III AUa 1599/13

Sygn. akt III AUa 1599/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 10 czerwca 2014 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący SSA Antonina Grymel (spr.) Sędziowie SSA Gabriela Pietrzyk - Cyrbus SSA Lena Jachimowska Protokolant Ewa Bury po rozpoznaniu w dniu 10 czerwca 2014r. w Katowicach sprawy z odwołania L. K. i K. K. ( L. K. , K. K. ) przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. o składki na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 21 marca 2013r. sygn. akt XI U 2429/12 1. zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 2 i w tym zakresie oddala odwołania, 2. przekazuje wnioski odwołujących o rozłożenie kwoty zadłużenia na raty Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. do rozpoznania. /-/SSA G.Pietrzyk-Cyrbus /-/SSA A.Grymel /-/SSA L.Jachimowska Sędzia Przewodniczący Sędzia Sygn. akt III AUa 1599/13 UZASADNIENIE Decyzją z dnia 14 czerwca 2012r. nr (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. stwierdził, iż wysokość zaległości w opłacaniu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy w związku z prowadzoną przez G. K. działalnością gospodarczą na dzień 18 marca 2011r. stanowi kwotę 4.257,96 zł wraz z odsetkami oraz ustalił, iż L. K. jako spadkobierca G. K. ponosi odpowiedzialność za wymienione wyżej zaległości w ½ części, tj. w wysokości 2.128,98 zł. W odwołaniu od powyższej decyzji L. K. powołała się zarówno na fakt istniejącej od października 2010r. rozdzielności majątkowej z mężem ze względu na jego chorobę alkoholową oraz brak wiedzy o istniejącym zadłużeniu męża objętym zaskarżoną decyzją, kwestionując nadto obciążenie jej odsetkami. Kolejną decyzją z tej samej daty nr (...) organ rentowy stwierdził, iż wysokość zaległości w opłacaniu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy w związku z prowadzoną przez G. K. działalnością gospodarczą na dzień 18 marca 2011r. stanowi kwotę 4.257,96 zł wraz z odsetkami oraz ustalił, iż K. K. jako spadkobierca G. K. ponosi odpowiedzialność za wymienione wyżej zaległości w ½ części, tj. w wysokości 2.128,98 zł. W odwołaniu od powyższej decyzji K. K. wniósł o umorzenie kwoty roszczenia głównego w całości lub w części, ewentualnie o jej rozłożenie na miesięczne raty. Organ rentowy wniósł o oddalenie odwołań, powołując się na okoliczności przytoczone w uzasadnieniu zaskarżonych decyzji. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach wyrokiem z dnia 21 marca 2013r. oddalił odwołanie (pkt 1) oraz kwotę zaległości w wysokości 4.257,96 zł rozłożył na cztery miesięczne raty (pkt 2). Swoje rozstrzygnięcie Sąd Okręgowy poprzedził ustaleniem, iż mąż odwołującej - G. K. zmarł w dniu (...) Postanowieniem z dnia 14 lutego 2012r. w sprawie sygn. akt I Ns 38/12 Sąd Rejonowy w Tychach stwierdził, iż spadek po G. K. na podstawie ustawy nabyli: jego żona L. K. i syn K. K. po ½ części każdy z nich. W dniu 24 lutego 2011r. L. K. zgłosiła w Urzędzie Skarbowym otrzymanie darowizny samochodu S. (...) , rok produkcji 2007r., o wartości 45.000 zł od G. K. . Sąd I instancji wskazał także, iż przesłuchana w charakterze strony L. K. podała, iż od października 2010r. nie pozostawała w ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej z mężem G. K. , choć nadal była jego żoną, co spowodowane było nadużywaniem alkoholu przez męża, jego wielokrotną karalnością za jazdę samochodem po spożyciu alkoholu, zajęciem wspólnego konta, z którego środki finansowe były przeznaczane na spłatę kredytu mieszkaniowego. O zadłużeniach składkowych męża odwołująca dowiedziała się dopiero po jego śmierci, natomiast wniosek o stwierdzenie nabycia spadku złożyła w związku z brakiem wskazania przez męża osoby uprawnionej do otrzymania środków