II UZP 3/04

Uchwała z dnia 22 czerwca 2004 r. 
II UZP 3/04 
 
Przewodniczący SSN Andrzej Kijowski, Sędziowie SN: Barbara Wagner 
(sprawozdawca), Andrzej Wróbel. 
 
Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczy-
ka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 czerwca 2004 r. sprawy z wniosku Mariu-
sza M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w L. o rentę, na 
skutek zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny we Wrocławiu 
postanowieniem z dnia 28 stycznia 2004 r. [...] 
 
„1) Czy żołnierz niezawodowy Sił Zbrojnych RP, który częściowo utracił zdol-
ność do pracy zarobkowej w czasie odbywania służby wojskowej bez związku ze 
służbą, w stosunku do którego orzeczono celowość przekwalifikowania zawodowego, 
a który nie spełnia przesłanki z art. 57 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z 17.12.1998r. o eme-
ryturach i rentach z FUS (Dz.U. nr 162, poz. 1118 ze zm.), nabywa prawo do renty 
szkoleniowej ? 
w razie odpowiedzi przeczącej: 
2) Czy żołnierz niezawodowy Sił Zbrojnych RP, który w czasie odbywania 
służby wojskowej utracił zdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie, ale rokuje 
odzyskanie zdolności po przekwalifikowaniu jest osobą niezdolną do pracy w rozu-
mieniu art. 30 ust. 1 ustawy z 29.05.1974r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i 
wojskowych oraz ich rodzin (tekst jedn. Dz.U. z 2002r., nr 9, poz. 87), uprawnioną do 
renty inwalidy wojskowego ?” 
 
p o d j ą ł   uchwałę: 
 
1) Niezawodowy żołnierz Sił Zbrojnych RP, który utracił częściowo zdol-
ność do pracy zarobkowej w czasie odbywania służby wojskowej bez związku z 
tą służbą, w stosunku do którego orzeczono celowość przekwalifikowania za-
wodowego, a który nie spełnia warunku określonego w art. 57 ust. 1 pkt 2 
ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie-

 
2
czeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) nie nabywa prawa do renty 
szkoleniowej przewidzianej w art. 3 pkt 2 i art. 60 tejże ustawy. 
2) Niezawodowy żołnierz Sił Zbrojnych RP, który w czasie odbywania 
służby wojskowej utracił zdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie, ale 
rokuje jej odzyskanie po przekwalifikowaniu jest inwalidą wojskowym w rozu-
mieniu art. 30 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwali-
dów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst Dz.U. z 2002 r. Nr 
9, poz. 87 ze zm.) uprawnionym do renty z tytułu częściowej niezdolności do 
pracy (art. 2 pkt 1 lit. a i art. 35 ust. 1 tejże ustawy). 
 
U z a s a d n i e n i e 
 
Przytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne powstało na tle nastę-
pującego stanu faktycznego. 
Mariusz M., urodzony 29 lipca 1976 r., z zawodu mechanik pojazdów samo-
chodowych, rozpoczął w listopadzie 1995 r. służbę wojskową jako żołnierz niezawo-
dowy. W dniu 5 grudnia 1996 r. został z niej zwolniony, albowiem rejonowa wojskowa 
komisja lekarska orzekła o jego niezdolności do służby wojskowej niepozostającej w 
związku ze służbą. Po stwierdzeniu u wnioskodawcy częściowej niezdolności do 
pracy z powodu astmy oskrzelowej atopowej, organ rentowy przyznał mu rentę od 
dnia 31 grudnia 1996 r. na podstawie ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu 
inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 
13, poz. 68 ze zm.), powoływanej dalej jako „ustawa” lub „ustawa zaopatrzeniowa”. 
Rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy bez związku ze służbą wojskową 
przyznawano Mariuszowi M. okresowo, ostatnio do 28 lutego 2001 r. W kwietniu 
2001 r. lekarz orzecznik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych rozpoznał u wniosko-
dawcy astmę oskrzelową atopową oraz alergiczne zapalenie skóry, stwierdzając jed-
nocześnie, że schorzenia te pozostają bez związku ze służbą wojskową, zaś Mariusz 
M., który jest niezdolny do pracy w dotychczasowym zawodzie, wymaga od 1 marca 
2001 r. przekwalifikowania zawodowego. Na podstawie art. 60 w związku z art. 57 i 
art. 58 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez-
pieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), powoływanej dalej jako 
„ustawa emerytalna”, organ rentowy, decyzją z dnia 26 kwietnia 2001 r., odmówił 
Mariuszowi M. prawa do renty szkoleniowej, gdyż - stosownie do wieku - nie posiadał 

