zmarły W. K. w spornym okresie służby stosował przemoc psychiczną, bądź fizyczną, czy jakiekolwiek niegodziwe, niedozwolone i niemoralne praktyki w pełnionej służbie, a tym samym, aby jego działania i czyny naruszały podstawowe prawa i wolności człowieka oraz wypełniały znamiona czynów niedozwolonych, a jakiekolwiek wątpliwości co do faktycznego zakresu działań W. K. , nie mogą być intepretowane aktualnie, po 10 latach od śmierci funkcjonariusza, na niekorzyść wdowy po nim – odwołującej E. K. . Odwołująca, która pobiera rentę rodzinną po zmarłym W. K. od 2011 r. nie ma obecnie możliwości odwrócenia negatywnych dla niej skutków, które zostały wprowadzone do porządku. Odwołująca jest osobą schorowaną, mającą 61 lat, gdy ustawodawca zaskoczył ją rozwiązaniami prawnymi, na skutek których istotnie zmniejszono przysługujące jej świadczenie. W tym wieku E. K. nie miała już możliwości, by zabezpieczyć swoją sytuację w inny sposób, niż tylko poprzez zakwestionowanie spornej decyzji. Mając zatem na uwadze powyższe rozważania, na podstawie art. 477 14 § 2 k.p.c. i powołanych przepisów prawa materialnego, Sąd Okręgowy w punkcie 1 wyroku zmienił decyzję z dnia 20 lipca 2017 r. i stwierdził brak podstaw do ponownego ustalenia wysokości renty rodzinnej przysługującej odwołującej E. K. przy uwzględnieniu przepisów dotyczących zasad obliczania wysokości świadczenia dla osób pełniących służbę na rzecz totalitarnego państwa (art. 24a ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin) i przyznał odwołującej rentę rodzinną w dotychczasowej wysokości, tj. przed jej zmniejszeniem na podstawie ww. przepisu od 1 października 2017 r. O kosztach procesu orzeczono w punkcie drugim sentencji wyroku, obciążając nimi pozwany organ emerytalny zgodnie z regułą odpowiedzialności za wynik procesu na podstawie art. 98 § 1, 1 1 , 3 i 4 k.p.c. w zw. z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 ze zm.), w kwocie 180 zł. Apelację od powyższego wyroku , w całości, złożył organ rentowym zarzucając: - naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na treść rozstrzygnięcia tj.: 1) art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 252 k.p.c. , polegające na nieuwzględnieniu przez Sąd I instancji informacji o przebiegu służby wydanej przez IPN, pomimo braku udowodnienia przez stronę odwołującą okoliczności przeciwnych, 2) art. 232 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. polegające na braku uznania przez Sąd I instancji, że charakter i przebieg służby zmarłego świadczeniobiorcy w kontekście zakresu zadań formacji, w której realizował służbę stanowi okoliczność istotną dla rozstrzygnięcia sprawy. 3) art. 98 § 1 1 k.p.c. poprzez jego nieuprawnione zastosowanie i zasądzenie odsetek od kosztów zastępstwa procesowego, w sytuacji gdy stosownie do art. 9 ust. 6 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r. poz. 1469), to jest ustawy zmieniającej, która wprowadziła ww. przepis, statuuje się zasadę, iż przepisy art. 98 § 1 1 i 1 2 oraz art. 103 § 3 ustawy zmienianej w art. 1 stosuje się w postępowaniach wszczętych po dniu wejścia w życie niniejszej ustawy. - naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: 1) art. 24a ust. 1-2 w zw. z art. 13 b, art. 15c ust. 1 i 2 oraz art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18.02.1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz. U. z 2022 r., poz. 1626 z późn. zm.), zwanej dalej „ustawą emerytalną/zaopatrzeniową” poprzez niezastosowanie tychże przepisów i nieuprawnione przyjęcie, że odwołująca nie powinna podlegać przewidzianym rygorom, pomimo iż spełnia przesłanki w nich określone, a zmarły świadczeniobiorca pełnił służbę na rzecz formacji wyszczególnionej w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej, a także poprzez niezbadanie kryterium „służby na rzecz państwa totalitarnego”, jak i modyfikację tego kryterium, które zostało wyczerpująco określone w ustawie zaopatrzeniowej, 2) 13a ust. 5 w zw. z art. 24a ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej oraz § 14 ust. 1 pkt 1) rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 grudnia 2018 r. w sprawie trybu postępowania i właściwości organu w zakresie zaopatrzenia emerytalnego funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Celno-Skarbowej oraz ich rodzin (Dz. U z 2018 r. poz. 2373 z późn. zm.), poprzez pominięcie dowodu jakim jest informacja o przebiegu służby, podczas gdy zgodnie z naruszonymi przepisami informacja o przebiegu służby jest równoważna z zaświadczeniem o przebiegu służby sporządzanym na podstawie akt osobowych funkcjonariusza przez właściwe organy, 3) art. 178 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez jego błędną wykładnię i odmowę uznania mocy obowiązującej przepisom ustawy zaopatrzeniowej oraz dokonanie modyfikacji definicji ustawowej „służby na rzecz państwa totalitarnego”. Wskazując na wyżej sprecyzowane zarzuty pozwany wniósł o: 1. zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania, 2. zasądzenie kosztów postępowania wg. norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego za obie instancje, 3. ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu sądowi decyzję w zakresie zasądzenia na rzecz pozwanego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego za postępowanie w obu instancjach. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja skutkuje zmianą wyroku i oddaleniem odwołania. Na wstępie wskazać należy, że postępowanie apelacyjne, jakkolwiek jest postępowaniem odwoławczym i kontrolnym, to jednakże zachowuje charakter postępowania rozpoznawczego. Oznacza to, że sąd odwoławczy posiada swobodę jurysdykcyjną i kompetencję do ponownej samodzielnej oceny materiału procesowego, ograniczoną jedynie granicami zaskarżenia. Merytoryczny charakter orzekania sądu drugiej instancji polega więc na tym, że ma on obowiązek poczynić własne ustalenia i ocenić je samodzielnie z punktu widzenia prawa materialnego, a więc dokonać subsumcji. Z tego też względu sąd ten może, a jeżeli je dostrzeże - powinien, naprawić wszystkie stwierdzone w postępowaniu apelacyjnym naruszenia prawa materialnego popełnione przez sąd pierwszej instancji i to niezależnie od tego, czy zostały one podniesione w apelacji, jeśli tylko mieszczą się w granicach zaskarżenia (vide wyrok Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 2000 roku w sprawie o sygn. III CKN 812/98, Lex nr 40504). Mając powyższe na uwadze i oceniając ponownie materiał dowodowy zgromadzony w sprawie oraz dokonując jego subsumcji do przepisów prawa, Sąd Apelacyjny uznał za zasadne zmianę decyzji i oddalenie odwołania. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, Sąd I instancji na podstawie zgromadzonych dowodów dokonał błędnej oceny prawnej, że służba W. K. - męża odwołującej E. K. w spornym okresie od 1 sierpnia 1978r. do 15 czerwca 1990r. nie spełniała kryterium służby na rzecz państwa totalitarnego, określonego w art. 13b ust. 1 ustawy z dnia 18 lutego 1994 roku o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin. Tymczasem szczegółowe zapoznanie się z dokumentami zgromadzonymi w aktach osobowych ubezpieczonego, doprowadzić musiały do odmiennej oceny spornego okresu służby ubezpieczonego i uznania, iż charakter wykonywanych przez W. K. czynności w całym spornym okresie służby, spełnia powołane kryterium „służby na rzecz totalitarnego państwa” o jakim mowa w art. 13b ust. 1 ustawy z dnia 18 lutego 1994 roku o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin. Odnosząc się do zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego zawartych w apelacji podnieść należy, że warunkiem koniecznym do zastosowania art. 24a w zw. z art. 13b i art. 15c ust 1-3 oraz art. 32 ust 1 pkt 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (zwanej dalej ustawa zaopatrzeniową) skutkującym ponownym ustaleniem wysokości trenty rodzinnej na podstawie świadczenia jakie przysługiwało zmarłemu z uwzględnieniem art. 15c jest konieczność ustalenia, iż zmarły (za życia) pełnił służbę „na rzecz totalitarnego państwa” w rozumieniu art. 13b ustawy zaopatrzeniowej. Przy czym ustawa nie zawiera definicji określenia „na rzecz totalitarnego państwa”. Zgodnie z ustawą zaopatrzeniową już sam fakt pełnienia przez odwołującego się (w tym wypadku męża odwołującej) służby w jednostce wymienionej w art. 13b i we wskazanym w nim okresie powoduje skutek w postaci ponownego ustalenia wysokości otrzymywanego świadczenia. W ocenie Sądu Apelacyjnego nie do pogodzenia z zasadami procesu cywilnego jest stosowanie w sposób automatyczny art. 13b. Natomiast kluczowe znaczenie dla rozpoznawanej sprawy miało ustalenie, czy mąż odwołującej faktycznie pełnił służbę „na rzecz totalitarnego państwa” i czy wobec tego mają do niego zastosowanie przepisy ustawy nowelizującej z 16 grudnia 2016 roku. Z literalnego brzmienia art. 13b ustawy zaopatrzeniowej co prawda wynika, że jedynym kryterium pełnienia służby na rzecz totalitarnego państwa jest fakt pełnienia tej służby w okresie od 22 lipca 1944 roku do 31 lipca 1990 roku w wymienionych w nim jednostkach organizacyjnych, będących częścią aparatu systemu policyjnego, na którym opierało się państwo totalitarne. W ocenie Sądu Apelacyjnego błędne jest jednak poprzestanie wyłącznie na ustaleniu, iż dany ubezpieczony pracował we wskazanym czasie i miejscu, o których mowa w ww. przepisie. Istotnym jest bowiem ustalenie, czy poza tym praca danego ubezpieczonego rzeczywiście stanowiła „służbę na rzecz totalitarnego państwa”. Wymieniony przepis został wprowadzony ustawą z 16 grudnia 2016 roku o zmianie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz.U. z 2016 roku, poz. 2270), która weszła w życie 1 stycznia 2017 roku. Na jej podstawie obniżone zostały emerytury i renty inwalidzkie funkcjonariuszom, którzy pozostawali w służbie przed dniem 2 stycznia 1999 roku i którzy od 22 lipca 1944 roku do 31 lipca 1990 roku pełnili służbę w wymienionych w ustawie