III AUa 1177/15

Sygn. akt III AUa 1177/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 27 stycznia 2016 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: SSA Anna Szczepaniak-Cicha(spr.) Sędziowie: SSA Janina Kacprzak SSA Beata Michalska Protokolant: stażysta Weronika Skalska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 stycznia 2016 r. w Ł. sprawy K. J. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w T. o emeryturę na skutek apelacji K. J. od wyroku Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 23 kwietnia 2015 r. sygn. akt V U 64/15 oddala apelację. B. A. S. J. K. Sygn. akt III AUa 1177/15 UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem z dnia 23 kwietnia 2015 r. Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim oddalił odwołanie K. J. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w T. z dnia 28 listopada 2014 r., którą to decyzją organ rentowy odmówił wnioskodawczyni prawa do emerytury z uwagi na brak wymaganego stażu pracy w warunkach szczególnych. Powyższe orzeczenie poprzedziły następujące ustalenia faktyczne: K. J. urodziła się w dniu (...) W dniu 29 października 2014 r. ubezpieczona złożyła wniosek o przyznanie emerytury. Wnioskodawczyni była członkiem OFE, ale złożyła wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu, na dochody budżetu państwa. Na dzień 1 stycznia 1999 r. K. J. udowodniła staż pracy w wymiarze 24 lata 2 miesiące i 23 dni, w tym 13 lat 9 miesięcy i 1 dzień stażu pracy w warunkach szczególnych. Organ rentowy uwzględnił wnioskodawczyni do stażu w szczególnych warunkach okres pracy od 1 sierpnia 1975 r. do 5 lutego 1983 r. oraz od 6 lutego 1985 r. do 6 czerwca 1991 r. (w czasie od 6 lutego 1983 r. do 5 lutego 1985 r. odwołująca się przebywała na urlopie wychowawczym) w Spółdzielni Pracy (...) w T. na stanowisku tkacz krosien ręcznych, tkacz gobelinów, cewiacz-przewijacz przędzy. W dniu 3 września 1973 r. K. J. zawarła ze Spółdzielnią Pracy (...) w T. umowę o naukę zawodu w zakresie ceramiki o specjalności ogólnej: toczenie i odlewanie, na okres dwóch lat od 3 września 1973 r. do 3 września 1975 r. W tym czasie uczęszczała do (...) Szkoły Zawodowej (...) w T. . W umowie ustalono, iż do ukończenia 16 lat czas pracy wnioskodawczyni będzie wynosił 6 godzin dziennie i 36 godzin tygodniowo, a po ukończeniu 16 lat - 8 godzin dziennie i 6 godzin w soboty, łącznie 46 godzin. Sąd ustalił, że w pierwszej klasie nauka w szkole odbywała się trzy dni w tygodniu, a praktyki w zakładzie w pozostałe dwa dni w tygodniu po 6 godzin dziennie. W drugiej klasie nauka w szkole odbywała się dwa dni w tygodniu, a praca w zakładzie pracy pozostałe trzy dni po 8 godzin dziennie. K. J. pobierała naukę zawodu w okresie od dnia 3 września 1973 r. do dnia 31 lipca 1975 r. W tym czasie do jej stałych obowiązków należało nalewanie gliny do form, czyszczenie gotowych wyrobów glinianych papierem ściernym i ich wykańczanie, a więc praca przy wytwarzaniu glinianych przedmiotów na wydziale ceramiki. Po ukończeniu nauki w szkole od 1 sierpnia 1975 r. do 6 czerwca 1991 r. ubezpieczona była zatrudniona na podstawie umowy o pracę w pełnym wymiarze czasu pracy w Spółdzielni Pracy (...) w T. w charakterze przewijacza przędzy, od dnia 1 września 1976 r. w charakterze tkacza (początkowo tkacza krosien ręcznych a następnie tkacza gobelinów) oraz od dnia 1 marca 1991 r. jako cewiacz-przewijacz przędzy. Likwidator tej Spółdzielni wystawił wnioskodawczyni w dniu 16 września 1997 r. świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach, w którym zaświadczył, że K. J. była zatrudniona w Spółdzielni Pracy (...) w T. w okresie od 3 września 1973 r. do 6 czerwca 1991 r. i w okresie od 1 sierpnia 1975 r. do 6 czerwca 1991 r. wykonywała prace przy wyrobach ceramicznych na stanowisku tkacz, wymienionym w dziale VII poz. 4 wykazu stanowiącego załącznik nr 4 do zarządzenia Ministerstwa Przemysłu Chemicznego i Lekkiego Nr 7 z dnia 7 lipca 1987 r. w sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach w zakładach pracy resortu przemysłu chemicznego i lekkiego. Likwidator Spółdzielni Pracy (...) w T. w dniu 5 listopada 2014 r. wystawił wnioskodawczyni świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach, w którym zaświadczył, że K. J. była zatrudniona w Spółdzielni Pracy (...) w T. w okresie od 3 września 1973 r. do 6 czerwca 1991 r. i w okresie od 3 września 1973 r. do 31 lipca 1975 r. wykonywała prace przy produkcji materiałów ogniotrwałych oraz wyrobów ceramicznych na stanowisku: uczeń ceramiki ogólnej wymienionym w dziale V poz. 11 pkt 3 i 5 wykazu stanowiącego załącznik nr 1 do uchwały nr 22 Zarządu Centralnego Związku Cepelia z dnia 1 czerwca 1983 roku. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał odwołanie za nieuzasadnione bowiem stwierdził, że odwołująca się nie udowodniła wymaganego okresu 15. lat pracy w warunkach szczególnych, toteż nie spełniła wszystkich przesłanek do przyznania jej emerytury na podstawie art. 184 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych . Łącząc naukę zawodu z obowiązkiem dokształcania się w zasadniczej szkole zawodowej wnioskodawczyni pracy w warunkach szczególnych nie wykonywała stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, gdyż do wymiaru jej pracy był doliczony czas nauki w wymiarze do 18 godzin tygodniowo, przy czym w pierwszym roku były to trzy dni nauki w tygodniu po 6 godzin dziennie (czyli 18 godzin tygodniowo), a w drugim roku dwa dni nauki. Czas poświęcony na naukę był doliczony do czasu pracy ucznia zawodu, co powodowało, że okres ten nie stanowił okresu pracy w szczególnych warunkach wykonywanej na zasadach § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Sąd Okręgowy zważył przy tym, że świadectwo wykonywania pracy w warunkach szczególnych wystawione przez likwidatora, zostało skutecznie zakwestionowane w procesie przez organ rentowy. Świadectwo pracy nie jest dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 244 k.p.c. , a zatem nie korzysta z domniemania prawdziwości. Jest ono dokumentem prywatnym, stanowiącym jedynie dowód tego, że osoba, która je podpisała złożyła oświadczenie w nim zawarte ( art. 245 k.p.c. ), samo przez się świadectwo nie tworzy praw podmiotowych ani ich nie pozbawia. Dokumenty zawarte w aktach rentowych (umowa o naukę zawodu) oraz oświadczenie samej wnioskodawczyni doprowadziły do innych wniosków, niż wynikające ze świadectwa, w przedmiocie wykonywania pracy w charakterze ucznia zawodu stale i w pełnym wymiarze czasu pracy - jak wymagają tego przywołane przepisy prawa materialnego. W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy oddalił odwołanie z mocy art. 477 14 § 1 k.p.c. Powyższe orzeczenie zaskarżyła apelacją K. J. wnosząc o jego zmianę i przyznanie jej prawa do emerytury. Zarzutów nie sformalizowała. W uzasadnieniu podniosła, że w jej ocenie spełniła przesłankę stałej pracy w pełnym wymiarze, bowiem pracowała na swoim stanowisku stale i w takim wymiarze, jaki był ustawowo przewidziany dla pracownika młodocianego. Sąd Apelacyjny w Łodzi zważył, co następuje: Apelacja ubezpieczonej jest bezzasadna. Zgodnie z regulacją zawartą w 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 748 ze zm.) ubezpieczeni urodzeni po dniu 31 grudnia 1948 r. uzyskują prawo do emerytury po osiągnięciu wieku przewidzianego w art. 32 ustawy, jeżeli w dniu wejścia w życie ustawy osiągnęli okres zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymagany w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym oraz mają niezbędny okres składkowy i nieskładkowy o którym mowa w art. 27 ustawy (tj. 20 lat dla kobiet). Odnosząc się do samego warunku odpowiednio długiego okresu pracy w warunkach szczególnych należy wskazać, że zgodnie z § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) winien on wynosić co najmniej 15 lat, a sama praca musi być wymieniona w wykazie A , stanowiącym załącznik do przedmiotowego rozporządzenia, prócz tego ma być wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy (§ 2 ust. 1). W judykaturze zgodnie przyjmuje się, że dla oceny, czy pracownik pracował w szczególnych warunkach nie ma istotnego znaczenia nazwa zajmowanego przez niego stanowiska, tylko rodzaj powierzonej mu pracy. Praca w szczególnych warunkach to praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie) w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z rodzajów pracy wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 14 września 2007 r., III UK 27/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 325; z dnia 19 września 2007 r., III UK 38/07, OSNP 2008 nr 1-22, poz. 329; z dnia 6 grudnia 2007 r., III UK 66/07, LEX nr 483283; z dnia 22 stycznia 2008 r., I UK 210/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 75, z dnia 24 marca 2009 r., I PK 194/08, LEX nr 528152). Innymi słowy, wykonywanie takich czynności, w których pracownik nie jest narażony na bezpośrednie działanie czynników szkodliwych, z zasady wyklucza uznanie pracy za wykonywaną w szczególnych warunkach w znaczeniu prawnie relewantnym. Ta linia orzecznicza jest utrwalona, zaś apelująca nie przedstawiła żadnych argumentów przemawiających za zmianą ugruntowanych zapatrywań. K. J. , urodzona (...) , była do dnia 31 lipca 1975 r. pracownikiem młodocianym. Okresy zatrudnienia pracowników młodocianych na obszarze Państwa Polskiego na podstawie umowy o naukę zawodu, na warunkach określonych w przepisach obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1975 r., uważa się za okresy składkowe - zatrudnienie w ramach stosunku pracy. Nie jest to jednak wystarczające do uznania tych okresów za staż pracy w warunkach szczególnych, w myśl § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Sąd Okręgowy poczynił trafne rozważania, z powołaniem się na utrwalone orzecznictwo, iż stałe wykonywanie pracy w warunkach szczególnych jest rozumiane jako wypełnienie pełnego wymiaru czasu pracy na danym stanowisku. Wymóg ten należy odnosić do pracowników, których czas pracy nie jest w żaden sposób pomniejszony ze względu na ich cechy osobiste (ewentualnie tylko ze względu na skrócenie czasu z powodu zagrożeń wynikających ze świadczenia pracy na danym stanowisku). Obowiązująca przed wejściem w życie Kodeksu pracy ustawa z dnia 2 lipca 1958 r. o nauce zawodu, przyuczaniu do określonej pracy i warunkach zatrudniania młodocianych w zakładach pracy oraz o wstępnym stażu pracy (Dz.U. Nr 45, poz. 226 ze zm.) w art. 13 ust. 3 stanowiła jednoznacznie, że do czasu pracy młodocianych wlicza się czas dokształcania określonego w art. 12 ust. 2 i 3 bez względu na to, czy nauka odbywa się w godzinach pracy czy poza godzinami pracy, jednakże w wymiarze nie większym, niż 18 godzin tygodniowo. W ust. 1 i 2 art. 13 ustawy czas pracy młodocianych do 16 lat określony został na 6 godzin na dobę i 36 godzin tygodniowo, a czas pracy młodocianych w wieku powyżej 16 lat - jako normalny czas pracy stosowany w zakładzie. Nawet w przypadku innych zasad podziału czasu pracy i czasu nauki, czas nauki wliczany do czasu pracy odpowiadać musiał w okresie rocznym ilości godzin, jaka wynikała z zastosowania ust. 3 (18 godzin) - ust. 4 pkt 2 tej ustawy. Umowa o naukę zawodu z dnia 3 września 1973 r. zawarta została przez K. J. (wówczas D. ) pod rządem tej właśnie ustawy. Zapisy w treści umowy, dotyczące ilości godzin czasu pracy odpowiadają zapisom ustawowym, gdyż w umowie wprost stwierdzono, że ubezpieczona do wieku 16 lat pracowała będzie 6 godzin, a w wieku powyżej 16 roku życia - 8 godzin, czyli według normalnego czasu pracy stosowanego w zakładzie - a do czasu pracy będzie wliczany czas dokształcania bez względu na to, czy nauka odbywa się w godzinach pracy czy poza godzinami pracy, jednakże w wymiarze nie większym, niż 18 godzin tygodniowo. Normy ustawowe, dotyczące czasu pracy młodocianych z ustawy z dnia 2 lipca 1958 r., miały charakter ius cogens i niedopuszczalne były umowne postanowienia odmienne. W świetle przytoczonych regulacji ustawowych i umownych w pełni uprawnione jest twierdzenie Sądu pierwszej instancji, że K. J. , będąc uczennicą, nie pracowała w warunkach szczególnych stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Czas nauki młodocianego był bowiem wliczany do czasu pracy, a zatem skarżąca od ukończenia 16 roku życia (3 listopada 1974 r.) pracowała w wymiarze 8 godzin dziennie, ale nie mogła to być to praca codzienna od poniedziałku do piątku, gdyż w jej tygodniowej normie musiał być uwzględniony czas nauki. Tak też stwierdziła sama wnioskodawczyni podając, że w drugiej klasie przez dwa dni w tygodniu pobierała naukę w szkole. Sąd Okręgowy, stosując przywołane