 
3
wymaganych dwóch lat stażu ubezpieczeniowego. Nie zachodziły również przesłanki 
pozwalające na odstąpienie od wymaganego dwuletniego stażu ubezpieczeniowego. 
Powołana w postępowaniu sądowym biegła alergolog stwierdziła, że astma oskrze-
lowa atopowa nie pozostaje w związku ze służbą wojskową i powoduje u wniosko-
dawcy dalszą, na okres 18 miesięcy od dnia 1 marca 2001 r., częściową niezdolność 
do pracy, która powstała w październiku 1996 r., a więc w okresie odbywania służby 
wojskowej. Uznała też, podobnie jak lekarz orzecznik ZUS, że wnioskodawca wyma-
ga przekwalifikowania zawodowego. Sąd Okręgowy mając na uwadze powyższe 
ustalenia, zmienił decyzję organu rentowego i przyznał Mariuszowi M. prawo do dal-
szej okresowej renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy bez związku ze służbą 
wojskową na kolejne 18 miesięcy. Odnosząc się do postulowanej przez lekarza 
orzecznika ZUS i biegłą alergolog celowości przekwalifikowania zawodowego, Sąd 
ten uznał, że, przy uwzględnieniu „specyfiki” stwierdzonej choroby i sytuacji na rynku 
pracy, przekwalifikowanie takie byłoby znacznie utrudnione.  
Sąd Apelacyjny we Wrocławiu, do którego organ rentowy wniósł od powyż-
szego wyroku apelację, przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie 
art. 390 § 1 k.p.c. zagadnienie prawne o treści z przytoczonej w sentencji uchwały. 
Wątpliwości Sądu dotyczyły wykładni pojęcia „niezdolność do pracy” na gruncie 
ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych 
oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 87 ze zm.) w kontekście 
możliwości przekwalifikowania zawodowego żołnierza (niezawodowego), który utracił 
zdolność do pracy zarobkowej w czasie odbywania służby wojskowej i w konse-
kwencji możliwości przyznania mu renty szkoleniowej. W szczególności Sąd ten po-
wziął wątpliwość, czy pojęcie niezdolności do pracy w rozumieniu powołanej ustawy 
jest tożsame z pojęciem niezdolności do pracy zdefiniowanym w art. 12 i art. 13 
ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń 
Społecznych. Za tożsamością pojęciową „niezdolności do pracy” na gruncie obu tych 
ustaw przemawia, zdaniem Sądu, odpowiednie stosowanie w sprawach nieuregulo-
wanych w ustawie o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych niektórych 
przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w tym art. 12, art. 13 i art. 14. 
Ustawa o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych nie reguluje jednak kwe-
stii przekwalifikowania zawodowego osoby niezdolnej do pracy, jak też nie odwołuje 
się w tym zakresie do ustawy emerytalnej. Powszechny system ubezpieczeń spo-
łecznych przewiduje możliwość przekwalifikowania zawodowego osoby niezdolnej do 

 
4
pracy, przy czym ubezpieczonemu podlegającemu takiemu przekwalifikowaniu przy-
sługuje prawo do renty szkoleniowej, zastępującej rentę „zwykłą”. Świadczeniobiorca 
po przekwalifikowaniu uznawany jest za osobę zdolną do pracy. Powstaje zatem za-
gadnienie, czy na gruncie ustawy zaopatrzeniowej możliwe jest przekwalifikowanie 
zawodowe ubezpieczonego, a w konsekwencji, czy można przyznać mu prawo do 
renty szkoleniowej. W ocenie Sądu, prawa do renty szkoleniowej nie można wypro-
wadzać wyłącznie z regulacji o odpowiednim stosowaniu art. 12 - art. 14 ustawy o 
emeryturach i rentach, gdyż nie stanowią one podstawy materialno-prawnej do orze-
kania o rencie szkoleniowej. Za odpowiedzią negatywną przemawiają i inne argu-
menty. Po pierwsze, ustawa zaopatrzeniowa nie przewiduje w katalogu świadczeń 
(art. 2) renty szkoleniowej. Po drugie, do stosowania regulacji w zakresie prawa do 
renty szkoleniowej nie odsyła również art. 64 tej ustawy. Sąd podkreślił, że ustawo-
dawca wprowadził instytucję renty szkoleniowej zarówno do ustawy podstawowej 
(ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich 
rodzin, DzU. Nr 40, poz. 267 ze zm.) jak i do szeregu ustaw odrębnych, jednak nie 
przewidział jej w ustawie o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich 
rodzin. Świadczyłoby to o tym, że instytucja renty szkoleniowej nie ma zastosowania 
na gruncie tej ustawy. 
Sąd powziął również wątpliwość odnośnie do możliwości stosowania przez or-
gan rentowy przepisów ustawy emerytalnej dla oceny prawa do renty szkoleniowej, z 
pominięciem ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych. Podniósł, że 
lekarz orzecznik ZUS oraz biegły sądowy mogli orzec o celowości przekwalifikowa-
nia, gdyż ocena niezdolności do pracy dotyczyła faktu, a nie prawa. Z kolei decyzja 
organu rentowego dotyczyła prawa. Ten nie mógł rozstrzygnąć o świadczeniu, które 
dla danej sytuacji faktycznej nie jest przewidziane. W ocenie Sądu, przy braku w 
ustawie zaopatrzeniowej regulacji kwestii przyznania prawa do renty szkoleniowej, 
ubezpieczony spełniałby warunki do renty inwalidy wojskowego. Świadczenie to nie 
jest bowiem, tak jak w ustawie o emeryturach i rentach, warunkowane posiadaniem 
okresów ubezpieczenia. Warunku legitymowania się odpowiednim stażem ubezpie-
czenia nie przewidują zwłaszcza art. 30 i art. 52 ustawy zaopatrzeniowej. Wobec po-
wyższego Sąd powziął wątpliwość czy żołnierz niezawodowy, który utracił zdolność 
do pracy w dotychczasowym zawodzie, ale rokuje odzyskanie zdolności do pracy po 
przekwalifikowaniu jest osobą niezdolną do pracy w rozumieniu art. 30 ustawy z dnia 
29 maja 1974 r., uprawnioną do renty inwalidy wojskowego. Wywodził przy tym, że 

 
5
niedopuszczalność przyznania renty szkoleniowej na gruncie ustawy zaopatrzenio-
wej przemawiałaby również za niemożnością przekwalifikowania zawodowego. 
Ewentualna dopuszczalność przekwalifikowania zawodowego bez prawa do renty 
szkoleniowej jest, zdaniem Sądu, niemożliwa. Przy przekwalifikowaniu zawodowym 
w pierwszej kolejności występuje bowiem niezdolność do pracy i ta podlega ubezpie-
czeniu. Dopiero w następstwie przekwalifikowania osoba niezdolna do pracy stanie 
się osobą zdolną do pracy. 
 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
 
W rozpoznawanej sprawie występuje kilka, mniej lub bardziej skomplikowa-
nych, zagadnień prawnych wymagających jednak zauważenia, rozważenia i roz-
strzygnięcia. W pierwszej kolejności należy udzielić odpowiedzi na pytanie, czy poję-
cie niezdolności do pacy (inwalidztwa) na gruncie przepisów ustawy zaopatrzeniowej 
jest tożsame z pojęciem niezdolności do pracy w rozumieniu ustawy emerytalnej. 
Kwestia ta została jednoznacznie rozstrzygnięta w art. 10 ustawy z dnia 28 czerwca 
1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu 
społecznym (Dz.U. Nr 100, poz. 461), wprowadzającej w miejsce terminu inwalidztwo 
termin niezdolność do pracy. Wedle tego przepisu, ilekroć przepisy regulujące 
sprawy zaopatrzenia inwalidów wojskowych „objętych przepisami o zaopatrzeniu in-
walidów wojennych i wojskowych uzależniają określone prawo od warunku inwa-
lidztwa, należy przez to rozumieć całkowitą lub częściową niezdolność do pracy” 
(ust. 1). Pojęcie niezdolności do pracy wprowadzone do systemu zabezpieczenia 
społecznego z dniem 1 września 1997 r. (data wejścia w życie ustawy z 28 czerwca 
1996 r.), zostało przejęte bez zmian w ustawie z 17 grudnia 1998 r. Używany w 
ustawie zaopatrzeniowej termin inwalidztwo jest zatem odpowiednikiem znaczenio-
wym określenia niezdolność do pracy. Renta z tytułu niezdolności do pracy dla inwa-
lidy wojskowego (art. 2 pkt 1 lit. a ustawy) - to odpowiednik renty z tytułu niezdolności 
do pracy dla ubezpieczonego (art. 3 pkt 2 ustawy emerytalnej). Warto jednak w tym 
kontekście odnotować, że pomimo wielu nowelizacji ustawy zaopatrzeniowej po 1 
września 1997 r. i ogłoszenia jej jednolitego tekstu w 2002 r. (Dz.U. Nr 9), ustawo-
dawca zachował określenie „inwalida wojskowy”. Znaczy ono tyle, ile na gruncie 
ustawy emerytalnej - ubezpieczony niezdolny do pracy.  

 
6
Ustawa z 29 maja 1974 r. jest ustawą opartą na zaopatrzeniowym modelu za-
bezpieczenia społecznego, a nie - jak ustawa z 17 grudnia 1998 r. - na modelu 
ubezpieczeniowym. Wynikają stąd daleko idące konsekwencje. Niektóre z nich - 
istotne - Sądy pominęły. Świadczenia przewidziane w ustawie są finansowane z 
„funduszy państwowych” (art. 3), a nie - jak świadczenia z ubezpieczenia społeczne-
go - z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (art. 54 pkt 1 ustawy z dnia 13 paździer-
nika 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.). 
Powstanie do nich prawa nie jest powiązane z opłacaniem składki (okresem podle-
gania ubezpieczeniu społecznemu) ani z innym świadczeniem wzajemnym upraw-
nionego. Katalog świadczeń zaopatrzeniowych jest ukształtowany częściowo od-
miennie (art. 2 ustawy) od katalogu świadczeń ubezpieczeniowych (art. 3 ustawy 
zaopatrzeniowej). Inaczej też uregulowane zostały warunki nabycia prawa do po-
szczególnych świadczeń z tego samego tytułu oraz ich wysokość. Ze względu na te 
właśnie odmienności przepisy ubezpieczeniowe znajdują zastosowanie do zaopa-
trzenia inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin w takim jedynie zakresie, 
w jakim odsyła do nich ustawodawca. Odesłania te w ustawie zaopatrzeniowej są 
liczne.  
Zgodnie z art. 64 ustawy, w sprawach nią nieuregulowanych stosuje się prze-
pisy ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń 
Społecznych, ale tylko te, które zostały enumeratywnie wymienione, i to odpowied-
nio. Odpowiednio, a więc z uwzględnieniem odmienności obu systemów zabezpie-
czeniowych. Są wśród nich art. 12, art. 13 i art. 14 definiujące niezdolność do pracy, 
wyznaczające kryteria orzekania o niej i wskazujące podmiot do tego kompetentny. 
Nie ma natomiast w ustawie odesłania do art. 57 ustawy emerytalnej, określającego 
warunki nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy (w tym konieczności 
posiadania wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego oraz powstania nie-
zdolności do pracy w okresach wskazanych w pkt 3). Określa je bowiem odmiennie, 
w zgodzie z techniką zaopatrzeniową, a więc w oderwaniu od składki, art. 30 ustawy. 
Ustawa zaopatrzeniowa nie odsyła do art. 62 ustawy emerytalnej określającego spo-
sób ustalenia wysokości renty z tytułu niezdolności do pracy, gdyż ustalana jest ona 
dla inwalidów wojskowych wedle odmiennych, zaopatrzeniowych, reguł (wysokość 
renty z tytułu niezdolności żołnierza do pracy ustalana jest w relacji do jednolicie 
określonej w art. 11 podstawy wymiaru, a różnicują ją, zgodnie z art. 36, stopień nie-
zdolności do pracy i jej związek ze służbą wojskową lub jego brak). Nie ma też ode-

 
7
słania do art. 60 ustawy emerytalnej normującego rentę szkoleniową, bo nie ma jej w 
katalogu świadczeń przysługujących inwalidom wojskowym.  
Prawo do świadczeń przewidzianych w ustawie z 29 maja 1974 r. ustala i 
świadczenia wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych (art. 4 ust. 1), w postępowa-
niu, do którego stosuje się przepisy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie-
czeń Społecznych (art. 56 ust. 4). Organy rentowe ustalają prawo do świadczeń, jed-
nak tylko tych, które przewidziane w tej ustawie zaopatrzeniowej (przysługujących na 
warunkach wyznaczonych w tej ustawie i w wysokości określonej jej przepisami). O 
zdolności lub niezdolności żołnierza do pracy orzekają lekarze orzecznicy ZUS na 
podstawie odpowiednio stosowanych przepisów art. art. 12 - 14 ustawy emerytalnej. 
Inwalidzie wojskowemu nie przysługuje wprawdzie prawo do renty szkoleniowej (bę-
dącej swoistą odmianą renty z tytułu niezdolności do pracy), ale ma on prawo do 
przysposobienia zawodowego (art. 2 pkt 2 lit. c ustawy). Przysposobienie zawodowe 
polega na specjalnym leczeniu, przeszkoleniu oraz usprawnieniu w ośrodkach reha-
bilitacji w celu całkowitego lub częściowego przywrócenia zdolności do pracy (art. 15 
ust. 1 ustawy), w zakresie którego stosuje się odpowiednio przepisy ustawy emery-
talnej (ust. 2). Z odpowiednio zastosowanego do oceny zdolności żołnierza do pracy 
art. 12 ust. 1 i ust. 3, art. 13 ust. 1 pkt 2 i art. 14 ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej nale-
ży wnosić, że ustalenie celowości przekwalifikowania zawodowego w odniesieniu do 
inwalidy wojskowego, to ustalenie celowości przysposobienia zawodowego.  
Wniosek z dotychczasowego wywodu jest taki, że inwalidzie wojskowemu czę-
ściowo niezdolnemu do pracy nie przysługuje prawo do renty szkoleniowej - renty z 
tytułu niezdolności do pracy ubezpieczonego, w stosunku do którego orzeczono ce-
lowość przekwalifikowania zawodowego, wypłacanej okresowo (art. 60 ustawy eme-
rytalnej), w obniżonej wysokości (art. 64 ustawy emerytalnej). Nie wyłącza to możli-
wości orzeczenia względem niego celowości przekwalifikowania zawodowego (przy-
sposobienia zawodowego). W tym okresie inwalida wojskowy zachowuje prawo do 
renty z tytułu niezdolności do pracy w pełnej wysokości.  
Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy na przedstawione mu do roz-
strzygnięcia zagadnienie prawne udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały. 
========================================