instytucjach i formacjach (tzw. służba na rzecz państwa totalitarnego). W uzasadnieniu projektu tej ustawy wskazano, iż jej celem jest „wprowadzenie rozwiązań zapewniających w pełniejszym zakresie zniesienie przywilejów związanych z pracą w aparacie bezpieczeństwa PRL przez ustalenie na nowo - świadczeń emerytalnych i rentowych osobom pełniącym „służbę na rzecz totalitarnego państwa” w okresie od 22 lipca 1944 roku do 31 lipca 1990 roku. Ww. ustawa nie zawiera jednak definicji "służby na rzecz totalitarnego państwa". Celem odkodowania znaczenia tego sformułowania należy odnieść się do definicji zawartej w ustawie z 18 października 2006 roku o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz o treści tych dokumentów (Dz. U. z 2021 roku, poz. 1633). Zgodnie z preambułą ww. ustawy służbą tego rodzaju jest "praca albo służba w organach bezpieczeństwa państwa komunistycznego, lub pomoc udzielana tym organom przez osobowe źródło informacji, polegające na zwalczaniu opozycji demokratycznej, związków zawodowych, stowarzyszeń, kościołów i związków wyznaniowych, łamaniu prawa do wolności słowa i zgromadzeń, gwałceniu prawa do życia, wolności, własności i bezpieczeństwa obywateli, była trwale związana z łamaniem praw człowieka i obywatela na rzecz komunistycznego ustroju totalitarnego". Odwołać się też należy do wykładni art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej dokonanej przez Sąd Najwyższy w przywołanej przez Sąd Okręgowy uchwale składu 7 sędziów z 16 września 2020 roku w sprawie o sygn. III UZP 1/20. Sąd Najwyższy wskazał, że nie można zgodzić się z założeniem, że sam fakt stwierdzenia pełnienia służby w okresie od 22 lipca 1944 roku do 31 lipca 1990 roku w wymienionych instytucjach i formacjach jest wystarczający do uzyskania celu ustawy z 2016 roku. Pojęcie zakodowane w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej stanowi, zdaniem Sądu Najwyższego, jedynie kryterium wyjściowe. Sąd Najwyższy przyjął, że kryterium „służby na rzecz totalitarnego państwa” określone w art. 13b ust. 1 ustawy z 18 lutego 1994 roku o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy (...) powinno być oceniane na podstawie wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na podstawie indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka. W ocenie Sądu Najwyższego, nie każde nawiązanie stosunku prawnego w ramach służby państwowej wiąże się automatycznie z zindywidualizowanym zaangażowaniem bezpośrednio ukierunkowanym na realizowanie charakterystycznych dla ustroju tego państwa jego zadań i funkcji. Charakteru służby „na rzecz” państwa o określonym profilu ustrojowym nie przejawia ani taka aktywność, która ogranicza się do zwykłych, standardowych działań podejmowanych w służbie publicznej, to jest służbie na rzecz państwa jako takiego, bez bezpośredniego zaangażowania w realizacje specyficznych - z punktu widzenia podstaw ustrojowych - zadań i funkcji tego państwa, ani tym bardziej taka aktywność, która pozostaje w bezpośredniej opozycji do zadań i funkcji państwa totalitarnego. W ocenie Sądu Najwyższego nie można zakładać, że każda osoba pełniąca służbę działała na rzecz totalitarnego państwa, gdyż niektóre funkcje związane były z realizacją zadań w zakresie bezpieczeństwa państwa, które są istotne w każdym jego modelu; niezależnie od tego, komu była podporządkowana: służba w policji kryminalnej, ochrona granic. Sąd Najwyższy zwrócił uwagę również na potrzebę odróżnienia osób, które kierowały organami państwa totalitarnego, angażowały się w realizację zadań i funkcji państwa totalitarnego, nękały swych obywateli także na innym polu niż styk szeroko rozumianego prawa karnego, a więc tych podmiotów, których ocena jest zdecydowanie negatywna, od osób, których postawa nie pozostawała w bezpośredniej opozycji do zadań i funkcji państwa, lecz sprowadzała się do czynności akceptowalnych i wykonywanych w każdym państwie, także demokratycznym, bez skojarzeń prowadzących do ujemnych ocen. Inaczej każdy podmiot funkcjonujący w systemie państwa w tych latach mógłby się spotkać z zarzutem, że jego działanie, w ogólnym rozrachunku, było korzystne dla państwa totalitarnego. Sąd Najwyższy wskazał, że pojęcie „służby na rzecz totalitarnego państwa” winno zostać ukierunkowane na funkcje, jakie pełnił i zadania, jakie podczas służby wykonywał funkcjonariusz. Mając zatem na uwadze stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale III UZP 1/20, które jak już zaznaczono Sąd Apelacyjny w składzie rozpoznającym apelację podziela, uznać należy, że istotne znaczenie dla interpretacji definicji „służby na rzecz totalitarnego państwa” ma rodzaj i zakres czynności wykonywanych w trakcie służby, które powinny być oceniane na podstawie wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na podstawie indywidulanych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka. W kontekście wskazanej uchwały Sądu Najwyższego, nie ulega już wątpliwościom okoliczność, że do zastosowania rygorów obecnego brzmienia ustawy zaopatrzeniowej, nie wystarczy samo formalne pełnienie służby w jednostkach wymienionych w art. 13b ustawy w okresie od 22 lipca 1944 roku do 31 lipca 1990 roku, ale pełnienie służby polegające na zwalczaniu opozycji demokratycznej, związków zawodowych, stowarzyszeń, kościołów i związków wyznaniowych, łamaniu prawa do wolności słowa i zgromadzeń, gwałceniu prawa do życia, wolności, własności i bezpieczeństwa obywateli, łamaniu praw człowieka i obywatela. Inna wykładnia art. 13b naruszałaby zasady sprawiedliwości społecznej, bowiem dotyczyłaby także osób, których pełniona funkcja, czy charakter pracy nie miały charakteru operacyjnego, lecz charakter pomocniczy, techniczny, biurowy, porządkowy, niezwiązany z głównymi funkcjami organów bezpieczeństwa. Poza tym należy mieć na względzie, że wykonywanie „służby na rzecz państwa totalitarnego” było zindywidualizowane, mogło różnić się osobistym zaangażowaniem danej osoby i determinacją na realizowanie określonych zadań i funkcji. Działalność funkcjonariusza mogła być w różnym stopniu ukierunkowana na potrzeby, korzyści totalitarnego państwa. W związku z tym nie każde nawiązanie stosunku prawnego w ramach jednostek organizacyjnych, wskazanych w ustawie, musiało wiązać się ze służbą na rzecz totalitarnego państwa. Podkreślenia wymaga, że Sąd Apelacyjny w pełni akceptuje stanowisko, że nie można przyjąć a priori, iż sam fakt stwierdzenia pełnienia służby w okresie od 22 lipca 1944 roku do 31 lipca 1990 roku w wymienionych w ustawie jednostkach organizacyjnych jest wystarczający do uznania, że dana osoba „pełniła służbę na rzecz totalitarnego państwa”. Jak już wskazano powyżej, służba (praca) takiej osoby powinna być oceniana na podstawie indywidualnych czynów, w oparciu o wszystkie okoliczności pełnionej służby. Oceniając przez ten pryzmat służbę zmarłego męża odwołującej, Sąd Apelacyjny doszedł jednak do odmiennych wniosków, aniżeli Sąd Okręgowy. Na podstawie dowodów zgromadzonych przed Sądem I instancji, w tym akt osobowych męża odwołującej, można ustalić, że w spornym okresie od 1 sierpnia 1978 r. do 15 czerwca 1990r. mąż odwołującej pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa. Z okoliczności faktycznych niniejszej sprawy wynika, że W. K. z dniem 1 sierpnia 1978 r. został przyjęty do służby w Milicji Obywatelskiej na stanowisko wywiadowcy do Wydziału (...) w P. w stopniu szeregowego i w okresie od 6 listopada 1978 r. do 16 grudnia 1978 r. odbył kurs wstępny dla funkcjonariuszy (wywiadowców) SB. Następnie W. K. uzyskał stopień kaprala a w dniu 23 września 1980 r. stopień starszego kaprala. W opinii służbowej Naczelnika Wydziału (...) w P. , W. K. dał się poznać jako sumienny i zdyscyplinowany wywiadowca tajnej służby obserwacji, który pomimo braku przeszkolenia zawodowego, opanował podstawie formy i metody, wchodzące w zakres czynności tajnej obserwacji, wykonujący poprawnie polecenia przełożonych i stosujący się do uwag. W kolejnej opinii Naczelnik Wydziału (...) w P. ocenił W. K. jako sumiennego i zdyscyplinowanego wywiadowcę tajnej służby obserwacji, który w krótkim czasie opanował podstawowe formy i metody, wchodzące w zakres czynności służbowych służby obserwacji, samodzielnie ustalającego kontakty i adresy od obserwowanych figurantów oraz technikę wykonywania tajnych zdjęć fotograficznych z modeli zakamuflowanych, prawidłowo realizującego polecenia przełożonych. W. K. brał także udział w działaniach zabezpieczających w okresach niepokojów społecznych. W okresie od 4 września 1984 r. do 25 czerwca 1985 r. W. K. był słuchaczem Szkoły Chorążych MSW w W. . W dniu 21 czerwca 1985 r. W. K. uzyskał stopień młodszego chorążego. Rozkazem personalnym z dnia 13 czerwca 1989 r. nr (...) W. K. został odwołany ze stanowiska wywiadowcy i mianowany na stanowisko starszego wywiadowcy wraz z podwyższeniem dodatku specjalnego. Orzeczeniem z dnia 3 kwietnia 1990 r. Wojewódzka Komisja Lekarska przy Zarządzie Zdrowia i spraw Socjalnych WUSW w P. uznała, że W. K. stał się trwale niezdolny do służby w MO i został zaliczony do II grupy inwalidów w związku ze służbą w MO. W. K. został zwolniony ze służby z dniem 15 czerwca 1990 r. Jak trafnie zarzucał apelujący organ rentowy – Sąd Okręgowy pominął nie tylko zakres zadań formacji, w której służył mąż odwołującej, ale także nie ocenił należycie indywidualnych aspektów jego służby. Czynności, które wykonywał W. K. wypełniały znamiona służby na rzecz totalitarnego państwa w jednostkach organizacyjnych objętych dyspozycją art. 13b cyt. ustawy, będących częścią aparatu systemu policyjnego, na którym opierało się państwo totalitarne. Działania operacyjne struktur służby bezpieczeństwa były wymierzone przeciwko ówczesnej opozycji. Jak wynika z akt personalnych W. K. – mąż odwołującej awansował w trakcie kariery i zdobywał kolejne stopnie, był pozytywnie opiniowany jako sumienny i zdyscyplinowany wywiadowca tajnej służby obserwacji, który