przepisy prawa materialnego rzeczowo uzasadnił, z jakich względów odwołująca się nie spełnia przesłanki warunkującej nabycie prawa do emerytury w obniżonym wieku, tj. nie posiada 15. letniego okresu pracy w warunkach szczególnych. Do konkluzji tej Sąd Okręgowy doszedł na podstawie prawidłowo ustalonego stanu faktycznego, który Sąd Apelacyjny przyjmuje za własny. W kwestii kwalifikowania pracy wykonywanej na podstawie umowy o naukę zawodu trafny jest wniosek, że okres nauki zawodu, odbywanej przed dniem 1 stycznia 1975 r. w ramach umowy zawartej na podstawie przepisów ustawy z dnia 2 lipca 1958 r. o nauce zawodu, przyuczaniu do określonej pracy i warunkach zatrudniania młodocianych w zakładach pracy oraz o wstępnym stażu pracy , nie stanowi, w połączeniu z obowiązkiem dokształcania się w szkole zawodowej, okresu pracy w szczególnym warunkach wykonywanej na zasadach określonych w § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 sierpnia 2013 roku , III UK 19/13 Legalis nr 830739, wyrok z dnia 24 kwietnia 2009 r., II UK 334/08, LEX nr 653438, wyrok z dnia 20 stycznia 2011 r., II UK 169/10, LEX nr 786387). K. J. słusznie wywiodła w apelacji, że swoją pracę w latach 1973-1975 wykonywała w pełnym wymiarze czasu pracy jaki był przewidziany na stanowisku pracy ucznia nauki zawodu. Jednakże dla spełnienia wymogu wykonywania pracy w szczególnych warunkach istotne jest, czy taka praca była przez pracownika faktycznie wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy przewidzianym dla stanowiska, na którym warunki szczególne występowały. Z poczynionych w sprawie i niekwestionowanych ustaleń wynika, że przez cały okres zatrudnienia na podstawie umowy o naukę zawodu ubezpieczona pracowała jako uczeń na warunkach wynikających z tej umowy, w tym zawartego w niej zastrzeżenia, że do jej czasu pracy podlegał wliczeniu czas dokształcania w wymiarze do 18 godzin tygodniowo, bez względu na to czy nauka odbywała się w godzinach pracy, czy poza godzinami pracy. Zatem wnioskodawczyni jako uczeń nie wykonywała stale i w pełnym wymiarze czasu pracy prac określonych w art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach (o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia), gdyż jako młodociana zobowiązana była do dokształcania się w zakresie obranego zawodu. Dokształcanie w rozumieniu art. 12 ustawy o nauce zawodu nie oznaczało nic innego, jak zajęcia teoretyczne w warunkach szkolnych, podczas których K. J. pobierała naukę, a nie pracowała w warunkach o znacznej szkodliwości dla zdrowia. Pogląd wykluczający możliwość uznawania, że pracownik młodociany, zatrudniony w ramach norm czasu pracy przewidzianych dla pracowników młodocianych, wykonuje stale i w pełnym wymiarze czasu (8 godzin) pracę na stanowisku w warunkach szczególnych znajduje oparcie w ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych. Nawet gdyby uznać, że przewidziana w obowiązujących przepisach - ze względu na charakter zatrudnienia lub związane z nim warunki - norma czasu pracy w rozmiarze odbiegającym od powszechnie obowiązującego stanowiła pełny wymiar czasu pracy, to nie można pominąć koniunktywnego wymagania wykonywania pracy w szczególnych warunkach stale i w pełnym wymiarze czasu pracy przewidzianym dla stanowiska, na którym takie warunki występowały (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 sierpnia 2012 r. I UK 130/12, Legalis 538967 i powołane tam orzecznictwo; wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 27 czerwca 2014 r., III AUa 1046/13, LEX nr 1483799, wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 16 czerwca 2015 r., III AUa 1810/14, LEX nr 1768689, wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 9 maja 2013 r., III AUa 280/13, LEX nr 1314810). Z powyższych względów okres od dnia 3 września 1973 r. do dnia 31 lipca 1975 r. nie podlega uwzględnieniu do spornego stażu K. J. , tym samym staż pracy wnioskodawczyni w warunkach szczególnych na dzień 1 stycznia 1999 r. wynosi 13 lat 9 miesięcy i 1 dzień - na wymagane 15 lat - toteż ubezpieczona nie nabyła prawa do dochodzonego świadczenia. Stwierdzając powyższe Sąd Apelacyjny oddalił apelację ubezpieczonej, z mocy art. 385 k.p.c. Przewodnicząca: Sędziowie: