II ZOW 35/22

SN
II ZOW 35/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 25 kwietnia 2024 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Marek Siwek (przewodniczący)
‎
SSN Tomasz Demendecki (sprawozdawca)
‎
Ławnik SN Jarosław Gałkiewicz
Protokolant Karolina Majewska
przy udziale Zastępcy Rzecznika Dyscyplinarnego przy Sądzie Okręgowym w Katowicach sędziego Mariusza Witkowskiego
w sprawie obwinionej M. T. - sędzi Sądu Rejonowego w K. w stanie spoczynku, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej w dniu 25 kwietnia 2024 r. odwołań Krajowej Rady Sądownictwa i Zastępcy Rzecznika Dyscyplinarnego przy Sądzie Okręgowym w Katowicach od orzeczenia Sądu Dyscyplinarnego przy Sądzie Apelacyjnym w […] z dnia 10 stycznia 2020 roku, sygn. akt […]
I. zmienia zaskarżone orzeczenie w punkcie I w ten sposób, że eliminuje sformułowanie „i przy przyjęciu, że czyn ten stanowi przewinienie dyscyplinarne mniejszej wagi, o którym mowa w art. 109 § 5 p.u.s.p., na podstawie art. 109 § 5 p.u.s.p., odstępuje od wymierzenia kary dyscyplinarnej” i za przypisane przewinienie dyscyplinarne na podstawie art. 104 § 3 pkt 1 u.s.p wymierza obwinionej karę upomnienia;
II. w pozostałej części zaskarżone orzeczenie utrzymuje w mocy;
III. kosztami postępowania odwoławczego obciąża Skarb Państwa.
Tomasz Demendecki      Marek Siwek     Jarosław Gałkiewicz
UZASADNIENIE
Sędzia Sądu Rejonowego w K. M. T. została obwiniona o to, że: jako Przewodnicząca Wydziału […] Wykonywania Orzeczeń Sądu Rejonowego w K. w okresie od 24 października 2017 r. do 27 lipca 2018 r. dopuściła się oczywistej i rażącej obrazy przepisu art. 20 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 Kodeks karny wykonawczy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 127) poprzez dopuszczenie do około dziewięciomiesięcznej zwłoki w przekazaniu do Sądu Okręgowego w K. Wydziału […] Karnego Odwoławczego akt sprawy skazanego A. D. o sygn. […] wraz z zażaleniem obrońcy skazanego na postanowienie Sądu Rejonowego w K. z dnia 6 listopada 2015 r. w sprawie […], w przedmiocie zarządzenia wykonania kary pozbawienia wolności, skutkiem czego z uwagi na upływ terminu dla zarządzenia wykonania kary, określonego w art. 75 § 4 k.k. Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 19 września 2018 r. uchylił zaskarżone postanowienie i postępowanie w zakresie zarządzenia wykonania kary umorzył, tj. o popełnienie przewinienia służbowego z art. 107 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r. poz. 52 ze zm.- dalej powoływana jako u.s.p.)
Orzeczeniem z dnia 10 stycznia 2020 roku, sygn. akt […], Sąd Dyscyplinarny przy Sądzie Apelacyjnym w R.:
I. uznał obwinioną sędzię Sądu Rejonowego w K. M. T. za winną przewinienia służbowego opisanego w zarzucie, określonego w art. 107 § 1 u.s.p., i przy przyjęciu, że czyn ten stanowi przewinienie dyscyplinarne mniejszej wagi, o którym mowa w art. 109 § 5 u.s.p., na podstawie art. 109 § 5 u.s.p., odstąpił od wymierzenia jej kary dyscyplinarnej;
II. na podstawie art. 133 u.s.p. kosztami postępowania dyscyplinarnego obciążył Skarb Państwa.
Odwołanie od powyższego rozstrzygnięcia
wniosła Krajowa Rada Sądownictwa, zaskarżając powyższe w części dotyczącej orzeczenia o karze. Autor odwołania podniósł zarzut obrazy „przepisów prawa materialnego przez błędne przyjęcie, że popełniony przez obwinioną sędzię czyn stanowi przewinienie dyscyplinarne mniejszej wagi, o którym mowa w art. 109 § 5 u.s.p. i odstąpienie od wymierzenia jej kary dyscyplinarnej”, wnosząc o zmianę zaskarżonego wyroku w części dotyczącej orzeczenia o karze i wymierzenie obwinionej kary dyscyplinarnej upomnienia.
Orzeczenie sądu I instancji zaskarżył również Zastępca Rzecznika Dyscyplinarnego przy Sądzie Okręgowym w K.
, zaskarżając orzeczenie sądu
meriti
w całości na niekorzyść obwinionej. Skarżący zarzucił zaskarżonemu orzeczeniu:
-
błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, który miał wpływ na jego treść, przez wadliwe ustalenie, że czyn przypisany obwinionej w zaskarżonym wyroku stanowi przewinienie dyscyplinarne mniejszej wagi, a więc charakteryzuje się „niewielką społeczną szkodliwością dla wymiaru sprawiedliwości”, podczas gdy obwiniona swoim zaniechaniem spowodowała daleko idące skutki dla wymiaru sprawiedliwości, ponieważ zwłoka w przekazaniu akt sprawy skazanego A. D. o sygn. […] do Sądu Okręgowego w K. Wydziału Karnego Odwoławczego wraz z zażaleniem obrońcy na postanowienie Sądu Rejonowego w K. z dnia 6 listopada 2015 r. w sprawie […] w przedmiocie zarządzenia wykonania kary pozbawienia wolności spowodowała upływ terminu z art. 75 § 4 k.k., dla zarządzenia wykonania kary, skutkiem czego Sąd Okręgowy w K. nie mógł rozpoznać merytorycznie wniesionego zażalenia i uchylił zaskarżone postanowienie, a postępowanie umorzył;
-
obrazę prawa materialnego, to jest art. 109 § 5 u.s.p. przez jego niewłaściwe (bezzasadne) zastosowanie w sytuacji, gdy prawidłowe ustalenie skutków zachowania sędziego dla wymiaru sprawiedliwości i nadanie im wymaganej wagi prowadzi do wniosku, że czyn ten nie charakteryzował się niewielkim ładunkiem społecznej szkodliwości, a to z uwagi na ocenę jego znamion o charakterze podmiotowym i przedmiotowym.
Formułując powyższe zarzuty skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez uznanie obwinionej za winną popełnienia zarzucanego jej przewinienia dyscyplinarnego z art. 107 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. u.s.p., a więc w typie podstawowym i wymierzenie obwinionej kary nagany.
Na rozprawie w dniu 25 kwietnia 2024 r. Z
astępca Rzecznika Dyscyplinarnego wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez uznanie obwinionej za winną popełnienia zarzucanego jej przewinienia dyscyplinarnego i wymierzenie obwinionej kary nagany. oraz oddalenie odwołania KRS co do kary. Obwiniona wniosła natomiast o utrzymanie w mocy zaskarżonego orzeczenia, oświadczając, że jest już sędzią w stanie spoczynku.
Sąd Najwyższy zważył co następuje.
Podnoszone w wywiedzionych odwołaniach zarzuty, oscylujące wokół wadliwości zaskarżonego rozstrzygnięcia w zakresie prawidłowości zastosowania przez sąd a quo instytucji określonej w art. 109 § 5 u.s.p., okazały się zasadne, doprowadzając swoją skutecznością do orzeczenia reformatoryjnego. Zgodzić bowiem należy się z forsowaną przez skarżących tezą o niezasadnym
przyjęciu uprzywilejowanej kwalifikacji prawnej czynu.
Poprzedzając weryfikację słuszności podnoszonych zarzutów
wskazać należy, iż
w stanie prawnym obowiązującym w czasie popełnienia zarzucanego sędziemu czynu i wydania zaskarżonego orzeczenia poprzednio obowiązująca ustawa u.s.p. określała w art. 107 § 1 jedynie przesłanki pozytywne przewinień dyscyplinarnych, nie zawierając obowiązującego obecnie katalogu okoliczności, które ustawodawca uznał za wyłączające odpowiedzialność dyscyplinarną.
Zgodnie natomiast z art. 4 § 1 k.k. - mającym zastosowanie w niniejszym postępowaniu na gruncie art. 128 u.s.p. - jeżeli w czasie orzekania obowiązuje ustawa inna niż w czasie popełnienia przestępstwa, stosuje się ustawę nową, jednakże należy stosować ustawę obowiązującą poprzednio, jeżeli jest względniejsza dla sprawcy (odpowiednio: obwinionego).
Z powyższej regulacji wynika zatem konieczność
porównania sytuacji prawnej obwinionego sędziego oraz rozważenie, czy względniejsza
jest dla niego ustawa obowiązująca w czasie popełnienia czynu.
Mocą art. 4 pkt 4 lit. b ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1259 – dalej powoływana jako „ustawa nowelizująca”) z dniem 15 lipca 2022 r. doszło do nowelizacji przepisów u.s.p. w zakresie odnoszącym się m.in. do odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów poprzez
wyraźne wskazanie, jakie okoliczności związane z orzekaniem nie stanowią przewinienia dyscyplinarnego.
Wskutek wspomnianej modyfikacji do art. 107 § 1 u.s.p. dodano § 3, zgodnie z którym przyjęto, iż nie stanowi przewinienia dyscyplinarnego m.in. okoliczność, że orzeczenie sądowe wydane z udziałem danego sędziego obarczone jest błędem w zakresie wykładni i stosowania przepisów prawa krajowego lub prawa Unii Europejskiej lub w zakresie ustalenia stanu faktycznego lub oceny dowodów. Zasadniczym celem ustawy nowelizującej było zniesienie zagrożenia odpowiedzialnością dyscyplinarną sędziów za czyny ściśle związane ze
s
prawowaniem pełnionego urzędu, które ze swej istoty polegają na wykładni i stosowaniu prawa. W toku działalności orzeczniczej mogą zdarzyć się zarówno błędne decyzje w zakresie oceny dowodów, czy też podczas ustalaniu stanu faktycznego, jak również nieprawidłowości w wykładni przepisów. Odmienne podejście prowadziłoby bowiem do sytuacji, w której
sędzia byłby skrępowany zagrożeniem odpowiedzialnością dyscyplinarną w razie popełnienia błędu, co niewątpliwie stanowiłoby głęboką ingerencję w sędziowską niezawisłość i swobodę orzekania, gwarantowaną w art. 178 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.).
Analiza sytuacji prawnej obwinionej, przeprowadzona na gruncie poprzedniego stanu prawnego wskazuje, że przepisy wówczas obowiązujące nie są dla niej względniejsze, co prowadzi do wniosku, iż w niniejszej sprawie
winny mieć stosowane przepisy ustawy w brzmieniu ustalonym ustawą z 9 czerwca 2022 r.
Dokonana natomiast na gruncie obowiązującej w dacie orzekania ustawy u.s.p. ocena prawna zachowania sędzi prowadzi jednakże do wniosku, iż brak jest podstaw by zarzucany jej czyn mógł zostać
objęty ochroną w postaci wprowadzonego mocą ustawy nowelizującej kontratypu dyscyplinarnego.
Niewątpliwie
o
dpowiedzialność dyscyplinarna nie może dotyczyć sfery objętej zakresem niezawisłości sędziowskiej, która chroni sędziego przed zewnętrznym oddziaływaniem i próbami wpływania na swobodę orzekania, a także zapewnia mu niezależność w toku ustalania, analizy i oceny faktów, jak również interpretowania
‎
i stosowania prawa.
Zaznaczyć jednak trzeba, iż powyższe aspekty działania sędziego muszą najpierw w ogóle zostać zrealizowane, a następnie mieścić się w granicach obowiązującego prawa. W sytuacji ich bowiem przekroczenia
za
dopuszczalną uznać należy nie tylko kontrolę instancyjną, lecz - jeżeli naruszenie prawa ze strony sędziego spełnia jednocześnie dwa kryteria wskazane w art. 107 § 1 u.s.p., a zatem jest oczywiste i rażące – jako uzasadnione jawi się zaktywizowanie jego odpowiedzialności dyscyplinarnej. Przeciwny wniosek, tj. „objęcie sferą niezawisłości sędziowskiej całego obszaru stosowania prawa, prowadziłoby bowiem do sytuacji, w której nawet umyślne naruszenie przepisów tej kategorii byłoby bezkarne, co dobitnie przekonuje, że takiej koncepcji nie sposób zaakceptować” (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 18 kwietnia 2013 roku, sygn. SNO 6/13, Lex nr 1415511).
Zważając na charakter deliktu dyscyplinarnego, tj. fakt, iż zachowanie sędzi polegało na zaniechaniu, tj. dopuszczeniu się około dziewięciomiesięcznej zwłoki w przekazaniu akt do Sądu Okręgowego w K., która powstała w wyniku niezawarcia przez nią w wydanym postanowieniu o przywróceniu terminu zarządzenia o przekazaniu zażalenia do Sądu Okręgowego, stwierdzić należy zatem brak podstaw do zakwalifikowania czynu obwinionej jako zachowania o zniesionej bezprawności dyscyplinarnej.
W niniejszej sprawie zarówno
Krajowa Rada Sądownictwa
, jak i Zastępca Rzecznika Dyscyplinarnego
, wadliwości zaskarżonego wyroku upatrywali w nieprawidłowym ustaleniu sądu pierwszej instancji, iż czyn przypisany obwinionej w zaskarżonym wyroku stanowi przewinienie dyscyplinarne mniejszej wagi. Zdaniem skarżących na powyższe przyjęcie nie pozwala bowiem zarówno stopień szkodliwości czynu dla służby, jak i stopień zawinienia obwinionej.
Odnosząc się do odwołania Krajowej Rady Sądownictwa należy stwierdzić, że zostało ono sformułowane w sposób nieprawidłowy. Krajowa Rada Sądownictwa, mimo że wskazuje jako zakres zaskarżenia orzeczenie o karze, to w zarzucie odwołania wskazuje na obrazę prawa materialnego przez błędne przyjęcie, że czyn popełniony przez obwinioną stanowi przewinienie dyscyplinarne mniejszej wagi i wnosi o zmianę wyroku w części dotyczącej o karze oraz wymierzenie obwinionej kary dyscyplinarnej upomnienia. Tożsama sprzeczność występuje również w przedłożonej uchwale KRS Nr
[…]
z 21 lutego 2020 r. W treści uzasadnienia odwołania Krajowa Rada Sądownictwa z kolei nie kwestionuje poczynionych przez sąd meriti ustaleń faktycznych, nie podziela jednak rozstrzygnięcia w zakresie przyjęcia, że popełniony przez obwinioną czyn stanowi przewinienie dyscyplinarne mniejszej wagi i odstąpienia od wymierzenia jej kary dyscyplinarnej. Wskazać natomiast należy, iż zarzut obrazy prawa materialnego może być skutecznie postawiony jedynie w sytuacji niekwestionowanego stanu faktycznego.
Zgodnie z art. 109
§ 5 u.s.p.
w przypadku przewinienia dyscyplinarnego lub wykroczenia mniejszej wagi, sąd dyscyplinarny może odstąpić od wymierzenia kary. Ustawodawca wprawdzie nie zdefiniował legalnej definicji pojęcia przewinienia dyscyplinarnego mniejszej wagi, jednakże w judykaturze przyjmuje się, iż „przypadek mniejszej wagi jest postacią czynu o znamionach przestępstwa typu podstawowego, charakteryzującą się tylko przewagą elementów łagodzących o charakterze przedmiotowo-podmiotowym”, przy czym zasadnicze dla powyższego przyjęcia jest rozważenie okoliczności podmiotowo-przedmiotowych czynu. Przeprowadzona w tym przedmiocie analiza winna natomiast przekonywać o zmniejszonej szkodliwości społecznej oraz szkodliwości dla służby przypisanego czynu, „ale nie do granic znikomości” (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 20 listopada 2015 roku, sygn. SNO 72/15, Lex nr 1932148). O tym, że czyn stanowi wypadek mniejszej wagi, decydują zarówno elementy przedmiotowe, jak i elementy podmiotowe, z jednoczesnym zaznaczeniem, że wśród nich w szczególności te elementy, które bierze się pod uwagę przy ocenie stopnia społecznej szkodliwości czynu. Wypadek mniejszej wagi jest zatem pochodną stopnia bezprawia, stopnia społecznej szkodliwości i stopnia winy.
Na gruncie niniejszej sprawy podkreślić również należy, iż
o przyjęciu przypadku mniejszej wagi nie stanowią elementy podmiotowe, tj. osobowość obwinionego, jego opinia, zachowanie się przed i po popełnieniu czynu, czy inne okoliczności mające wpływ na wymiar kary, niezwiązane z czynem, ale elementy przedmiotowe, takie jak rodzaj, charakter naruszonego dobra, rozmiar wyrządzonej lub grożącej szkody, sposób i okoliczności jego popełnia, zamiar i motywacja sprawcy, czy waga naruszonych obowiązków zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 18 września 2002 r., SNO 24/02; z dnia 24 czerwca 2003 r., SNO 34/03, z dnia 8 października 2008 r., SNO 75/08).
Weryfikując forsowany w odwołaniu Zastępcy Rzecznika Dyscyplinarnego pogląd o zaistniałym uchybieniu w postaci błędu w ustaleniach faktycznych i stanowiącym powyższego konsekwencję wadliwym zastosowaniu instytucji określonej w art. 109 § 5 u.s.p., Sąd Najwyższy dokonał oceny okoliczności przedmiotowych i podmiotowych czynu w świetle kwantyfikatorów wskazanych w przepisie art. 115 § 2 k.k. W rezultacie poczynionej analizy uznał, iż trafnie podnosił skarżący, że powyższe nie przekonują o
zmniejszonej szkodliwości społecznej oraz korporacyjnej czynu, jak również
nieznacznym stopniu zawinienia obwinionej, w konsekwencji czego skorzystanie z
instytucji określonej w art. 109 § 5 u.s.p. uznać należy za błędne.