w krótkim czasie opanował podstawowe formy i metody, wchodzące w zakres czynności służbowych służby obserwacji. Nadto W. K. brał udział w działaniach zabezpieczających w okresach niepokojów społecznych. W oparciu o okoliczności faktyczne ustalone przez Sąd I instancji, uzupełnione w powyższym zakresie, Sąd Apelacyjny, po analizie zebranego w sprawie materiału dowodowego i ocenie przebiegu służby zmarłego męża odwołującej weryfikowanych w aspekcie pojęcia „służby na rzecz totalitarnego państwa”, stwierdza odmiennie, aniżeli Sąd I instancji, że przebieg jego służby, jego czyny i postawa w czasie służby niosą znamiona działania, które można zakwalifikować jako naruszenie praw i wolności człowieka, a tym samym przyjmuje, że wypełniają one definicję „służby na rzecz totalitarnego państwa”, o której mowa poniżej. Analiza zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i zarzutów apelacyjnych, doprowadziła tym samym Sąd Odwoławczy do wniosku, że zaskarżony wyrok jest nieprawidłowy. Zgodzić się z apelującym należało, iż Sąd I instancji uchybił zasadom określonym w art. 233 § 1 k.p.c. , a w konsekwencji tego błędnie nie zastosował właściwych norm prawa materialnego. W świetle bowiem wiedzy powszechnej, zasad logiki i doświadczenia życiowego, z wskazanych powyżej treści raportów o przebiegu służby, faktu, iż W. K. w całym spornym okresie pracował jako funkcjonariusz Służb Bezpieczeństwa. Należało zatem wyprowadzić wniosek odmienny, niż Sąd I instancji i przyjąć, iż czynności wykonywane przez męża odwołującej były czynnościami operacyjnymi składającymi się na pracę na rzecz państwa totalitarnego, nie tylko z uwagi na formalnie zajmowane stanowisko wymienione w ustawie zaopatrzeniowej, jak i zakres zadań formacji w której służył świadczeniobiorca, ale i w rozumieniu tego pojęcia przedstawionym przez Sąd Najwyższy w uchwale składu 7 sędziów z 16 września 2020 roku w sprawie o sygn.. III UZP 1/20. Sąd Apelacyjny stoi bowiem na stanowisku, że choć z literalnego brzmienia art. 13b ustawy zaopatrzeniowej co prawda wynika, iż jedynym kryterium pełnienia służby na rzecz totalitarnego państwa jest fakt pełnienia tej służby w okresie od 22 lipca 1944 roku do 31 lipca 1990 roku w wymienionych w nim jednostkach organizacyjnych, będących częścią aparatu systemu policyjnego, na którym opierało się państwo totalitarne, to jednak błędne jest poprzestanie wyłącznie na ustaleniu, iż dany ubezpieczony pracował we wskazanym czasie i miejscu, o których mowa w ww. przepisie. Istotnym jest bowiem ustalenie, czy poza tym praca danego ubezpieczonego rzeczywiście stanowiła „służbę na rzecz totalitarnego państwa”. Mimo iż przez ten właśnie pryzmat Sąd Okręgowy dokonał analizy sytuacji męża odwołującej, to jednak wyprowadził z niej błędne wnioski, marginalizując czynności przez niego wykonywane i ich wpływ na prawa i wolności człowieka i obywatela. W kontekście wskazanej uchwały Sądu Najwyższego III UZP 1/20, nie ulega już wątpliwości okoliczność, że do zastosowania rygorów obecnego brzmienia ustawy zaopatrzeniowej, nie wystarczy samo formalne pełnienie służby w jednostkach wymienionych w art. 13b ustawy w okresie od 22 lipca 1944 roku do 31 lipca 1990 roku, ale pełnienie służby polegające na zwalczaniu opozycji demokratycznej, związków zawodowych, stowarzyszeń, kościołów i związków wyznaniowych, łamaniu prawa do wolności słowa i zgromadzeń, gwałceniu prawa do życia, wolności, własności i bezpieczeństwa obywateli, łamaniu praw człowieka i obywatela. Inna wykładnia art. 13b naruszałaby zasady sprawiedliwości społecznej, bowiem dotyczyłaby także osób, których pełniona funkcja czy charakter pracy nie miały charakteru operacyjnego, lecz charakter pomocniczy, techniczny, biurowy, porządkowy, niezwiązany z głównymi funkcjami organów bezpieczeństwa. Poza tym należy mieć na względzie, że wykonywanie „służby na rzecz państwa totalitarnego” było zindywidualizowane, mogło różnić się osobistym zaangażowaniem danej osoby i determinacją na realizowanie określonych zadań i funkcji. Działalność funkcjonariusza mogła być w różnym stopniu ukierunkowana na potrzeby, korzyści totalitarnego państwa. W związku z tym nie każde nawiązanie stosunku prawnego w ramach jednostek organizacyjnych, wskazanych w ustawie, musiało wiązać się ze służbą na rzecz totalitarnego państwa. Nie można przyjąć a priori, że sam fakt stwierdzenia pełnienia służby w okresie od 22 lipca 1944 roku do 31 lipca 1990 roku w wymienionych w ustawie jednostkach organizacyjnych jest wystarczający do uznania, że dana osoba „pełniła służbę na rzecz totalitarnego państwa”. Służba (praca) takiej osoby powinna być oceniana na podstawie indywidualnych czynów, w oparciu o wszystkie okoliczności pełnionej służby. Oceniając przez ten pryzmat służbę męża odwołującej, Sąd Apelacyjny doszedł do przekonania, że z indywidualnej analizy jego służby wynika, że w okresie objętym sporem pełnił on „służbę na rzecz totalitarnego państwa”. Analiza wyników postępowania dowodowego, w tym danych zawartych w aktach osobowych, pozwala na przypisanie ubezpieczonemu wykonywanie służby na rzecz totalitarnego państwa w jednostce, która pozostawała w strukturach organizacyjnych SB. Ponadto milicyjna emerytura męża odwołującej nie została przeliczona na podstawie ustawy nowelizującej z 2009 r. Nie aktualizują się więc wątpliwości natury konstytucyjnej i konwencyjnej związane z ponownym przeliczaniem tego samego świadczenia, wobec braku nowych okoliczności faktycznych, rzutujących na jeszcze bardziej negatywną ocenę służby. W tym miejscu wskazać należy, że celem ustawy z 16 grudnia 2016 roku nowelizującej ustawę o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy, jest likwidacja przywilejów emerytalnych funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa uzyskanych przez nich z tytułu służby na rzecz totalitarnego państwa. Jak wynika z preambuły ustawy nowelizującej z 2009 roku, znajdującej analogiczne zastosowanie, obniżającej po raz pierwszy część przywilejów emerytalnych funkcjonariuszy służby bezpieczeństwa, system władzy komunistycznej opierał się głównie na rozległej sieci organów bezpieczeństwa państwa, spełniającej w istocie funkcje policji politycznej, stosującej bezprawne metody, naruszającej podstawowe prawa człowieka, zwalczającej organizacje i osoby broniące niepodległości i demokracji, przy jednoczesnym wyjęciu sprawców spod odpowiedzialności i rygorów prawa. Dostrzeżono wówczas, że funkcjonariusze organów bezpieczeństwa pełnili swoje funkcje bez ponoszenia ryzyka utraty zdrowia lub życia, korzystając przy tym z licznych przywilejów materialnych i prawnych w zamian za sprzeniewierzenie się wartościom niepodległościowym, wolnościowym i demokratycznym oraz udział w utrwalaniu nieludzkiego systemu władzy. W ukształtowanym orzecznictwie sądów powszechnych i Sądu Najwyższego, na tle noweli z 2009 roku, przyjęto zgodnie, że obniżenie uprzywilejowanych świadczeń, uzyskanych z tytułu służby w organach bezpieczeństwa państwa, nie naruszyło zasady równości lub proporcjonalności świadczeń, bowiem tak uzyskane przywileje nie podlegają ochronie z racji działań ukierunkowanych na zwalczanie przyrodzonych praw człowieka i tym samym byli funkcjonariusze nie mają prawa podmiotowego ani tytułu moralnego domagania się utrzymania przywilejów zaopatrzeniowych za okresy zniewalania dążeń niepodległościowych (vide uchwała Sądu Najwyższego z 3 marca 2011 roku w sprawie o sygn. II UZP 2/11, OSN 2011 nr 15-16, poz. 210). Należy zwrócić uwagę, że na uprzywilejowanie w zakresie emerytalno-rentowym byłych funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa państwa składało się szereg elementów. Wynikało ono często już tylko z faktu wysokich uposażeń, jakie państwo komunistyczne zapewniało takim funkcjonariuszom, zwłaszcza tym, którzy wykazywali się gorliwością i dyspozycyjnością, ale również z ustalania świadczeń emerytalnych i rentowych na znacznie korzystniejszych zasadach, wynikających z ustawy zaopatrzeniowej, w stosunku do samego sposobu ustalania emerytur i rent większości obywateli w powszechnym systemie emerytalnym na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych . Jako podstawa wymiaru emerytury lub renty inwalidzkiej w systemie zaopatrzeniowym przyjmowane jest bowiem uposażenie należne na ostatnio zajmowanym stanowisku (a więc co do zasady najwyższe w całej karierze zawodowej), zaś kwota emerytury lub renty inwalidzkiej może stanowić nawet 80% (emerytura) lub 90% (renta inwalidzka) tego uposażenia. O ile taki sposób ustalania świadczeń emerytalnych i rentowych dla funkcjonariuszy strzegących bezpieczeństwa państwa, obywateli i porządku publicznego w suwerennym i demokratycznym państwie jest zasadny, o tyle jest nie do przyjęcia w stosunku do byłych funkcjonariuszy pełniących służbę na rzecz totalitarnego państwa, a więc w organach i instytucjach, które systemowo naruszały przyrodzone prawa człowieka i rządy prawa. Bez wątpienia natomiast odwołujący korzystał z uprzywilejowanych w zakresie wysokości świadczeń emerytalnych ustalonych przy zastosowaniu ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy. W przedmiocie utraty przez osoby pełniące służbę w organach bezpieczeństwa państwa byłego reżimu komunistycznego uprzywilejowania w sferze praw emerytalnych wypowiedział się Europejski Trybunał Praw Człowieka, który w decyzji nr 15189/10 z 14 maja 2013 roku wskazał, że ustawa zmieniająca (z 23 stycznia 2009 roku) swoją treść normatywną nie naruszała art. 3, art. 6 § 1 i 2, art. 7, art. 8 i art. 14 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz art. 1 Protokołu nr 1 do tej Konwencji. ETPC potwierdził, że wszystkie zasady mające generalnie zastosowanie w sprawach na tle art. 1 Protokołu nr 1 mają również znaczenie w przypadku emerytur. W wymienionej decyzji wskazano, że ustawodawca krajowy wyposażony w bezpośrednią legitymację demokratyczną jest lepiej przygotowany do oceny, czy w danym kraju ze względu na jego wyjątkowe doświadczenie historyczne i polityczne interes publiczny wymagał przyjęcia określonych środków dekomunizacji, aby zapewnić większą sprawiedliwość społeczną albo stabilność demokracji. Równocześnie, władze krajowe, ze względu na bezpośrednią wiedzę o swoim kraju, były uprawnione do potępienia w wybranym przez siebie czasie i formie, instytucji lub działań z przeszłości, które zgodnie z historycznym doświadczeniem kraju odrzucały zasady demokracji, rządów prawa i praw człowieka. Trybunał wskazał że, "w celu zapewnienia większej sprawiedliwości systemu emerytalnego Państwo mogło w uprawniony sposób przyjąć środki mające na celu zakończenie uprzywilejowania emerytalnego uznawanego za niezasadne i nieuczciwie uzyskane". Trybunał zaakceptował również stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, który odrzucił argument, jakoby ustawa z 2009 roku służyła celom zemsty i kary zbiorowej. W ww. decyzji wskazano, że " zmniejszenie przywilejów emerytalnych osób, które przyczyniały się do utrzymywania władzy, lub które czerpały korzyści z opresyjnego ustroju, nie może być postrzegane jako forma kary. Emerytury w niniejszej sprawie zostały obniżone przez krajowe ciało ustawodawcze nie dlatego, że skarżący popełnili przestępstwo lub byli osobiście odpowiedzialni za naruszenia praw człowieka, lecz dlatego, że przywileje te zostały przyznane z powodów politycznych jako nagroda za usługi uznane za szczególnie pożyteczne dla komunistycznego państwa. W rzeczy samej, zważywszy na powód ich przyznania oraz na sposób, w jaki zostały nabyte, nie można na nie spojrzeć inaczej niż jak na rażącą niesprawiedliwość z punktu widzenia wartości stanowiących fundament Konwencji. W tym stanie rzeczy istnienie lub nieistnienie osobistej winy osób korzystających z takich nieuczciwych przywilejów nie ma znaczenia przy rozstrzyganiu kwestii zgodności z art. 1 Protokołu nr 1". Powyższe argumenty co do uprawnienia ustawodawcy do zastosowania środków prawnych mających na celu zakończenie uprzywilejowania emerytalnego uznawanego za niezasadne i nieuczciwie uzyskanego pozostają aktualne w kontekście nowelizacji ustawy zaopatrzeniowej z 2016 roku skutkującej obniżeniem świadczeń z zaopatrzenia emerytalno-rentowego objętych nią funkcjonariuszy (art. 13b znowelizowanej ustawy zaopatrzeniowej). Jak wynika z uzasadnienia do projektu ustawy z 16 grudnia 2016 roku nowelizującej ustawę zaopatrzeniową, ustawa ta ma na celu wprowadzenie rozwiązań zapewniających w pełniejszym zakresie zniesienie przywilejów emerytalnych związanych z pracą w aparacie bezpieczeństwa PRL przez ustalenie na nowo świadczeń emerytalnych i rentowych osobom pełniącym służbę na rzecz totalitarnego państwa w okresie od 22 lipca 1944 roku do 31 lipca 1990 roku. Zdaniem projektodawcy wprowadzone na gruncie ustawy dezubekizacyjnej z 2009 roku rozwiązania nie okazały się w pełni skuteczne, gdyż cel tej ustawy nie został osiągnięty w zakładanym zakresie. Wskazano, że przywileje emerytalne i rentowe takich funkcjonariuszy nie zasługują na ochronę prawną przede wszystkim ze względu na powszechne poczucie naruszenia w tym zakresie zasady sprawiedliwości społecznej. Jako przywilej należy rozumieć ustalanie świadczeń emerytalno-rentowych na znacznie korzystniejszych zasadach wynikających z ustawy zaopatrzeniowej, w stosunku do sposobu ustalania emerytur i rent w powszechnym systemie. W ocenie Sądu Apelacyjnego, mającego na uwadze przytoczoną argumentację, regulacje zawarte we wskazanych przepisach nie stanowią naruszenia powszechnej zasady zaufania do państwa i stanowionego prawa osób pełniących służbę na rzecz totalitarnego państwa w jednostkach wchodzących w skład organów bezpieczeństwa państwa, które stosowały bezprawne i niegodziwe akty lub metody przemocy politycznej wobec innych obywateli. Osoby te zarówno w czasie swojej aktywności zawodowej, jak i po jej zakończeniu korzystały z licznych przywilejów, w tym mających wymiar finansowy, przy jednoczesnym całkowitym braku zasługującego na akceptację uzasadnienia dla takowych. Zauważyć należy, że realizacji zasady zaufania do państwa i stanowionego prawa w demokratycznym państwie prawa realizującym zasady sprawiedliwości społecznej mogą oczekiwać również obywatele nie godzący się na dalsze utrzymywanie tego rodzaju uprzywilejowania w nawet najmniejszym zakresie, w szczególności pielęgnujący pamięć o ofiarach zbrodni komunistycznych, które zostały całkowicie pozbawione możliwości nabycia jakichkolwiek świadczeń, lub będąc represjonowanymi przez aparat bezpieczeństwa często korzystały z zaniżonych świadczeń emerytalno-rentowych. Zestawiając służbę funkcjonariuszy organów, składających się na opisany system represji skierowanych przeciwko współobywatelom, z ofiarami reżimu i ich zaangażowaniem na rzecz suwerenności państwa polskiego oraz odzyskania przez społeczeństwo podstawowych, przynależnych mu praw i wolności, nie sposób nie dostrzec rażącej dysproporcji. Nie istnieje zatem uzasadnienie dla przedkładania interesów i oczekiwań byłych funkcjonariuszy pełniących służbę na rzecz totalitarnego państw w organach wymienionych w ustawie zaopatrzeniowej nad powyższą, słuszną potrzebę obywateli, zwłaszcza tych, którzy doznali krzywdy na skutek działań organów służby bezpieczeństwa państwa. W powołanej wyżej uchwale z 16 września 2020 roku w sprawie o sygn. III UZP 1/20 Sąd Najwyższy - analizując wątek historyczny omawianej regulacji ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy - wskazał, że w latach 90-tych XX wieku Sejm RP podejmował uchwały odnoszące się: do zbrodniczych działań aparatu bezpieczeństwa państwowego w latach 1944-1956 (M. P. Nr 62, poz. 544); w sprawie potępienia totalitaryzmu komunistycznego (M. P. Nr 20, poz. 287). Kwestia ta była również przedmiotem wypowiedzi na forum międzynarodowym (np. rezolucja nr 1096 Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy z 27 czerwca 1996 r. w sprawie metod likwidacji spuścizny po byłych totalitarnych systemach komunistycznych; Raport Komisji Prawnej i Praw Człowieka nr 7568 z 3 czerwca 1996 roku na temat: Metody likwidacji spuścizny po byłych totalitarnych systemach komunistycznych). W tym kontekście cel, któremu miała służyć regulacja z 2009 roku i któremu służyć ma nowelizacja ustawy zaopatrzeniowej z 16 grudnia 2016 roku, sprowadza się do przyjęcia założenia, że kierując się zasadą sprawiedliwości społecznej wykluczającą tolerowanie i nagradzanie bezprawia należy uznać, że system władzy komunistycznej opierał się głównie na rozległej sieci organów bezpieczeństwa państwa, spełniającej w istocie funkcje policji politycznej, stosującej bezprawne metody, naruszające podstawowe prawa człowieka, zwalczające organizacje i osoby broniące niepodległości i demokracji, przy jednoczesnym wyjęciu sprawców spod odpowiedzialności i rygorów prawa. Należy przy tym mieć na uwadze, że funkcjonariusze organów bezpieczeństwa pełnili swoje funkcje bez ponoszenia ryzyka utraty zdrowia lub życia, korzystając przy tym z licznych przywilejów materialnych i prawnych w zamian za utrwalanie nieludzkiego systemu władzy. Do takiego celu nawiązano w uzasadnieniu projektu ustawy nowelizującej z 16 grudnia 2016 roku stwierdzając, że ustawa z 2009 roku nie zrealizowała celów, dla których została uchwalona m.in. przez zachowanie szeregu przepisów podwyższających świadczenia, jak również sposób ukształtowania wykładni jej przepisów, wyłączający szereg jednostek z katalogu organów bezpieczeństwa państwa. Nie można także w pełni zgodzić się z twierdzeniem, że wprowadzone ustawą z 16 grudnia 2016 roku regulacje mają pełnić funkcje represyjne. Taka ocena jest oderwana od wykładni tychże przepisów zaprezentowanej w uchwale z 16 września 2020 roku sygn. III UZP 1/20, który jednak wskazał, że zastosowanie regulacji wprowadzonych powyższą ustawą w odniesieniu do zawartego w niej ogólnikowego kryterium służby na rzecz totalitarnego państwa określonego w art. 13b ust. 1 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. powinno być oceniane na podstawie wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na podstawie indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka. Dodatkowo Sąd Apelacyjny wskazuje, że odwołująca pobierała także świadczenie emerytalne z ZUS, w związku z czym wnioskiem z dnia 22.09.2017r. zwróciła się o wstrzymanie wypłaty renty rodzinnej z uwagi na uzyskiwanie korzystniejszego świadczenia z ZUS. W konsekwencji z dniem 1.10.2017r. decyzją z dnia 26.09.2017r. wstrzymano wypłatę renty rodzinnej pobieranej przez E. K. . Odwołująca pobiera zatem własne korzystniejsze świadczenie emerytalne z ZUS. Jak wskazywano wyżej – zaskarżona decyzja ponownie ustalająca wysokość renty rodzinnej nie pozostaje też w sprzeczności z ochroną praw nabytych ani tym bardziej z zasadą ne bis in idem wynikającą z art. 2 Konstytucji RP oraz nie pozbawia odwołującej gwarancji minimum zabezpieczenia społecznego. W konsekwencji powyższych rozważań ocenić należało, że zaskarżona decyzja była zgodna z obowiązującymi przepisami prawa, co do których Sąd Apelacyjny, odmiennie niż Sąd Okręgowy, nie odnalazł przesłanek do odmowy ich zastosowania. W tym stanie rzeczy na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie. Nadto Sąd Apelacyjny rozstrzygnął o kosztach postępowania zgodnie z ogólną zasadą odpowiedzialności za wynik postępowania i zasądził od odwołującej E. K. na rzecz Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w W. kwotę 270 zł wraz z ustawowymi odsetkami, o których mowa w art. 98 § 1 1 k.p.c. tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym. Rozstrzygnięcie dotyczące zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego ma podstawę prawną w przepisach art. 98 § 1 i § 3 k.p.c. , art. 98 § 1 1 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. oraz § 9 ust. 1 i § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych z 22 października 2015 roku. Wiesława Stachowiak