III AUa 1184/16

Sygn. akt III AUa 1184/16 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 23 listopada 2016 r. Sąd Apelacyjny - III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku w składzie: Przewodniczący: SSA Małgorzata Gerszewska Sędziowie: SSA Iwona Krzeczowska - Lasoń (spr.) SSA Barbara Mazur Protokolant: st.sekr.sądowy Wioletta Blach po rozpoznaniu w dniu 23 listopada 2016 r. w Gdańsku sprawy J. C. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. o prawo do emerytury na skutek apelacji J. C. od wyroku Sądu Okręgowego w Bydgoszczy VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 maja 2016 r., sygn. akt VI U 3517/15 oddala apelację. SSA Barbara Mazur SSA Małgorzata Gerszewska SSA Iwona Krzeczowska - Lasoń Sygn. akt III AUa 1184/16 UZASADNIENIE Decyzja z dnia 22 października 2015 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił ubezpieczonemu J. C. prawa do emerytury w obniżonym wieku. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy oddalił odwołanie ubezpieczonego wyrokiem z dnia 10 maja 2016 r. Sąd ustalił, że wnioskodawca legitymuje się ponad 25 letnim okresem składkowym i nieskładkowym. Nie posiada co najmniej 15 letniego okresu pracy w warunkach szczególnych. W okresie wskazanym w świadectwie pracy wydanym przez Rolniczą Spółdzielnię Produkcyjną (...) wykonywał pracę. Wnioskodawca faktycznie pracę tę wykonywał jako członek tej spółdzielni, a nie w ramach stosunku pracy. Tym samym praca wnioskodawcy w (...) jako członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej świadczona w ramach stosunku cywilnoprawnego, nie może zostać doliczona do okresu pracy w warunkach szczególnych, a w konsekwencji przesądza to o braku prawa do emerytury w obniżonym wieku z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach na podstawie art. 184 ust.1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2015 r., poz. 748 ze zm. dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS"). Powyższy wyrok w całości zaskarżył wnioskodawca, zarzucając mu naruszenie prawa materialnego - art. 184 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, art. 182 § 3 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze ( DZ. U z 2016 r. poz. 21) oraz art. 32 ustawy zasadniczej - Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej . Wskazując na powyższe wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku lub przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja wnioskodawcy jest nieuzasadniona. Na wstępie wskazać należy, że sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji ( art. 378 § 1 k.p.c. ) na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym ( art. 382 k.p.c. ) z tym zastrzeżeniem, że przed sądem pierwszej instancji powinny być przedstawione wyczerpująco kwestie sporne, zgłoszone fakty i dowody, a prezentacja materiału dowodowego przed sądem drugiej instancji ma miejsce wyjątkowo ( art. 381 k.p.c. ). Stosując zasady tzw. apelacji pełnej należy stwierdzić, że obowiązkiem sądu drugiej instancji nie jest rozpoznanie samej apelacji lecz ponowne merytoryczne rozpoznanie sprawy w granicach zaskarżenia. Ustalenia Sądu Okręgowego nie są wadliwe, jednakże okazały się niepełne, bardzo lakoniczne i niewystarczające do prawidłowego rozstrzygnięcia, dlatego też Sąd Apelacyjny, jako Sąd meriti uzupełnił je w oparciu o akta organu rentowego oraz przedłożone w toku procesu dokumenty. W sprawie bezspornym jest, że wnioskodawca urodzony dnia (...) , złożył dnia 23 września 2015 r. wniosek do pozwanego organu rentowego o przyznanie mu prawa do emerytury. Na dzień złożenia wniosku spełnił przesłanki: dotyczące wieku, ogólnego stażu ubezpieczenia emerytalnego (udowodnił 26 lat, 8 miesięcy i 7 dni okresów składkowych i nieskładkowych) i nieprzystąpienia do OFE. Sporna okazała się natomiast przesłanka posiadania przez skarżącego wymaganego okresu 15 lat pracy w szczególnych warunkach. Organ rentowy odmawiając prawa do emerytury do okresu pracy w warunkach nie zaliczył wnioskodawcy pracy w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej (...) w M. w okresie od dnia 1 września 1979 r. do 4 grudnia 1994 r. Sąd Apelacyjny ustalił, że w okresie od dnia 1 września 1979 r. do 4 grudnia 1994 r. ubezpieczony wykonywał pracę w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej (...) w M. charakterze operatora spychacza. Pracę na rzecz tej Spółdzielni wykonywał jako jej członek. Z akt osobowych wnioskodawcy (k - 21 a.s.) wynika, że wnioskodawca dnia 17 października 1979 r. złożył deklarację przyjęcia w poczet członków RSP i zadeklarował 1000 udziałów w wysokości 1000 zł wraz z wpisowym w wysokości 50 zł. Uchwałą Walnego Zgromadzenia z dnia 17 października 1979 r. został przyjęty na członka tej spółdzielni i wpisany pod nr 76. w poczet członków. Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna (...) w M. zaświadczeniem z dnia 24 marca 2004 r. o pracy i dochodach ubezpieczonego członka spółdzielni, wskazała liczbę dni pracy w okresie od 1979 r. do 1994 r. Poza wniesieniem wkładu wnioskodawca niespornie uczestniczył w Walnych Zgromadzeniach Spółdzielni. Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia prawa materialnego, ponieważ przy rozpatrywaniu kwestii uprawnień wnioskodawcy do emerytury z tytułu pracy w warunkach szczególnych, jako ubezpieczonego urodzonego w (...) , Sąd Okręgowy prawidłowo zastosował przepis art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przepis ten w zakresie wcześniejszego wieku emerytalnego w ust. 1 odwołuje się do art. 32, 33, 39 i 40 , natomiast jeśli chodzi o ustalenie okresów pracy wykonywanej w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze odsyła do przepisów dotychczasowych. Zatem mają zastosowanie wprost przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 z późn. zm.) zarówno co do wymaganego okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze koniecznego do przyznania emerytury w niższym wieku, jak i rodzaju tej pracy. Definicję ustawową "pracy w szczególnych warunkach" zawiera art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych . Zgodnie z tym przepisem, za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia. Okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w przepisach są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, obowiązującym na danym stanowisku pracy. Ze stanowiska przyjętego w apelacji wynika, że ubezpieczony kwestię prawnej kwalifikacji jego zatrudnienia w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej (...) w M. analizował wychodząc z błędnego założenia, że stosunek członkostwa tej Spółdzielni oznacza istnienie spółdzielczej umowy o pracę. Stosownie do art. 2 k.p. , pracownikiem jest osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę. Gdyby zatem w istocie wnioskodawca w spornym okresie świadczył pracę na podstawie spółdzielczej umowy o pracę, to nie byłoby przeszkód, aby okres ten uznany został za pracę w warunkach szczególnych, bez potrzeby przeprowadzania analizy porównawczej sposobu wykonywania pracy w odniesieniu do stosunku pracy. Wnioskodawca byłby wtedy bez wątpienia pracownikiem w rozumieniu przepisów art. 184 i 32 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych . Rzecz jednak w tym, że ustawodawca nie przewidział w rolniczej spółdzielni produkcyjnej formy zatrudnienia występującej w spółdzielni pracy, w której stosunek pracy pomiędzy spółdzielnią a jej członkiem nawiązuje się przez spółdzielczą umowę o pracę ( art. 182 § 3 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze ; tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 z późn. zm.). Inaczej rzecz ujmując, zatrudnienie członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej w tej spółdzielni wynika ze stosunku członkostwa, a nie ze spółdzielczej umowy o pracę. Wykonywanie pracy na podstawie ważnego stosunku członkostwa wyklucza kwalifikowanie jej jako stosunku pracy. Stosownie do art. 22 § 1 k.p. , przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca - do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Z kolei w myśl art. 22 § 1 1 k.p. zatrudnienie w warunkach określonych w § 1 jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy. Zatrudnienie wynikające stosunku członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej nie odpowiada warunkom opisanym w art. 22 § 1 k.p. , bowiem z jego istoty wynikają prawa i obowiązki niewystępujące w stosunku pracy, a wynikające z art. 18 Prawa spółdzielczego , np. prawo do uczestniczenia w walnym zgromadzeniu lub zebraniu grupy członkowskiej, do wybierania i bycia wybieranym do organów spółdzielni, do udziału w nadwyżce bilansowej, do świadczeń spółdzielni w zakresie jej statutowej działalności oraz prawo do zaskarżania uchwał walnego zgromadzenia spółdzielni ( art. 42 § 4 Prawa spółdzielczego ), obowiązek wniesienia wkładu ( art. 152 Prawa spółdzielczego ). Potwierdził to Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 grudnia 2009 r., I UK 186/09 (OSNP 2011 nr 13-14, poz. 189), stwierdzając, że prawa i obowiązki członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych są uregulowane w odmienny sposób praw i obowiązków pracowniczych. Przy czym wyraźnie trzeba zaznaczyć, że niekorzystanie przez spółdzielcę z przysługujących mu praw nie oznacza, że nie kształtują one treści stosunku prawnego łączącego go ze spółdzielnią. Niektóre prawa i obowiązki związane z wykonywaniem pracy członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej mogą być podobne lub identyczne jak wynikające z zatrudnienia pracowniczego. Z istoty członkostwa wynika obowiązek członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej zespolonego działania przy prowadzeniu wspólnego gospodarstwa rolnego oraz działalności na rzecz indywidualnych gospodarstw rolnych członków ( art. 138 Prawa spółdzielczego ) w ramach ustalonej w spółdzielni organizacji pracy - wymaganej i niezbędnej wobec wieloosobowego składu spółdzielni. Ustalone zasady kooperacji mogą zatem przypominać wykonywanie pracy pod kierownictwem w określonym miejscu i czasie, ale podporządkowanie spółdzielcy regułom wynikającym z tej organizacji pracy jest właśnie immanentną cechą stosunku członkostwa. Podkreślenia wymaga też, że to ustawodawca wybrał dla członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej inną podstawę zatrudnienia niż umowa o pracę. W art. 155 § 1 Prawa spółdzielczego stwierdza się, że zdolny do pracy członek tej spółdzielni ma prawo i obowiązek pracować w spółdzielni w rozmiarze ustalanym corocznie przez zarząd, stosownie do potrzeb wynikających z planu działalności gospodarczej spółdzielni. Zgodnie z art. 156 § 1 ustawy, oprócz członków spółdzielnia może zatrudniać także ich domowników. Natomiast zatrudnienie osób niebędących członkami spółdzielni jest regulowane w art. 157 ustawy. Przepis ten stanowi, że spółdzielnia poza członkami i domownikami może zatrudniać stosownie do swoich potrzeb również inne osoby na podstawie umowy o pracę lub na podstawie innego stosunku prawnego, którego przedmiotem jest świadczenie pracy. Uprzednio obowiązująca ustawa z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach w art. 113 stanowiła, że zdolny do pracy członek spółdzielni produkcyjnej ma prawo i obowiązek pracować w spółdzielni w zakresie ustalonym przez statut lub uchwałę walnego zgromadzenia. Przy pracach stanowiących zasadniczy przedmiot działalności gospodarczej, jak również w prowadzonych przez spółdzielnię zakładach przetwórczych i usługowych mogą być zatrudnieni oprócz członków także ich domownicy, inne zaś osoby jedynie dorywczo dla zapobieżenia stratom gospodarczym ( art. 114 § 1 ). Spółdzielnia może zatrudniać czasowo lub na stałe osoby niebędące członkami ani domownikami członków przy wykonywaniu prac wymagających szczególnych kwalifikacji, jakich członkowie nie posiadają ( art. 114 § 2 ). Z przepisów tych wyraźnie wynika wykluczenie umowy o pracę jako podstawy zatrudnienia spółdzielcy w rolniczej spółdzielni produkcyjnej (tak uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 1988 r., III CZP 32/88, OSNC 1989 Nr 10, poz. 152; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 marca 2003 r., II SA/Łd 2276/01, Prawo Pracy 2003 nr 9, s. 42; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2005 r., I UK 312/04, LEX nr 989238 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 października 2009 r., I UK 115/09, LEX nr 558571). Choć niektóre prawa i obowiązki związane z wykonywaniem pracy członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej mogą być podobne lub identyczne jak wynikające z zatrudnienia pracowniczego, to z woli ustawodawcy członek rolniczej spółdzielni produkcyjnej nie może świadczyć pracy na podstawie umowy o pracę. Przenosząc te uwagi na grunt niniejszej sprawy, wskazać należy, że stwierdzenie, iż w relacjach ubezpieczonego z Rolniczą Spółdzielnią Produkcyjną dominowały te elementy stosunku pracy, które jednocześnie stanowią cechę charakterystyczną stosunku członkostwa, nie jest wystarczające do ustalenia istnienia stosunku pracy i w konsekwencji przyjęcia, że skarżący był pracownikiem Spółdzielni w spornym okresie. Z ustaleń poczynionych przez Sąd Apelacyjny wynika, że wnioskodawca dnia 17 października 1979 r. złożył deklarację przyjęcia w poczet członków RSP i zadeklarował 1000 udziałów w wysokości 1000 zł wraz z wpisowym w wysokości 50 zł i uchwałą Walnego Zgromadzenia z dnia 17 października 1979 r. został przyjęty na członka tej spółdzielni i wpisany pod nr 76. w poczet członków. Był wynagradzany według zasad obowiązujących członków spółdzielni. Poza wniesieniem wkładu niespornie uczestniczył w Walnych Zgromadzeniach spółdzielni (co potwierdził nie tylko w odwołaniu, ale i w apelacji). Te okoliczności potwierdzają dodatkowe elementy stosunku prawnego charakterystyczne dla członkostwa w spółdzielni i niewynikające z treści art. 22 § 1 k.p. Sąd Apelacyjny w niniejszym składzie podziela pogląd wyrażony przez Sąd pierwszej instancji, że w okresie zatrudnienia w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej (...) w M. od dnia 1 września 1979 r. do 4 grudnia 1994 r. odwołujący nie posiadał statusu pracownika, ponieważ wykonywał zatrudnienie w ramach łączącego go ze spółdzielnią stosunku członkowstwa. Posiadał więc status członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej. Z istoty członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej wynika obowiązek pracy w charakterze i na zasadach członkowskich. Aby zostać pracownikiem rolniczej spółdzielni produkcyjnej trzeba zrezygnować z członkostwa w tej korporacji. Dowodów na rezygnację z członkostwa w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej (...) w M. ubezpieczony nie naprowadził. Orzecznictwo Sądu Najwyższego w kwestii prawa członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym jest bogate i ugruntowane. Już w wyroku z dnia 18 stycznia 2005 r., II UK 136/04 (LEX nr 602703) Sąd Najwyższy jednoznacznie rozstrzygnął, że jako praca w szczególnych warunkach w rozumieniu przepisów art. 32 ustawy emerytalnej nie może być kwalifikowana praca wykonywana w ramach stosunku członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej. Stanowisko to zostało podtrzymane w wyroku z dnia 25 stycznia 2005 r., I UK 142/01 (ONSP 2005 nr 17, poz. 272), w którym stwierdzono, że praca w charakterze członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej nie daje prawa do przejścia na emeryturę w wieku niższym niż podstawowy wiek emerytalny z uwagi na zatrudnienie w szczególnych warunkach, a stanowisko to było konsekwentnie podtrzymane w późniejszych orzeczeniach (por. np. wyroki z dnia 21 października 2009 r., I UK 115/09, LEX nr 558571; z dnia 8 grudnia 2009 r., I UK 186/09, OSNP 2011 nr 13-14, poz. 189 oraz z dnia 20 czerwca 2011 r., I UK 83/11, LEX nr 1646873 i wyrok z dnia 25 kwietnia 2012 r., I UK 384/11, LEX nr 1212661), w których wyrażono zgodnie pogląd, że po pierwsze - podstawą świadczenia pracy w rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub innej spółdzielni zajmującej się produkcją rolną ( art. 138 i nast. Prawa spółdzielczego ) przez jej członka nie może być stosunek pracy, po drugie - okres wykonywania pracy w charakterze członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej nie może zostać zaliczony do okresu, od którego zależy nabycie prawa do wcześniejszej emerytury z art. 32 ustawy emerytalnej oraz po trzecie - przedstawione w art. 32 ustawy o emeryturach i rentach ograniczenie prawa do wcześniejszej emerytury jedynie do wypadków świadczenia pracy w charakterze pracownika nie jest niezgodne z konstytucyjną zasadą równego traktowania ( art. 32 Konstytucji RP ). Z przedstawionymi powyżej argumentami i twierdzeniami Sąd Apelacyjny w pełni się utożsamia. Mając na uwadze powyższe ustalenia faktyczne i rozważania prawne, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385 k.p.c. orzekł jak w sentencji. SSA Małgorzata Gerszewska SSA Iwona Krzeczowska - Lasoń SSA Barbara Mazur