Kompleksowa ocena znamion przedmiotowych i podmiotowych przewinienia dyscyplinarnego winna bowiem prowadzić sąd a quo do przekonania, że popełnione przez obwinioną przewinienie dyscyplinarne nie spełnia kryteriów pozwalających na uznanie jej zachowania za przewinienie dyscyplinarne mniejszej wagi.
Nie sposób podzielić oceny sądu a quo, iż zachowanie obwinionej
charakteryzowało się niewielką szkodliwością dla wymiaru sprawiedliwości. Powyższe spowodowało bowiem, iż powyższy nie zrealizował swojej podstawowej funkcji, gdyż na skutek opieszałości w przekazaniu akt Sądowi Okręgowemu nie zostało rozpoznane zażalenie obrońcy skazanego A. D. na postanowienie Sądu Rejonowego K. z dnia 6 listopada 2015 r. w sprawie […] w przedmiocie zarządzenia wykonania wobec skazanego kary pozbawienia wolności. Niezależnie zatem od merytorycznej oceny powyższego postanowienia doszło do sytuacji, w której w ogóle takiej ocenie w ramach postępowania odwoławczego nie zostało ono poddane. Z uwagi na upływ terminu dla zarządzenia wykonania kary Sąd Okręgowy uchylił bowiem zaskarżone postanowienie i z przyczyn formalnych postępowanie umorzył. Obwiniona doprowadziła tym samym również do niewykonania kary łącznej 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności, nie z powodu merytorycznej oceny braku podstaw do zarządzenia wykonania kary pozbawienia wolności, lecz z uwagi na przeszkody formalnoprawne. Zwrócić również należy uwagę, iż to właśnie obwiniona M. T. wydała w dniu 24 października 2017 r. postanowienie o przywróceniu skazanemu terminu do złożenia zażalenia, wobec czego miała świadomość zbliżającego się upływu terminu dla zarządzenia wobec skazanego wykonania orzeczonej kary pozbawienia wolności z art. 75 § 4 k.k.
Odnosząc się natomiast do uwypuklanych w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia okoliczności dotyczących w postaci nienagannego przebiegu służby obwinionej i podjętych przez nią ex post czynności mających zapobiec podobnym sytuacjom w przyszłości, wskazać należy, iż powyższe mają niewątpliwie wpływ na wymiar kary, jednakże pozostają bez znaczenia z punktu widzenia oceny jej czynu jako przewinienia mniejszej wagi.
Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy zmienił zaskarżony wyrok w części dotyczącej orzeczenia o karze, odstępując od zakwalifikowania zarzucanego przewinienia dyscyplinarnego jako przypadku mniejszej wagi i na podstawie art. 104 § 3 pkt 1 u.s.p. wymierzył obwinionej karę dyscyplinarną upomnienia - najłagodniejszą z kar przewidzianych w katalogu kar dyscyplinarnych, stojąc na stanowisku, że będzie ona wystarczającą sankcją za stwierdzony delikt dyscyplinarny, uwzględniając dotychczasową nienaganną postawę obwinionej sędzi, a także dolegliwości związane z trwającym postępowaniem dyscyplinarnym.
W ocenie Sądu Najwyższego powyższa kara, będąca najłagodniejszą z całego katalogu, stanowić będzie w pełni adekwatną reakcję dyscyplinarną,
spełniając cele prewencyjne, dając jednocześnie jasny sygnał braku akceptacji dla tego rodzaju zachowań, a nadto odbudowując i wzmacniając zaufanie do wymiaru sprawiedliwości, którego wizerunek został nadszarpnięty. Z jednej strony taka kara będzie mieć odpowiedni walor wychowawczy i zapobiegawczy, spełniając przynajmniej w części cel indywidualnoprewencyjny, a z drugiej będzie stanowić adekwatną reakcję wpływającą na kształtowanie właściwych postaw wśród sędziów, a nadto
uwzględni w wystarczającym stopniu wszystkie okoliczności, które winny być wzięte pod uwagę w ramach dyrektyw wymienionych w art. 53 k.k.
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku, kosztami postępowania dyscyplinarnego za postępowanie odwoławcze obciążając Skarb Państwa.
[M. T.]
[ms]