finansowych wpłacanych na II filar na wypadek jego śmierci. Odwołująca nie kwestionowała wysokości zaległości, a jedynie obciążenie jej odpowiedzialnością za zaległości składkowe oraz odsetki. Podkreśliła, iż jej miesięczny dochód z tytułu wynagrodzenia za pracę wynosi 2.500 zł, spłaca kredyt mieszkaniowy z miesięczną ratą w kwocie około 500-600 zł i to zobowiązanie będzie płatne jeszcze przez okres 9 lat, uczy się na studiach magisterskich, ponosząc w związku z tym koszty w wysokości około 1.650 zł za semestr, koszty dojazdów, a także koszty utrzymania mieszkania, telefonu i internetu w wysokości 950 zł miesięcznie oraz koszt utrzymania samochodu w kwocie 2.000 zł rocznie w związku z obowiązkowym ubezpieczeniem. Przesłuchany w charakterze strony odwołujący K. K. potwierdził, iż G. K. był jego ojcem, a także, iż wraz z matką nabył spadek po nim w ½ części każde z nich, którego przedmiotem były należności II filaru ubezpieczenia w kwocie około 4.000 zł. Zaznaczył, iż jest studentem I roku Akademii (...) w K. i nie ma możliwości spłaty zadłużenia. Po ojcu otrzymuje rentę rodzinną w wysokości 800 zł. Ponosi koszty opłaty za akademik w wysokości 300 zł, około 80-100 zł przeznacza na koszty dojazdu do domu i na uczelnię, zaś na wyżywienie kwotę około 350 zł miesięcznie. Wniósł o rozłożenie kwoty zaległości na raty w sytuacji nieuwzględnienia jego odwołania. W oparciu o powyższe ustalenia Sąd Okręgowy uznał, iż odwołania L. K. i K. K. nie zasługują na uwzględnienie, albowiem zaskarżone decyzje odpowiadają prawu i stanowi faktycznemu sprawy. Przypomniał, iż w myśl art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2009r., nr 205, poz. 1585 ze zm.), płatnik składek jest obowiązany według zasad wynikających z przepisów ustawy obliczać, potrącać z dochodów ubezpieczonych, rozliczać oraz opłacać należne składki za każdy miesiąc kalendarzowy. Obowiązek powyższy ciążył na zmarłym G. K. jako osobie prowadzącej działalność gospodarczą pod nazwą FG GRAFIT, a brak jego dopełnienia skutkował powstaniem zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek w łącznej wysokości 4.257,96 zł wraz z odsetkami na dzień 18 marca 2011r., obejmującego składki na ubezpieczenia społeczne wraz z odsetkami w kwocie 2.660,60 zł, składki na ubezpieczenie zdrowotne wraz z odsetkami w wysokości 1.232,70 zł oraz składki na Fundusz Pracy wraz z odsetkami wynoszące 273,66 zł. Sąd I instancji wskazał nadto, iż zgodnie z treścią art. 97 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005r., nr 8, poz. 60 ze zm.) - spadkobiercy podatnika, z zastrzeżeniem § 2 , przejmują przewidziane w przepisach prawa podatkowego majątkowe prawa i obowiązki spadkodawcy. Powołany wyjątek odnosi się do sytuacji, gdy na podstawie przepisów prawa podatkowego, spadkodawcy przysługiwały prawa o charakterze niemajątkowym, związane z prowadzoną działalnością gospodarczą, wówczas uprawnienia te przechodzą na spadkobierców pod warunkiem dalszego prowadzenia tej działalności na ich rachunek (§ 2), przy czym z mocy § 3 przepis § 2 stosuje się odpowiednio do praw i obowiązków z tytułu sprawowanej przez spadkobierców funkcji płatnika. Jak wynika z treści art. 31 cytowanej ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych , przepis art. 97 § 1 Ordynacji podatkowej ma odpowiednie zastosowanie do należności z tytułu składek, natomiast z mocy art. 32 tej samej ustawy przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne należy również stosować do należności z tytułu składek na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i Fundusz Emerytur Pomostowych oraz na ubezpieczenie zdrowotne. Art. 98 § 1 Ordynacji podatkowej stanowi z kolei, iż do odpowiedzialności spadkobierców za zobowiązania podatkowe spadkodawcy stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego o przyjęciu i odrzuceniu spadku oraz o odpowiedzialności za długi spadkowe. L. K. jest spadkobiercą po zmarłym mężu G. K. , podobnie jak K. K. jako syn zmarłego, a spadek po nim przyjęli wprost, na podstawie ustawy, co zostało potwierdzone prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego w Tychach z dnia 14 lutego 2012r. w sprawie sygn. akt I Ns 38/12, skutkiem czego jest ich odpowiedzialność za długi spadkowe spadkodawcy, w skład których wchodzą należności organu rentowego z tytułu nieopłaconych składek wraz z należnymi odsetkami za zwłokę. Sąd Okręgowy zaznaczył, iż sposób przyjęcia spadku przez spadkobiercę determinuje zakres jego odpowiedzialności za długi spadkowe spadkodawcy, bowiem w razie prostego przyjęcia spadku - jak w niniejszym przypadku -spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe bez ograniczenia, o czym stanowi art. 1031 § 1 k.c. , natomiast w razie przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe jedynie do wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku, co wynika z art. 1031 § 2 k.c. Zasady odpowiedzialności spadkobiercy za długi spadkowe mają pełne zastosowanie do odpowiedzialności za zobowiązania podatkowe spadkodawcy oraz odpowiedzialności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne (tak : wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 13 lipca 2005r., III AUa 535/05, OSAB 2005, z. 3, poz. 55). Łączna kwota zadłużenia zmarłego G. K. została określona na 4.257,96 zł wraz z odsetkami na dzień 18 marca 2011r., wobec czego nabycie spadku po nim w ½ części przez każdego z odwołujących skutkuje odpowiedzialnością każdego z nich za zaległości składkowe w ½ części, a więc co do kwoty 2.128,98 zł. Nieopłacone przez G. K. składki na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy zostały więc ustalone przez organ rentowy jako należne od każdego spadkobiercy, tj. osoby zobowiązanej do zapłaty takich składek w granicach odpowiedzialności danego spadkobiercy za długi spadkowe. Sąd Okręgowy podniósł również, iż podstawę naliczenia odsetek stanowi art. 23 ust. 1 powołanej ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych , wedle którego od nieopłaconych w terminie składek należne są od płatnika składek odsetki za zwłokę, na zasadach i w wysokości określonych w ustawie z dnia 29 sierpnia 1997r. - Ordynacja podatkowa , z mocy art. 98 § 2 której do odpowiedzialności spadkobierców za zobowiązania podatkowe stosuje się przepisy o odsetkach za zwłokę od zaległości podatkowych spadkodawcy. Ten ostatni przepis ma z kolei odpowiednie zastosowanie do należności z tytułu składek, co wynika z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń. Sąd podkreślił nadto, iż wiedza, czy świadomość spadkobierców o istnieniu zadłużenia spadkodawcy nie ma w tej sprawie większego znaczenia, bowiem mające miejsce w niniejszej sprawie proste przyjęcie spadku, powoduje nieograniczoną odpowiedzialność spadkobierców za długi spadkowe. Mając powyższe na uwadze, Sąd I instancji na mocy art. 477 14 § 1 k.p.c. orzekł o oddaleniu odwołania zarówno L. K. , jak i K. K. z uwagi na brak podstaw do ich uwzględnienia. Biorąc natomiast pod uwagę sytuację rodzinną, osobistą i majątkową odwołujących, łączną kwotę zaległości w wysokości 4.257,96 zł, Sąd rozłożył na cztery raty miesięczne, czyli po 1.064,49 zł każda. Stosownie bowiem do treści art. 320 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. - w szczególnie uzasadnionych wypadkach sąd może w wyroku rozłożyć na raty zasądzone świadczenie, a w sprawach o wydanie nieruchomości lub o opróżnienie pomieszczenia - wyznaczyć termin do spełnienia tego świadczenia. W ocenie Sądu Okręgowego, w rozpatrywanej sprawie zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek, który nie pozwala odwołującym na uiszczenie powyższej kwoty w całości, przez wzgląd na sytuację osobistą, rodzinną i majątkową. Ich stan majątkowy i możliwości płatnicze, choć nie wyłączają zupełnie spłaty kwoty zadłużenia, jednak stanowią przeszkodę do jednorazowego uiszczenia zaległości z tytułu składek zmarłego G. K. , co uzasadnia przychylenie się do wniosku odwołujących w zakresie rozłożenia przedmiotowej kwoty na cztery raty. Apelację od przedstawionego orzeczenia wywiódł organ rentowy, zaskarżając pkt 2 wyroku. Powołując się na zarzut naruszenia: 1) przepisów postępowania: ­ art. 320 k.p.c. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie wyrażające się w rozłożeniu należności na raty, ­ art. 477 10 k.p.c. poprzez nierozpoznanie żądania rozłożenia zaległości odwołujących na raty, w sytuacji, gdy podlegało ono przekazaniu do organu rentowego, 2) prawa materialnego, tj. art. 29 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007r., nr 11, poz. 74 ze zm.) poprzez orzekanie w sprawie, co do której organ rentowy nie wydaje decyzji, skarżący wniósł o zmianę wyroku w zaskarżonej części i umorzenie postępowania, ewentualnie o uchylenie orzeczenia Sądu I instancji w zaskarżonej części i przekazanie wniosku odwołujących do rozpoznania organowi rentowemu. W uzasadnieniu podniósł, iż zgodnie z powołanym przez Sąd Okręgowy art. 320 k.p.c. , w szczególnie uzasadnionych przypadkach sąd może w wyroku rozłożyć na raty, a w sprawach o wydanie nieruchomości lub o opróżnienie lokalu - wyznaczyć odpowiedni termin do spełnienia tego świadczenia. Zastosowanie powyższego unormowania może nastąpić tylko w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Z uwagi na wyjątkowy charakter przepisu nie można do niego stosować wykładni rozszerzającej. W omawianym przepisie mowa jest o rozłożeniu na raty zasądzonego świadczenia. Tymczasem w niniejszej sprawie żadne ”zasądzenie świadczenia” nie ma miejsca. Zakresem oceny Sądu była objęta kwestia zaistnienia przesłanek do orzekania o odpowiedzialności odwołujących za zaległości składkowe po zmarłym G. K. . Apelujący zwrócił także uwagę, iż w sprawie z odwołania od decyzji organu rentowego, jej treść wyznacza przedmiot i zakres rozpoznania oraz orzeczenia sądu ubezpieczeń społecznych (Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 13 maja 1999r., II UZ 52/99). W postępowaniu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych niedopuszczalne jest merytoryczne rozpoznanie żądań, które wykraczają poza podstawę faktyczną zaskarżonej odwołaniem decyzji (Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29 września 2000r., II UKN 759/99). W ocenie organu rentowego, rolą Sądu w niniejszej sprawie było zweryfikowanie jego decyzji, którą ustalono odpowiedzialność odwołujących jako spadkobierców płatnika G. K. . Z treści uzasadnienia wynika, iż decyzja była prawidłowa. Skarżący podkreślił także, iż organem właściwym w sprawach udzielania skarg w spłacie zadłużenia w drodze układu ratalnego jest organ rentowy, który zgodnie z art. 29 ustawy systemowej może na wniosek dłużnika rozłożyć należność na raty, przy czym udzielenie tej ulgi następuje w drodze umowy. Brak więc podstawy normatywnej do objęcia kognicją Sądu sprawy, w której nie wydał decyzji, a tym samym do orzekania w kwestii, co do której nie wniesiono odwołania. Zaznaczył również, iż oczekiwanie przekazania jemu sprawy do rozpoznania jest tym bardziej uzasadnione w świetle art. 477 10 k.p.c. , który wskazuje, iż w sytuacji, w której ubezpieczony zgłosił nowe żądanie dotychczas nie rozpoznane przez organ rentowy, sąd przyjmuje to żądanie i przekazuje do rozpoznania organowi rentowemu. Organ rentowy zauważył nadto, iż rozłożenie należności na raty dokonane przez Sąd I instancji jest wadliwe także z tego powodu, iż nie określa ani daty początkowej (miesiąca), od której ma nastąpić spłata, ani terminów płatności poszczególnych rat (dnia miesiąca), ani też skutków uchybienia w ich płatności. Odwołujący wnieśli o uchylenie wyroku Sądu I instancji w zaskarżonej części i przekazanie organowi rentowemu ich wniosku. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelację organu rentowego uznać należało za oczywiście zasadną. Podejmując rozważania przypomnieć wypada, iż w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych (w rozumieniu art. 476 § 2 i 3 k.p.c. ) zakres rozpoznania i orzeczenia (przedmiot sporu) wyznaczony jest w pierwszej kolejności przedmiotem decyzji organu rentowego zaskarżonej do sądu ubezpieczeń społecznych (por. powołane przez skarżącego postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 1999r., II UZ 52/99, OSNAPiUS 2000, nr 15, poz. 601), a w drugim rzędzie przedmiotem postępowania sądowego, określonego zakresem odwołania od decyzji organu rentowego do sądu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2006r., II UZ 1/06, niepublikowane). Oznacza to, iż roszczenie niebędące przedmiotem decyzji organu rentowego nie może podlegać ocenie sądu kontrolującego zasadność owej decyzji (por. postanowienia Sądu Najwyższego m.in. z dnia 11 maja 2001r., II UZ 25/01, niepublikowane, z dnia 8 lutego 2002r., II UKN 45/01, OSNP 2003, nr 22, poz. 553, z dnia 3 marca 2012r., III UZ 1/12, LEX nr 1171300 oraz z dnia 22 sierpnia 2013r., II UZ 41/13, LEX nr 1375200). Inicjującymi niniejsze postępowanie decyzjami z dnia 14 czerwca 2012r. nr (...) oraz (...) organ rentowy stwierdził, iż wysokość zaległości w opłacaniu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy w związku z prowadzoną przez G. K. działalnością gospodarczą na dzień 18 marca 2011r. stanowi kwotę 4.257,96 zł wraz z odsetkami oraz ustalił, iż odpowiednio - L. K. i K. K. - jako spadkobiercy G. K. ponoszą odpowiedzialność za wymienione wyżej zaległości w ½ części, tj. w wysokości 2.128,98 zł każdy z nich. Tak sformułowana treść kontrolowanych decyzji czyniła zatem koniecznym ocenę przez Sąd I instancji wyłącznie merytorycznej zasadności orzeczenia o odpowiedzialności odwołujących jako spadkobierców za objęte decyzjami zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowotne oraz Fundusz Pracy zmarłego G. K. , wykluczając tym samym rozpatrywanie jakichkolwiek dalszych roszczeń odwołujących, nie objętych zakresem owych decyzji. Tym bardziej, iż jak słusznie zwraca uwagę organ rentowy, stosownie do treści art. 29 ust. 1a ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2013r., nr 1442 ze zm.), odroczenie terminu płatności należności z tytułu składek oraz rozłożenie na raty następuje w formie umowy pomiędzy organem rentowym, a płatnikiem składek, wyłączonej spod kontroli sądu. Nie sposób także nie zgodzić się ze skarżącym, iż wskazany przez Sąd Okręgowy - jako podstawa zaskarżonego orzeczenia przepis art. 320 k.p.c. , nie znajduje żadnego zastosowania w rozpatrywanej sprawie, albowiem odnosi się jedynie do wypadków, w których dochodzi do zasądzenia roszczenia, co w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych z oczywistych względów nie może mieć miejsca. Z przedstawionych względów, Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżone orzeczenie na mocy art. 386 § 1 k.p.c. orzekając jak w pkt 1 wyroku, w jego pkt 2 po myśli art. 477 10 § 2 k.p.c. przekazując organowi rentowemu do rozpoznania zgłoszone przez odwołujących wnioski o rozłożenie przedmiotowych należności na raty. /-/SSA G.Pietrzyk-Cyrbus /-/SSA A.Grymel /-/SSA L.Jachimowska Sędzia Przewodniczący Sędzia JR